مدرسه چهارباغ: تفاوت میان نسخهها
صفحهای تازه حاوی «'''مدرسة چهارباغ،''' از شاهكارهاي معماري اواخر دورة صفوي در اصفهان. اين مدرسه به نام «مدرسة سلطاني» و «مدرسة مادر» نيز ناميده ميشد. براي هر كدام از اين عناوين وجه تسميهاي ذكر كردهاند؛ مدرسة سلطاني از آن جهت گفتهاند كه در دورة «شاه سلطان...» ایجاد کرد |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۳۷: | خط ۳۷: | ||
شهناز چراغ | شهناز چراغ | ||
'''تاريخ بنا:''' يكي از بناهاي باشكوه اسلامي كه در اواخر عصر صفوي، يعني در عهد حكومت شاه سلطان حسين (1135-1105) هـ.ق، ايجاد شده است، مدرسة چهارباغ يا مدرسة سلطاني يا مدرسة مادرشاه است. | |||
'''سير تاريخي بنا:''' اين بنا كه در مشرق خيابان چهارباغ واقع شده است و با سردري فوقالعاده مجلل، صحن، گنبد، مناره، مسجد و حجرات زيبا از لحاظ هنر كاشيكاري و ظرافت معماري از نفايس اصفهان به شمار ميرود و بين (1112 تا 1128هـ.ق) ساخته شده است. البته بايد گفت كه اين بنا يكي از آخرين بناهايي است كه در عهد صفوي و در اصفهان با چنين شكوه و عظمتي ساخته شده است.<sup>1</sup> | |||
در طرف شمال مدرسه بازارچهاي كه نمونهاي از بازارهاي آباد دوران صفويه است و در سمت شرق، كاروانسراي بزرگي كه به نام سراي قتحيه مشهور است قرار دارد و اين هر دو يعني سراو بازارچه را مادر شاه سلطان حسين وقف بر مدرسه كرده است. كه عايدات آنها به اضافة عايدات ساير موقوفات مدرسه خرج مدرسه شود.<sup>2</sup> | |||
شاه سلطان حسين نيز در 1118هـ.ق كه ساختمان آجري مشرف به تمام شدن بود، تمامي زمين مدرسه را وقف طلاب شيعة اين مدرسه كرد.<sup>3</sup> | |||
البته نام اين مدرسه امروزه به مدارس امام صادق<sup>(ع)</sup> تغيير يافته.<sup>4</sup> | |||
'''اجزاء:''' مساحت ساختمان و صحن مدرسه قريب به 8500 مترمربع است. ساختمان مدرسه مانند اغلب مدارس قديمي دو طبقه است و دور تا دور طبقه فوقاني و تحتاني، حجرات طلبهنشين قرار گرفته است. در چهار طرف مدرسه چهار ايوان طراحي شده كه به گفتة صاحب كتاب نصف جهان في تعريف الاصفهان، اين چهار ايوان «همه مسجد آن مدرسه» است. ليكن مجموعة اين بناي پرشكوه به نام مدرسة چهارباغ شهرت دارد. | |||
'''عناصر فضايي و كاركردي در مدارس عبارتند از:''' حجرهها، مَدْرَس، كتابخانه، مسجد، اتاقهاي خادم و چراغدار و سرويسهاي بهداشتي مدرسة چهارباغ به لحاظ كاشيكاري شهرتي چشمگير دارد، به گونهاي كه انواع مختلف كاشيكاري اعم از كاشيهاي هفت رنگ و معرق گرهسازي، پيلي و معقلي را داراست. | |||
محراب باشكوه و منبد يكپارچه مرمر و حجرة مخصوص شاه سلطان حسين و كاشيكاري معرق اطراف گنبد و داخل مدرسه و دربها و پنجرههاي چوبي و آلب بري شده از عناصر و قسمتها و اجزاء اين بناي نفيس و تاريخي است. | |||
از نظر تناسبات معماري و زيباييهاي كاشيكاري، گنبد مدرسة چهارباغ بعد از گنبد مسجد شيخ لطفالله قرار ميگيرد. ولي در مجلل آن كه با طلا و نقره تزئين شده است، از لحاظ زرگري، طلاكاري، طراحي و قلمزني در نظر استادان بزرگ امروز اين فن نيز، شاهكاري از صنايع هنري كم نظير است. | |||
درختهاي چنار كهنسال و جوي آبي كه در آن جريان دارد، بر زيبايي تزئينات نفيس كاشيكاري آن ميافزايد. | |||
مدرسة چهارباغ از لحاظ كاشيكاري انواع مختلف اين فن را در خود جاي داده و در حقيقت موزة كاشيكاري اصفهان است.<sup>5</sup> | |||
'''نمونهها مهم مدارس در ايران:''' | |||
مدرسه خان شيراز در دورة صفوي ـ مدرسة غياثيه خرگرد ـ مدرسة شيخ محمدعلي نجفي در اصفهان ـ مدرسة آقا بابا خان در شيراز ـ مدرسة ملاعلي در اصفهان ـ مسجد و مدرسة آقا بزرگ در كاشان.<sup>6</sup> | |||
'''نتيجهگيري:''' | |||
با ظهور اسلام ديني كه جهل را از شرك و كفر بدتر ميدانست، علم دوراني را به خود ديد كه در پرتو اين دوران شايد پيشرفتي را از خود نشان داد كه ديگر در هيچ دوراني با امكاناتش اين چنين پيشرفتي ميسر نشد. مدرسه از فضاهايي بود كه طلايهدار اين بخش از فرهنگ اسلامي ميشد. در ميان مدارس موجود، مدرسة چهارباغ جزء مدارس منحصر به فرد ميباشد. به طوري كه كاشيكاري اين مسجد را به دليل داشتن تنوع، موزة كاشيكاري اصفهان ناميدهاند. | |||
حبیب الله شمشیری | |||
نسخهٔ ۱۸ اوت ۲۰۲۴، ساعت ۲۰:۴۶
مدرسة چهارباغ، از شاهكارهاي معماري اواخر دورة صفوي در اصفهان. اين مدرسه به نام «مدرسة سلطاني» و «مدرسة مادر» نيز ناميده ميشد. براي هر كدام از اين عناوين وجه تسميهاي ذكر كردهاند؛ مدرسة سلطاني از آن جهت گفتهاند كه در دورة «شاه سلطان حسين صفوي» (1105-1135ق/1694-1724م) بنا شده است و مدرسة چهارباغ به اين دليل ناميدهاند كه در خيابان چهارباغ واقع است.1 مدرسة چهارباغ را به اشتباه مدرسه «مادرشاه» نيز ناميدهاند در حاليكه در وقفنامة اين بنا عنواني به نام «مادرشاه» وجود ندارد.2 مادرشاه سلطان حسين تنها كاروانسرا و بازاري را وقف مدرسه كرد تا عوايد آن دو عمارت صرف طلّاب و نگهداري مدرسه شود.3 مدرسة چهارباغ در (7-1116ق/ 7-1706م) ساخته شد4 و تزئينات و كاشيكاري آن تا (1126ق/1714م) به طول انجاميد.5
مدرسة سلطاني در حقيقت مدرسهاي براي طلّاب علوم ديني بوده است و علماي معروفي چون «محمدباقر مجلسي» در آن تدريس ميكردند كه ظاهراً به وسيلة شخص شاه انتخاب مي شدند.6 براي سكونت طلّاب 150 حجره در دو طبقه پيشبيني شده بود كه همه بزرگ، خوشنما و استوار بودند. يكي از حجرههاي ضلع شمالي مدرسه به حجرة شاه سلطان حسين مشهور است كه گاه به مكاني جهت بحث و گفتگوي شاه با علما تبديل ميشد.7 حاشيههاي طلاكاري شده و وجود يك بخاري زيبا و زيلويي كتيبهدار، امتيازات حجرة پادشاه نسبت به ساير حجرهها بود.8
مدرسة چهار باغ تا اسفند 1311ش مدرسة ديني بسيار مهمي بوده است. صد نفر طلبه از سن 14 سالگي به آنجا ميرفتند و به مدت ده سال به تحصيل علم مشغول ميشدند؛ و در همين سال طلّاب را به چند مدرسة كوچكتر فرستادند تا مدرسه را به عنوان بناي ملي و تاريخي حفظ كنند.9 مدرسة چهارباغ اكنون با عنوان مدرسة «امام صادق(ع)» شناخته ميشود و كاروانسراي مادرشاه نيز تبديل به «هتل عباسي» شده است.
معماري و تزئينات دروني و بيروني بناي مدرسه و درختان چنار كهنسال و جريان نهر «فرشادي» از ميان اين مدرسه بر زيبايي آن افزوده است. اين مدرسه محل تلاقي چندين رشته هنرهاي زيبا از قبيل حجّاري، نقاشي، تذهيب، مينياتور، كاشيكاري، معرق، گچبري، خطّاطي، قطاربندي، طلاكاري، منبّتكاري، مليلهكاري، خاتمسازي، شبكهكاري و امثال اين صنايع ظريف است.10
مدرسة چهارباغ، چهار ايوان دارد كه بيشتر كتيبهها در آن ايوانها قرار داده شده است؛ كتيبههايي كه به خط خوشنويسان معروف عصر صفوي همچون «عبدالرحيم جزايري»، «علينقي امامي»، «محمدصالح اصفهاني» و ديگران زينت يافته است. در اصلي مدرسه كه با نقره و طلا تزئين شده از لحاظ زركاري و قلمزني نمونهاي ممتاز و داراي الواح و كتيبههايي است. انواع مختلف كاشيها مانند كاشيهاي هفت رنگ با رنگهاي طلايي، سبز، آبيتيره و روشن در مدرسه به كار رفته است.11 منارههاي كاشيكاري شده، كاشيهاي معرق اطراف گنبد، سنگابهاي حجّاري شده، درها و پنجرههاي نفيس و چوببري شده، منبر مرمرين و محراب با شكوه از قسمتهاي جالب و زيباي مدرسة چهارباغ است.12
مآخذ:
1. رفيعيمهرآبادي، ابوالقاسم. آثار ملي اصفهان. تهران: 1352، انجمن آثار ملي، ص445.
2. وقفنامة مدرسة چهارباغ. بايگاني ادارة كل اوقاف اصفهان.
3. تاريخ ايران «دورة صفويان». پژوهش در دانشگاه كمبريج، ترجمة يعقوب آژند، تهران: 1380، جامي، ص454.
4. سيوري، راجر. ايران عصر صفوي. ترجمة كامبيز عزيزي، تهران: 1372، نشر مركز، ص165.
5. تاجبخش، احمد. تاريخ صفويه. شيراز: 1378، نويد شيراز، ج2، ص54.
6. هنرفر، لطفالله. گنجينة آثار تاريخي اصفهان. اصفهان: 1344، بينا، ص719.
7. صفا، ذبيحالله. تاريخ ادبيات در ايران. تهران: 1372، طوس، ج5، ص237.
8. آثار ملي اصفهان. ص466-467.
9. هاكس، مريت. ايران، افسانه و واقعيت. ترجمة محمدحسين نظرينژاد، محمدتقي اكبري و احمد نمايي، مشهد: 1368، معاونت فرهنگي آستان قدس رضوي، ص55.
10. هماييشيرازي، جلالالدين. تاريخ اصفهان. به كوشش ماهدختبانو همايي، تهران: 1374، پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي، ج1، ص20.
11. پوپ، آرتور آبهام. معماري ايران. ترجمة كرامتالله افسر، تهران: 1365، يساوُلي، ص281.
12. سميعآذر، عليرضا. تاريخ تحولات مدارس در ايران. تهران: 1376، نشرسازمان نوسازي، توسعه و تجهيز مدارس كشور، بيجا، ص138-139.
شهناز چراغ
تاريخ بنا: يكي از بناهاي باشكوه اسلامي كه در اواخر عصر صفوي، يعني در عهد حكومت شاه سلطان حسين (1135-1105) هـ.ق، ايجاد شده است، مدرسة چهارباغ يا مدرسة سلطاني يا مدرسة مادرشاه است.
سير تاريخي بنا: اين بنا كه در مشرق خيابان چهارباغ واقع شده است و با سردري فوقالعاده مجلل، صحن، گنبد، مناره، مسجد و حجرات زيبا از لحاظ هنر كاشيكاري و ظرافت معماري از نفايس اصفهان به شمار ميرود و بين (1112 تا 1128هـ.ق) ساخته شده است. البته بايد گفت كه اين بنا يكي از آخرين بناهايي است كه در عهد صفوي و در اصفهان با چنين شكوه و عظمتي ساخته شده است.1
در طرف شمال مدرسه بازارچهاي كه نمونهاي از بازارهاي آباد دوران صفويه است و در سمت شرق، كاروانسراي بزرگي كه به نام سراي قتحيه مشهور است قرار دارد و اين هر دو يعني سراو بازارچه را مادر شاه سلطان حسين وقف بر مدرسه كرده است. كه عايدات آنها به اضافة عايدات ساير موقوفات مدرسه خرج مدرسه شود.2
شاه سلطان حسين نيز در 1118هـ.ق كه ساختمان آجري مشرف به تمام شدن بود، تمامي زمين مدرسه را وقف طلاب شيعة اين مدرسه كرد.3
البته نام اين مدرسه امروزه به مدارس امام صادق(ع) تغيير يافته.4
اجزاء: مساحت ساختمان و صحن مدرسه قريب به 8500 مترمربع است. ساختمان مدرسه مانند اغلب مدارس قديمي دو طبقه است و دور تا دور طبقه فوقاني و تحتاني، حجرات طلبهنشين قرار گرفته است. در چهار طرف مدرسه چهار ايوان طراحي شده كه به گفتة صاحب كتاب نصف جهان في تعريف الاصفهان، اين چهار ايوان «همه مسجد آن مدرسه» است. ليكن مجموعة اين بناي پرشكوه به نام مدرسة چهارباغ شهرت دارد.
عناصر فضايي و كاركردي در مدارس عبارتند از: حجرهها، مَدْرَس، كتابخانه، مسجد، اتاقهاي خادم و چراغدار و سرويسهاي بهداشتي مدرسة چهارباغ به لحاظ كاشيكاري شهرتي چشمگير دارد، به گونهاي كه انواع مختلف كاشيكاري اعم از كاشيهاي هفت رنگ و معرق گرهسازي، پيلي و معقلي را داراست.
محراب باشكوه و منبد يكپارچه مرمر و حجرة مخصوص شاه سلطان حسين و كاشيكاري معرق اطراف گنبد و داخل مدرسه و دربها و پنجرههاي چوبي و آلب بري شده از عناصر و قسمتها و اجزاء اين بناي نفيس و تاريخي است.
از نظر تناسبات معماري و زيباييهاي كاشيكاري، گنبد مدرسة چهارباغ بعد از گنبد مسجد شيخ لطفالله قرار ميگيرد. ولي در مجلل آن كه با طلا و نقره تزئين شده است، از لحاظ زرگري، طلاكاري، طراحي و قلمزني در نظر استادان بزرگ امروز اين فن نيز، شاهكاري از صنايع هنري كم نظير است.
درختهاي چنار كهنسال و جوي آبي كه در آن جريان دارد، بر زيبايي تزئينات نفيس كاشيكاري آن ميافزايد.
مدرسة چهارباغ از لحاظ كاشيكاري انواع مختلف اين فن را در خود جاي داده و در حقيقت موزة كاشيكاري اصفهان است.5
نمونهها مهم مدارس در ايران:
مدرسه خان شيراز در دورة صفوي ـ مدرسة غياثيه خرگرد ـ مدرسة شيخ محمدعلي نجفي در اصفهان ـ مدرسة آقا بابا خان در شيراز ـ مدرسة ملاعلي در اصفهان ـ مسجد و مدرسة آقا بزرگ در كاشان.6
نتيجهگيري:
با ظهور اسلام ديني كه جهل را از شرك و كفر بدتر ميدانست، علم دوراني را به خود ديد كه در پرتو اين دوران شايد پيشرفتي را از خود نشان داد كه ديگر در هيچ دوراني با امكاناتش اين چنين پيشرفتي ميسر نشد. مدرسه از فضاهايي بود كه طلايهدار اين بخش از فرهنگ اسلامي ميشد. در ميان مدارس موجود، مدرسة چهارباغ جزء مدارس منحصر به فرد ميباشد. به طوري كه كاشيكاري اين مسجد را به دليل داشتن تنوع، موزة كاشيكاري اصفهان ناميدهاند.
حبیب الله شمشیری