پرش به محتوا

اسماعیلیه: تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی ایران
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
deletegroup
۸٬۷۱۸ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
Nazli (بحث | مشارکت‌ها)
۸۵۷ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۱: خط ۱:
'''اسماعيليه،''' فرقه‌اي افتراقي از شيعه با چندين شعبه، از آن ميان، نزاري (اسماعيليان ايران، 483 – 654ق/ 1090 – 1257م).  
'''[[اسماعیلیه]]،''' فرقه‌ای افتراقی از شیعه با چندین شعبه، از آن میان، نزاری (اسماعیلیان ایران، 483 – 654ق/ 1090 – 1257م).  


'''الف) پيدايش (ظهور):''' پس از فوت امام جعفر صادق(ع) (148ق/ 765م) آنان كه در برابر امام موسي كاظم(ع) (اماميه= دوازده امامي)، امامت اسماعيل را پذيرفتند 2 گروه بودند: يكي آنان‌كه مرگ اسماعيل را پيش از مرگ امام صادق انكار كرده او را مهدي موعود خواندند (اسماعيليه خالصه يا واقفه يا خطابيه). ديگر آنان‌كه مرگ او را تأييد كرده<sup>1</sup> (اسماعيليه مباركيه)، امامت پسرش محمد را به عنوان مهدي موعود پذيرفتند (سَبْعيّه= هفت امامي) و برخي از آنان پسرش عبدالله را مهدي موعود دانستند.<sup>2</sup>  
'''الف) پیدایش (ظهور):''' پس از فوت امام جعفر صادق(ع) (148ق/ 765م) آنان که در برابر امام موسی کاظم(ع) (امامیه= دوازده امامی)، امامت اسماعیل را پذیرفتند 2 گروه بودند: یکی آنان‌که مرگ اسماعیل را پیش از مرگ امام صادق انکار کرده او را مهدی موعود خواندند (اسماعیلیه خالصه یا واقفه یا خطابیه). دیگر آنان‌که مرگ او را تأیید کرده <ref>  برای آگاهی بیشتر← شهرستانی، ابوالفتح محمد بن عبدالکریم. '''''الملل و النحل'''''. ترجمة افضل‌الدین صدر ترکه اصفهانی، تصحیح سیدمحمدرضا جلالی، نائینی، تهران: اقبال، 1350، ص128، 140، 152و 153.</ref>(اسماعیلیه مبارکیه)، امامت پسرش محمد را به عنوان مهدی موعود پذیرفتند (سَبْعیّه= هفت امامی) و برخی از آنان پسرش عبدالله را مهدی موعود دانستند<ref>لویس، برنارد «پیدایش اسماعیلیه» '''''در اسماعیلیان در تاریخ'''''. ترجمة یعقوب آژند، تهران: مولی، 1368، ص50- 51 و مادلونگ، '''''فرقه‌های اسلامی'''''. ترجمة ابوالقاسم سری، تهران: اساطیر، 1377، ص156- 158.</ref>.


'''ب) دوره ستر:''' از فوت محمد بن اسماعيل تا 286ق/ 899م دوره امامان مستور خوانده مي‌شود كه خوزستان، جنوب عراق و سرانجام سلميه در شمال سوريه مركز نشر دعوت بودند و ميمون قدّاح از رهبران اسماعيليان بود.<sup>3</sup> در اين مدت، دستگاه خلافت عباسي، اسماعيليان را به عنوان باطني (معتقد به دستيابي به حقايق باطني از طريق تأويل و ملاحده و از آن‌جا كه همدان قرمط در 260ق/ 874م دعوت را آشكار كرد به نام قرمطي، در خوزستان، فارس، خراسان، ماوراءالنهر، يمن و... مورد تعقيب قرار مي‌دادند.<sup>4</sup>  
'''ب) دوره ستر:''' از فوت محمد بن اسماعیل تا 286ق/ 899م دوره امامان مستور خوانده می‌شود که خوزستان، جنوب عراق و سرانجام سلمیه در شمال سوریه مرکز نشر دعوت بودند و میمون قدّاح از رهبران [[اسماعیلیان، کتابخانه ها|اسماعیلیان]] بود<ref>دفتری، فرهاد «اسماعیلیه» '''''در دائرةالمعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، 1377، ج8، ص683.</ref>. در این مدت، دستگاه خلافت عباسی، اسماعیلیان را به عنوان باطنی (معتقد به دستیابی به حقایق باطنی از طریق تأویل و ملاحده و از آن‌جا که همدان قرمط در 260ق/ 874م دعوت را آشکار کرد به نام قرمطی، در خوزستان، فارس، خراسان، ماوراءالنهر، یمن و... مورد تعقیب قرار می‌دادند<ref>برای آگاهی بیشتر← دخویه، میخائل‌یان. '''''قرمطیان بحرین و فاطمیان'''''. ترجمة محمدباقر امیرخانی، تهران: سروش، 1371.</ref>.


'''ج) افتراق و خلافت فاطميان:''' در 286ق/ 899م، عبيدالله مهدي، با اعلام امامت خود و انكار مهدويت محمد بن اسماعيل، اصلاحاتي آغاز كرد كه در سلميه با مخالفت پيروان قرمط و زكرويه بن مهرويه داعي قرمطي قرار گرفت<sup>5</sup> و به مغرب (مراكش) رفت. در آن‌جا به ياري سپاهي از بربرانِ اسماعيلي در شمال آفريقا و به مركزيت قاهره سلسله فاطميان (منتسب به فاطمه دختر پيامبر(ص) را بنيانگذاري كرد (ربيع‌الآخر 297ق) كه در محرم 567ق (سپتامبر 1171م) صلاح‌الدين ايوبي اين سلسله را برچيد.<sup>6</sup> در 487ق/ 1094م مستنصر هشتمين خليفه فاطمي درگذشت و با پيروزي يافتن المستعلي بالله بر خليفة بر حق، نزار،<sup>7</sup> فاطميان دو شاخه مستعولي و نزاري و بعدها مستعوليان خود به شاخه‌هاي ديگري تقسيم شدند.<sup>8</sup>
'''ج) افتراق و خلافت فاطمیان:''' در 286ق/ 899م، عبیدالله مهدی، با اعلام امامت خود و انکار مهدویت محمد بن اسماعیل، اصلاحاتی آغاز کرد که در سلمیه با مخالفت پیروان قرمط و زکرویه بن مهرویه داعی قرمطی قرار گرفت<ref>مادلونگ، ویلفرد. «فاطمیان و قرمطیان بحرین» در، '''''تاریخ و اندیشه‌های اسماعیلی در سده‌های میانه'''''. تنظیم و تدوین فرهاد دفتری، ترجمة فریدون بدره‌ای، تهران: فرزان‌روز، 1382، ص41- 44. برای آگاهی بیشتر ←


'''د. نزاريان ايران.''' در 483ق/ 1090م ''حسن صباح'' داعي اسماعيلي با ياري پيروانش با چيرگي بر قلاع ديلمان و قهستان صاحب قدرت شد و پس از فوت مستنصر با حمايت از نزار، عملاً اسماعيليان ايران نهضت نزاري را بنيان‌گذاري كردند. حسن فرزند علي بن محمد صباح حِميري يمني، در خانواده‌اي شيعي دوازده امامي در قم، به دنيا آمد (دهه 440ق/ 1050م) و نزد اميرة ضراب ابونصر سَراج و عبدالملك عطاش تعاليم اسماعيلي را آموخت. در 469- 473ق به قاهره مركز خلفاي فاطمي سفر كرد<sup>9</sup> و پس از قتل نزار توسط مستعلي، روابط خود را با فاطميان مصر قطع و به عنوان داعي‌الموت نهضت نزاري را استوار ساخت. او آموزه «دعوت جديده» را در برابر «دعوت قديمه» با ارائه اصل تعليم و خداشناسي توسط امام نه براساس عقل، قرارداد<sup>10</sup> كه در رساله ديني او به زبان فارسي با نام ''فصول اربعه (چهارگانه)'' انعكاس يافت و امام محمد غزالي در كتاب المستظهره به رد نظريات او پرداخت. در زمان حسن صباح بسياري از رجال سياسي خلافت عباسي و حكومت سلجوقي، از آن ميان خواجه نظام‌الملك طوسي<sup>*</sup>، كشته شدند و سپاهيان آنان نتوانستند قلاع اسماعيلي را تصرف كنند. او در 518ق/ 1124م درگذشت و كيا بزرگ اميد رودباري در رأس شورائي چهار نفره جانشين او شد و سرگذشت باباسيدنا در 596ق/ 1199م در شرح احوال حسن صباح تأليف شد.<sup>11</sup>  
Halm, Heinz, '''''The Fatimids and Their Traditions of Learning'''''. London: The Institute of Ismaili Studies, 1997.</ref>  و به مغرب (مراکش) رفت. در آن‌جا به یاری سپاهی از بربرانِ اسماعیلی در شمال آفریقا و به مرکزیت قاهره سلسله فاطمیان (منتسب به فاطمه دختر پیامبر(ص) را بنیانگذاری کرد (ربیع‌الآخر 297ق) که در محرم 567ق (سپتامبر 1171م) صلاح‌الدین ایوبی این سلسله را برچید<ref>حمدانی، عباس. «دولت فاطمیان». '''''در اسماعیلیان در تاریخ'''''. ترجمة یعقوب آژند، تهران: مولی، 1368، ص244- 246.</ref>. در 487ق/ 1094م مستنصر هشتمین خلیفه فاطمی درگذشت و با پیروزی یافتن المستعلی بالله بر خلیفة بر حق، نزار،<ref>Daftary, Farhad. '''''A Short History of the Ismailis''''' Traditions of a Muslim Community, Edinburgh University, 1998.</ref> فاطمیان دو شاخه مستعولی و نزاری و بعدها مستعولیان خود به شاخه‌های دیگری تقسیم شدند.<ref>فیضی، آصف. «اسماعیلیان هند'''''»، در اسماعیلیان در تاریخ.''''' ترجمة یعقوب آژند، تهران: مولی، 1368، ص391- 401.</ref>


'''كيا بزرگ''' تا 532ق/ 1138م به عنوان داعي ديلم بر جامعه نزاري حكومت مي‌كرد و عمده درگيري‌هاي سياسي – نظامي او با سلجوقيان، از آن ميان، سلطان سنجر (فوت 522ق/ 1157م) در شرق بود.<sup>12</sup> او پسر خود، محمد را به جانشيني منصوب كرد و از اين زمان رهبري نزاريان ارثي شد، در دوره داعي سوم محمد (532–557ق/ 1138–1162م)، سلجوقيان دچار كشمكش دروني و ضعف بودند. نزاريان بر سپاهيان سلجوقي پيروزي يافتند حتي خلفاي عباسي، راشد و المسترشد و سلطان سلجوقي، داود (538ق/ 1143م) و برخي حكمرانان و قضات با دشنه فداييان نزاري كشته شدند. اما در واپسين سال‌هاي حكومت و، حسن بن محمد جانشين جنبشي متأثر از انديشة ظهور امام مستور كه مؤمنان تندرو در انتظارش بودند به راه انداخت.<sup>13</sup> حسن به عنوان چهارمين داعي جانشين پدر شد (559ق/ 1164م) و با اعلام اين‌كه جهت امام، خليفه، يا نماينده است دور قيامت را با لقب «علي ذكره سلام» آغاز كرد و مهدي امام معرفي شد اما در 561ق/ 1161م كشته شد و پسرش نورالدين محمد دوم به جاي او نشست. از آن‌جا كه نَسَب اين دو را به نزار ختم كردند اين دوره را قيامت يا كشف روحاني خواندند كه امام حاضر خواهد بود.<sup>14</sup> در اين زمان اقتدار سلجوقيان از هم پاشيد، علاءالدين تكش دامنه اقتدار خوارزمشاهيان<sup>*</sup> را گسترش و طغرل سوم سلجوقي را در ري شكست داد (590ق / 1194م) و خوارزمشاهيان با نزاريان درگير منازعات سياسي – نظامي شدند. جلال‌الدين حسن سوم، ششمين داعي اسماعيلي، همزمان با سلطان محمد خوارزمشاه<sup>*</sup> و خلافت الناصرلدين‌لله خليفه عباسي، با نص پدر رهبر نزاريان شد و با گرويدن به مذهب اهل سنت، رابطه با خليفه عباسي را آغاز كرد.<sup>15</sup> به پيشنهاد او، فقهاي اهل سنت از كتابخانه الموت بازديد كرده، كتب مذهبي نزاري را سوزاندند، خليفه نيز راست‌كيشي او را تأييد و به اين ترتيب ملقب به نو مسلمان شد.<sup>16</sup> او كه پيش از ديگران خطر جدي يورش مغولان را دريافته بود در 618ق/ 1221م فوت كرد و پسرش علاءالدين محمد سوم كه جانشين او بود در حالي كه جامعه‌نزاري درگير مباحث كلامي پيرامون ستر، دور قيامت و پذيرش مذهب سنت بود به حكومت رسيد. پس از او، پسرش ركن‌الدين خورشاه به عنوان هشتمين و آخرين داعي نزاري در 653ق/ 1255م روي كار آمد كه همزمان با شكست‌هاي خوارزمشاهيان و خلافت عباسي از مغولان بود. نزاريان در برابر سپاهيان هلاكوخان مغول شكست خوردند و الموت، لمسر و سرانجام گرد كوه به تدريج سقوط كردند.<sup>18</sup> با كشته شدن ركن‌الدين خورشاه در اسارت مغولان (654ق/ 1257م) نهضت نزاريان برچيده شد.<sup>19</sup> در سال‌هاي پاياني حيات سياسي نزاريان برخي دانشمندان مانند خواجه نصيرالدين توسي<sup>*</sup> از امكانات و كتابخانه عظيم الموت كه بعدها توسط مغولان نابود شد، بهره مي‌بردند.<sup>20</sup> شيوه حكومت و برخورد نزاريان با مخالفان باعث شد تا افسانه سازي‌هايي دربارة گروه‌هاي فدايي يا به تعبير اروپاييان، حشاشين/ اساسين به وجود آيد كه بسياري از مطالب اين چنيني واقعيت تاريخي ندارد.<sup>21</sup> گروه‌هاي پراكنده نزاري در ديلم، قهستان، پيرامون خراسان و هند به حيات خود ادامه دادند و از اواخر دوره زنديه تا تلاش‌هاي نافرجام آقاخان محلاتي (1259ق/ 1843م) در دوره قاجاريه<sup>22</sup> مدتي حكمراني كوتاه مدتي در محلات، كرمان و يزد داشتند و اكنون گروه‌هاي نزاري در ايران، افغانستان، تاجيكستان، پاكستان، هند، چين، سوريه، كنيا، تانزانيا، انگلستان و آمريكاي شمالي پراكنده‌اند و رهبر آنان لقب آقاخان دارد.
'''د. نزاریان ایران.''' در 483ق/ 1090م ''حسن صباح'' داعی اسماعیلی با یاری پیروانش با چیرگی بر قلاع دیلمان و قهستان صاحب قدرت شد و پس از فوت مستنصر با حمایت از نزار، عملاً [[اسماعیلیان، کتابخانه ها|اسماعیلیان]] ایران نهضت نزاری را بنیان‌گذاری کردند. حسن فرزند علی بن محمد صباح حِمیری یمنی، در خانواده‌ای شیعی دوازده امامی در قم، به دنیا آمد (دهه 440ق/ 1050م) و نزد امیرة ضراب ابونصر سَراج و عبدالملک عطاش تعالیم اسماعیلی را آموخت. در 469- 473ق به قاهره مرکز خلفای فاطمی سفر کرد<ref>دفتری، فرهاد. «حسن صباح و سرآغاز جنبش اسماعیلی نزاری»، '''''در تاریخ و اندیشه‌های اسماعیلی در سده‌های میانه''''' . تنظیم و تدوین فرهاد دفتری، ترجمة فریدون بدره‌ای، تهران: فرزان‌‌روز، 1382، ص330- 331.</ref> و پس از قتل نزار توسط مستعلی، روابط خود را با فاطمیان مصر قطع و به عنوان داعی‌الموت نهضت نزاری را استوار ساخت. او آموزه «دعوت جدیده» را در برابر «دعوت قدیمه» با ارائه اصل تعلیم و خداشناسی توسط امام نه براساس عقل، قرارداد<ref>خواجه‌رشیدالدین فضل‌الله همدانی. '''''جامع التواریخ (قسمت اسماعیلیان و فاطمیان و نزاریان و داعیان و رفیقان).''''' به اهتمام محمدتقی دانش‌پژوه و محمد مدرسی زنجانی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1356، ص106- 107.</ref> که در رساله دینی او به زبان فارسی با نام ''فصول اربعه (چهارگانه)'' انعکاس یافت و امام محمد غزالی در کتاب المستظهره به رد نظریات او پرداخت. در زمان حسن صباح بسیاری از رجال سیاسی خلافت عباسی و حکومت سلجوقی، از آن میان خواجه نظام‌الملک طوسی<sup>*</sup>، کشته شدند و سپاهیان آنان نتوانستند قلاع اسماعیلی را تصرف کنند. او در 518ق/ 1124م درگذشت و کیا بزرگ امید رودباری در رأس شورائی چهار نفره جانشین او شد و سرگذشت باباسیدنا در 596ق/ 1199م در شرح احوال حسن صباح تألیف شد<ref>هاجسن، مارشال. گ. س. '''''فرقه اسماعیلیه'''''. ترجمة فریدون بدره‌ای، تهران: علمی و فرهنگی، 1383، ص366.</ref>.  


'''کیا بزرگ''' تا 532ق/ 1138م به عنوان داعی دیلم بر جامعه نزاری حکومت می‌کرد و عمده درگیری‌های سیاسی – نظامی او با سلجوقیان، از آن میان، سلطان سنجر (فوت 522ق/ 1157م) در شرق بود<ref>دفتری، فرهاد. '''''تاریخ و عقاید اسماعیلیه'''''. ترجمة فریدون بدره‌ای، تهران: فرزان‌روز، 1383، ص415- 421.</ref>. او پسر خود، محمد را به جانشینی منصوب کرد و از این زمان رهبری نزاریان ارثی شد، در دوره داعی سوم محمد (532–557ق/ 1138–1162م)، سلجوقیان دچار کشمکش درونی و ضعف بودند. نزاریان بر سپاهیان سلجوقی پیروزی یافتند حتی خلفای عباسی، راشد و المسترشد و سلطان سلجوقی، داود (538ق/ 1143م) و برخی حکمرانان و قضات با دشنه فداییان نزاری کشته شدند. اما در واپسین سال‌های حکومت و، حسن بن محمد جانشین جنبشی متأثر از اندیشة ظهور امام مستور که مؤمنان تندرو در انتظارش بودند به راه انداخت<ref>هاجسن، مارشال. گ. س. «دولت اسماعیلی»، '''''در تاریخ ایران (از آمدن سلجوقیان تا فروپاشی دولت ایلخانان پژوهش دانشگاه کمبریج).''''' گردآورنده جی. آ. بویل. ترجمه حسن انوشه، تهران: امیرکبیر، 1371، ج5، ص425- 430.</ref>. حسن به عنوان چهارمین داعی جانشین پدر شد (559ق/ 1164م) و با اعلام این‌که جهت امام، خلیفه، یا نماینده است دور قیامت را با لقب «علی ذکره سلام» آغاز کرد و مهدی امام معرفی شد اما در 561ق/ 1161م کشته شد و پسرش نورالدین محمد دوم به جای او نشست. از آن‌جا که نَسَب این دو را به نزار ختم کردند این دوره را قیامت یا کشف روحانی خواندند که امام حاضر خواهد بود<ref>دفتری. '''''تاریخ و عقاید اسماعیلیه'''''. ص447.</ref>. در این زمان اقتدار سلجوقیان از هم پاشید، علاءالدین تکش دامنه اقتدار خوارزمشاهیان<sup>*</sup> را گسترش و طغرل سوم سلجوقی را در ری شکست داد (590ق / 1194م) و خوارزمشاهیان با نزاریان درگیر منازعات سیاسی – نظامی شدند. جلال‌الدین حسن سوم، ششمین داعی اسماعیلی، همزمان با سلطان محمد خوارزمشاه<sup>*</sup> و خلافت الناصرلدین‌لله خلیفه عباسی، با نص پدر رهبر نزاریان شد و با گرویدن به مذهب اهل سنت، رابطه با خلیفه عباسی را آغاز کرد<ref>خلعتبری، الهیار و شرفی، محبوبه. '''''خوارزمشاهیان.''''' تهران: سمت، 1380، ص29- 33.</ref>. به پیشنهاد او، فقهای اهل سنت از کتابخانه الموت بازدید کرده، کتب مذهبی نزاری را سوزاندند، خلیفه نیز راست‌کیشی او را تأیید و به این ترتیب ملقب به نو مسلمان شد<ref>هاجسن'''''. فرقه اسماعیلیه'''''. ص282- 289.</ref>. او که پیش از دیگران خطر جدی یورش مغولان را دریافته بود در 618ق/ 1221م فوت کرد و پسرش علاءالدین محمد سوم که جانشین او بود در حالی که جامعه‌نزاری درگیر مباحث کلامی پیرامون ستر، دور قیامت و پذیرش مذهب سنت بود به حکومت رسید<ref>برای آگاهی بیشتر ← اقبال‌آشتیانی، عباس. '''''تایخ مفصل مغول''''' تهران. امیرکبیر، 1341.</ref>. پس از او، پسرش رکن‌الدین خورشاه به عنوان هشتمین و آخرین داعی نزاری در 653ق/ 1255م روی کار آمد که همزمان با شکست‌های خوارزمشاهیان و خلافت عباسی از مغولان بود. نزاریان در برابر سپاهیان هلاکوخان مغول شکست خوردند و الموت، لمسر و سرانجام گرد کوه به تدریج سقوط کردند<ref>برای آگاهی بیشتر ← ستوده، منوچهر'''''. قلاع اسماعیلیه در رشته‌کوه‌های البرز'''''. تهران: طهوری، 1362.</ref>. با کشته شدن رکن‌الدین خورشاه در اسارت مغولان (654ق/ 1257م) نهضت نزاریان برچیده شد<ref>عطاملک علاءالدین جوینی'''''. تاریخ جهان‌گشای جوینی'''''. تصحیح محمد بن عبدالوهاب قزوینی، هلند، لیدن: بریل، 1355ق/ 1937م، ج3، ص275- 278.</ref>. در سال‌های پایانی حیات سیاسی نزاریان برخی دانشمندان مانند خواجه نصیرالدین توسی<sup>*</sup> از امکانات و کتابخانه عظیم الموت که بعدها توسط مغولان نابود شد، بهره می‌بردند<ref>دباشی، حمید. «فیلسوف، وزیر خواجه نصیرالدین طوسی و اسماعیلیان»، '''''در تاریخ و اندیشه‌های اسماعیلی در سده‌های میانه'''''. تنظیم و تدوین فرهاد دفتری، ترجمة فریدون بدره‌ای، تهران: فرزان‌فر، 1382، ص287.</ref>. شیوه حکومت و برخورد نزاریان با مخالفان باعث شد تا افسانه سازی‌هایی دربارة گروه‌های فدایی یا به تعبیر اروپاییان، حشاشین/ اساسین به وجود آید که بسیاری از مطالب این چنینی واقعیت تاریخی ندارد<ref>Daftary, Farhad. The '''''Assassin Legends''''' (myths of the Ismailis), London and New York, I. B. Tauris & Coltd. 1994, p 131- 135.</ref>. گروه‌های پراکنده نزاری در دیلم، قهستان، پیرامون خراسان و هند به حیات خود ادامه دادند و از اواخر دوره زندیه تا تلاش‌های نافرجام آقاخان محلاتی (1259ق/ 1843م) در دوره قاجاریه<ref>برای آگاهی بیشتر← الگار، حامد. '''''شورش آقاخان محلاتی، و چند مقاله دیگر'''''. ترجمة ابوالقاسم سری، تهران: توس، 1375</ref> مدتی حکمرانی کوتاه مدتی در محلات، کرمان و یزد داشتند و اکنون گروه‌های نزاری در ایران، افغانستان، تاجیکستان، پاکستان، هند، چین، سوریه، کنیا، تانزانیا، انگلستان و آمریکای شمالی پراکنده‌اند و رهبر آنان لقب آقاخان دارد.


'''مآخذ:'''


1.    براي آگاهي بيشتر← شهرستاني، ابوالفتح محمد بن عبدالكريم. '''''الملل و النحل'''''. ترجمة افضل‌الدين صدر تركه اصفهاني، تصحيح سيدمحمدرضا جلالي، نائيني، تهران: اقبال، 1350، ص128، 140، 152و 153.
== نیز نگاه کنید به ==


2.    لويس، برنارد «پيدايش اسماعيليه» '''''در اسماعيليان در تاريخ'''''. ترجمة يعقوب آژند، تهران: مولي، 1368، ص50- 51 و مادلونگ، '''''فرقه‌هاي اسلامي'''''. ترجمة ابوالقاسم سري، تهران: اساطير، 1377، ص156- 158.
==  '''مآخذ:''' ==


3.    دفتري، فرهاد «اسماعيليه» '''''در دائرةالمعارف بزرگ اسلامي'''''. تهران: مركز دائرةالمعارف بزرگ اسلامي، 1377، ج8، ص683.


4.    براي آگاهي بيشتر← دخويه، ميخائل‌يان. '''''قرمطيان بحرين و فاطميان'''''. ترجمة محمدباقر اميرخاني، تهران: سروش، 1371.


5.    مادلونگ، ويلفرد. «فاطميان و قرمطيان بحرين» در، '''''تاريخ و انديشه‌هاي اسماعيلي در سده‌هاي ميانه'''''. تنظيم و تدوين فرهاد دفتري، ترجمة فريدون بدره‌اي، تهران: فرزان‌روز، 1382، ص41- 44. براي آگاهي بيشتر ←
== منبع اصلی ==
دانشنامه ایران


Halm, Heinz, '''''The Fatimids and Their Traditions of Learning'''''. London: The Institute of Ismaili Studies, 1997.
== نویسنده مقاله ==
 
اللهیار خلعتبری
6.    حمداني، عباس. «دولت فاطميان». '''''در اسماعيليان در تاريخ'''''. ترجمة يعقوب آژند، تهران: مولي، 1368، ص244- 246.
 
7.    Daftary, Farhad. '''''A Short History of the Ismailis''''' Traditions of a Muslim Community, Edinburgh University, 1998.
 
8.    فيضي، آصف. «اسماعيليان هند'''''»، در اسماعيليان در تاريخ.''''' ترجمة يعقوب آژند، تهران: مولي، 1368، ص391- 401.
 
9.    دفتري، فرهاد. «حسن صباح و سرآغاز جنبش اسماعيلي نزاري»، '''''در تاريخ و انديشه‌هاي اسماعيلي در سده‌هاي ميانه''''' . تنظيم و تدوين فرهاد دفتري، ترجمة فريدون بدره‌اي، تهران: فرزان‌‌روز، 1382، ص330- 331.
 
10.  خواجه‌رشيدالدين فضل‌الله همداني. '''''جامع التواريخ (قسمت اسماعيليان و فاطميان و نزاريان و داعيان و رفيقان).''''' به اهتمام محمدتقي دانش‌پژوه و محمد مدرسي زنجاني، تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1356، ص106- 107.


11.  هاجسن، مارشال. گ. س. '''''فرقه اسماعيليه'''''. ترجمة فريدون بدره‌اي، تهران: علمي و فرهنگي، 1383، ص366.


12.  دفتري، فرهاد. '''''تاريخ و عقايد اسماعيليه'''''. ترجمة فريدون بدره‌اي، تهران: فرزان‌روز، 1383، ص415- 421.


13.  هاجسن، مارشال. گ. س. «دولت اسماعيلي»، '''''در تاريخ ايران (از آمدن سلجوقيان تا فروپاشي دولت ايلخانان پژوهش دانشگاه كمبريج).''''' گردآورنده جي. آ. بويل. ترجمه حسن انوشه، تهران: اميركبير، 1371، ج5، ص425- 430.


14.  دفتري. '''''تاريخ و عقايد اسماعيليه'''''. ص447.
'''اسماعیلیه'''، یکی از فرق شیعه منسوب به اسماعیل فرزند امام جعفر صادق (ششمین پیشوای شیعیان دوازده امامی) که در اواسط قرن 2 ق. / 8 م. پدیدار گشت. اسماعیلیان هم‌چون شیعیان امامی، امامت را به نص می‌دانستند، اما دربارة سلسلة امامان پس از امام صادق (ع)، با دیگر پیروان آن امام دچار اختلاف گشتند. این فرقه پس از امام جعفر صادق (ع) در مقابل امام موسی کاظم (ع) به امامت برادر او (اسماعیل) قائل شدند و بعد از آن به شاخه‌ها و گروه‌های متعدد منقسم شدند.<sup>1</sup> در حال حاضر، اسماعیلیان که عمدتاً به شاخة نزاری این فرقه تعلق دارند، در بیش از 25 کشور در قاره‌های آسیا و افریقا و اروپا و امریکا پراکنده‌اند.


15.  خلعتبري، الهيار و شرفي، محبوبه. '''''خوارزمشاهيان.''''' تهران: سمت، 1380، ص29- 33.
چگونگی ظهور اسماعیلیه و تاریخ شکل‌گیری آن تا هنگام تأسیس خلافت فاطمی در 297 ق. / 910 م. هنوز کاملاً بر محققان روشن نیست. با توجه به این‌که منابع معتبر برجامانده از آن دورة نخستین ـ که حدود یک قرن و نیم به‌طول انجامید ـ بویژه آثار اصیل اسماعیلی، بسیار اندک است، به‌نظر نمی‌رسد که محققان هرگز بتوانند تمامی ابهامات مربوط به تاریخ و اصول عقاید اسماعیلیان نخستین را مرتفع کنند. با این وصف، در نتیجة مطالعات جدید که از حدود سال 1349 ق. / 1930 م. برپایة متون اسماعیلی برجا مانده از دورة فاطمیان و دوره‌های بعدی شروع شده، اکنون شناخت بهتری از ماهیت حرکت و تعالیم اسماعیلیان نخستین حاصل شده است.<sup>2</sup>


16.  هاجسن'''''. فرقه اسماعيليه'''''. ص282- 289.
با رحلت امام جعفر صادق (ع) در 148 ق. / 764 م. پیروان آن حضرت از میان شیعیان امامی به گروه‌هایی منقسم شدند که دو گروه از آن‌ها را می‌توان به‌عنوان نخستین گروه‌های اسماعیلی شناخت.<sup>3</sup> طبق برخی روایات، امام صادق (ع) ابتدا فرزند ارشد خود اسماعیل را به جانشینی برگزیده و نص امامت را بر او قرار داده بود، ولی طبق روایت اکثر منابع، اسماعیل چند سال قبل از پدر وفات یافته بوده است. دو گروه اسماعیلی یادشده که در حقیقت پس از وفات اسماعیل و در زمان حیات امام صادق (ع) به‌صورت دسته‌های شبه‌اسماعیلی پدیدار شده بودند، پس از درگذشت آن امام از دیگر شیعیان امامی جدا شدند و حیات مستقل خود را در کوفه آغاز کردند.<sup>4</sup>
 
17.  براي آگاهي بيشتر ← اقبال‌آشتياني، عباس. '''''تايخ مفصل مغول''''' تهران. اميركبير، 1341.
 
18.  براي آگاهي بيشتر ← ستوده، منوچهر'''''. قلاع اسماعيليه در رشته‌كوه‌هاي البرز'''''. تهران: طهوري، 1362.
 
19.  عطاملك علاءالدين جويني'''''. تاريخ جهان‌گشاي جويني'''''. تصحيح محمد بن عبدالوهاب قزويني، هلند، ليدن: بريل، 1355ق/ 1937م، ج3، ص275- 278.
 
20.  دباشي، حميد. «فيلسوف، وزير خواجه نصيرالدين طوسي و اسماعيليان»، '''''در تاريخ و انديشه‌هاي اسماعيلي در سده‌هاي ميانه'''''. تنظيم و تدوين فرهاد دفتري، ترجمة فريدون بدره‌اي، تهران: فرزان‌فر، 1382، ص287.
 
21.  Daftary, Farhad. The '''''Assassin Legends''''' (myths of the Ismailis), London and New York, I. B. Tauris & Coltd. 1994, p 131- 135.
 
22.  براي آگاهي بيشتر← الگار، حامد. '''''شورش آقاخان محلاتي، و چند مقاله ديگر'''''. ترجمة ابوالقاسم سري، تهران: توس، 1375
 
اللهیار خلعتبری
 
 
'''اسماعيليه'''، يكي از فرق شيعه منسوب به اسماعيل فرزند امام جعفر صادق (ششمين پيشواي شيعيان دوازده امامي) كه در اواسط قرن 2 ق. / 8 م. پديدار گشت. اسماعيليان هم‌چون شيعيان امامي، امامت را به نص مي‌دانستند، اما دربارة سلسلة امامان پس از امام صادق (ع)، با ديگر پيروان آن امام دچار اختلاف گشتند. اين فرقه پس از امام جعفر صادق (ع) در مقابل امام موسي كاظم (ع) به امامت برادر او (اسماعيل) قائل شدند و بعد از آن به شاخه‌ها و گروه‌هاي متعدد منقسم شدند.<sup>1</sup> در حال حاضر، اسماعيليان كه عمدتاً به شاخة نزاري اين فرقه تعلق دارند، در بيش از 25 كشور در قاره‌هاي آسيا و افريقا و اروپا و امريكا پراكنده‌اند.
 
چگونگي ظهور اسماعيليه و تاريخ شكل‌گيري آن تا هنگام تأسيس خلافت فاطمي در 297 ق. / 910 م. هنوز كاملاً بر محققان روشن نيست. با توجه به اين‌كه منابع معتبر برجامانده از آن دورة نخستين ـ كه حدود يك قرن و نيم به‌طول انجاميد ـ بويژه آثار اصيل اسماعيلي، بسيار اندك است، به‌نظر نمي‌رسد كه محققان هرگز بتوانند تمامي ابهامات مربوط به تاريخ و اصول عقايد اسماعيليان نخستين را مرتفع كنند. با اين وصف، در نتيجة مطالعات جديد كه از حدود سال 1349 ق. / 1930 م. برپاية متون اسماعيلي برجا مانده از دورة فاطميان و دوره‌هاي بعدي شروع شده، اكنون شناخت بهتري از ماهيت حركت و تعاليم اسماعيليان نخستين حاصل شده است.<sup>2</sup>
 
با رحلت امام جعفر صادق (ع) در 148 ق. / 764 م. پيروان آن حضرت از ميان شيعيان امامي به گروه‌هايي منقسم شدند كه دو گروه از آن‌ها را مي‌توان به‌عنوان نخستين گروه‌هاي اسماعيلي شناخت.<sup>3</sup> طبق برخي روايات، امام صادق (ع) ابتدا فرزند ارشد خود اسماعيل را به جانشيني برگزيده و نص امامت را بر او قرار داده بود، ولي طبق روايت اكثر منابع، اسماعيل چند سال قبل از پدر وفات يافته بوده است. دو گروه اسماعيلي يادشده كه در حقيقت پس از وفات اسماعيل و در زمان حيات امام صادق (ع) به‌صورت دسته‌هاي شبه‌اسماعيلي پديدار شده بودند، پس از درگذشت آن امام از ديگر شيعيان امامي جدا شدند و حيات مستقل خود را در كوفه آغاز كردند.<sup>4</sup>


== مآخذ: ==
== مآخذ: ==
1.    شهرستاني، محمد بن عبدالكريم. '''الملل و النحل'''. به‌كوشش آلفرد گيوم، لندن: 1934، ج 1، ص 424ـ425.
1.    


2.    Daftary, F., '''''The Isma`ilis: Their History and Doctrines''''', Cambridge, 1990, 1-4, 22-29.
2.    Daftary, F., '''''The Isma`ilis: Their History and Doctrines''''', Cambridge, 1990, 1-4, 22-29.


3.     جويني، عطاملك. '''''تاريخ جهانگشا'''''. به‌كوشش محمد قزويني، ليدن: 1937 م.، ج 3، ص 179ـ216 و 222ـ239.
3.     جوینی، عطاملک. '''''تاریخ جهانگشا'''''. به‌کوشش محمد قزوینی، لیدن: 1937 م.، ج 3، ص 179ـ216 و 222ـ239.
 
4.    نوبختي، حسن. '''''فرق الشيعه'''''. به‌كوشش ريتر، استانبول: 1931 م، 57 ـ 58.


تلخيص از: '''''دايرﺓالمعارف بزرگ اسلامي'''''. مدخل اسلام + اسماعيليه
4.    نوبختی، حسن. '''''فرق الشیعه'''''. به‌کوشش ریتر، استانبول: 1931 م، 57 ـ 58.


تلخیص از: '''''دایرﺓالمعارف بزرگ اسلامی'''''. مدخل اسلام + اسماعیلیه


سیدحسن امین
== نویسنده مقاله ==
سید حسن امین

نسخهٔ ‏۴ ژانویهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۱۵

اسماعیلیه، فرقه‌ای افتراقی از شیعه با چندین شعبه، از آن میان، نزاری (اسماعیلیان ایران، 483 – 654ق/ 1090 – 1257م).

الف) پیدایش (ظهور): پس از فوت امام جعفر صادق(ع) (148ق/ 765م) آنان که در برابر امام موسی کاظم(ع) (امامیه= دوازده امامی)، امامت اسماعیل را پذیرفتند 2 گروه بودند: یکی آنان‌که مرگ اسماعیل را پیش از مرگ امام صادق انکار کرده او را مهدی موعود خواندند (اسماعیلیه خالصه یا واقفه یا خطابیه). دیگر آنان‌که مرگ او را تأیید کرده [۱](اسماعیلیه مبارکیه)، امامت پسرش محمد را به عنوان مهدی موعود پذیرفتند (سَبْعیّه= هفت امامی) و برخی از آنان پسرش عبدالله را مهدی موعود دانستند[۲].

ب) دوره ستر: از فوت محمد بن اسماعیل تا 286ق/ 899م دوره امامان مستور خوانده می‌شود که خوزستان، جنوب عراق و سرانجام سلمیه در شمال سوریه مرکز نشر دعوت بودند و میمون قدّاح از رهبران اسماعیلیان بود[۳]. در این مدت، دستگاه خلافت عباسی، اسماعیلیان را به عنوان باطنی (معتقد به دستیابی به حقایق باطنی از طریق تأویل و ملاحده و از آن‌جا که همدان قرمط در 260ق/ 874م دعوت را آشکار کرد به نام قرمطی، در خوزستان، فارس، خراسان، ماوراءالنهر، یمن و... مورد تعقیب قرار می‌دادند[۴].

ج) افتراق و خلافت فاطمیان: در 286ق/ 899م، عبیدالله مهدی، با اعلام امامت خود و انکار مهدویت محمد بن اسماعیل، اصلاحاتی آغاز کرد که در سلمیه با مخالفت پیروان قرمط و زکرویه بن مهرویه داعی قرمطی قرار گرفت[۵] و به مغرب (مراکش) رفت. در آن‌جا به یاری سپاهی از بربرانِ اسماعیلی در شمال آفریقا و به مرکزیت قاهره سلسله فاطمیان (منتسب به فاطمه دختر پیامبر(ص) را بنیانگذاری کرد (ربیع‌الآخر 297ق) که در محرم 567ق (سپتامبر 1171م) صلاح‌الدین ایوبی این سلسله را برچید[۶]. در 487ق/ 1094م مستنصر هشتمین خلیفه فاطمی درگذشت و با پیروزی یافتن المستعلی بالله بر خلیفة بر حق، نزار،[۷] فاطمیان دو شاخه مستعولی و نزاری و بعدها مستعولیان خود به شاخه‌های دیگری تقسیم شدند.[۸]

د. نزاریان ایران. در 483ق/ 1090م حسن صباح داعی اسماعیلی با یاری پیروانش با چیرگی بر قلاع دیلمان و قهستان صاحب قدرت شد و پس از فوت مستنصر با حمایت از نزار، عملاً اسماعیلیان ایران نهضت نزاری را بنیان‌گذاری کردند. حسن فرزند علی بن محمد صباح حِمیری یمنی، در خانواده‌ای شیعی دوازده امامی در قم، به دنیا آمد (دهه 440ق/ 1050م) و نزد امیرة ضراب ابونصر سَراج و عبدالملک عطاش تعالیم اسماعیلی را آموخت. در 469- 473ق به قاهره مرکز خلفای فاطمی سفر کرد[۹] و پس از قتل نزار توسط مستعلی، روابط خود را با فاطمیان مصر قطع و به عنوان داعی‌الموت نهضت نزاری را استوار ساخت. او آموزه «دعوت جدیده» را در برابر «دعوت قدیمه» با ارائه اصل تعلیم و خداشناسی توسط امام نه براساس عقل، قرارداد[۱۰] که در رساله دینی او به زبان فارسی با نام فصول اربعه (چهارگانه) انعکاس یافت و امام محمد غزالی در کتاب المستظهره به رد نظریات او پرداخت. در زمان حسن صباح بسیاری از رجال سیاسی خلافت عباسی و حکومت سلجوقی، از آن میان خواجه نظام‌الملک طوسی*، کشته شدند و سپاهیان آنان نتوانستند قلاع اسماعیلی را تصرف کنند. او در 518ق/ 1124م درگذشت و کیا بزرگ امید رودباری در رأس شورائی چهار نفره جانشین او شد و سرگذشت باباسیدنا در 596ق/ 1199م در شرح احوال حسن صباح تألیف شد[۱۱].

کیا بزرگ تا 532ق/ 1138م به عنوان داعی دیلم بر جامعه نزاری حکومت می‌کرد و عمده درگیری‌های سیاسی – نظامی او با سلجوقیان، از آن میان، سلطان سنجر (فوت 522ق/ 1157م) در شرق بود[۱۲]. او پسر خود، محمد را به جانشینی منصوب کرد و از این زمان رهبری نزاریان ارثی شد، در دوره داعی سوم محمد (532–557ق/ 1138–1162م)، سلجوقیان دچار کشمکش درونی و ضعف بودند. نزاریان بر سپاهیان سلجوقی پیروزی یافتند حتی خلفای عباسی، راشد و المسترشد و سلطان سلجوقی، داود (538ق/ 1143م) و برخی حکمرانان و قضات با دشنه فداییان نزاری کشته شدند. اما در واپسین سال‌های حکومت و، حسن بن محمد جانشین جنبشی متأثر از اندیشة ظهور امام مستور که مؤمنان تندرو در انتظارش بودند به راه انداخت[۱۳]. حسن به عنوان چهارمین داعی جانشین پدر شد (559ق/ 1164م) و با اعلام این‌که جهت امام، خلیفه، یا نماینده است دور قیامت را با لقب «علی ذکره سلام» آغاز کرد و مهدی امام معرفی شد اما در 561ق/ 1161م کشته شد و پسرش نورالدین محمد دوم به جای او نشست. از آن‌جا که نَسَب این دو را به نزار ختم کردند این دوره را قیامت یا کشف روحانی خواندند که امام حاضر خواهد بود[۱۴]. در این زمان اقتدار سلجوقیان از هم پاشید، علاءالدین تکش دامنه اقتدار خوارزمشاهیان* را گسترش و طغرل سوم سلجوقی را در ری شکست داد (590ق / 1194م) و خوارزمشاهیان با نزاریان درگیر منازعات سیاسی – نظامی شدند. جلال‌الدین حسن سوم، ششمین داعی اسماعیلی، همزمان با سلطان محمد خوارزمشاه* و خلافت الناصرلدین‌لله خلیفه عباسی، با نص پدر رهبر نزاریان شد و با گرویدن به مذهب اهل سنت، رابطه با خلیفه عباسی را آغاز کرد[۱۵]. به پیشنهاد او، فقهای اهل سنت از کتابخانه الموت بازدید کرده، کتب مذهبی نزاری را سوزاندند، خلیفه نیز راست‌کیشی او را تأیید و به این ترتیب ملقب به نو مسلمان شد[۱۶]. او که پیش از دیگران خطر جدی یورش مغولان را دریافته بود در 618ق/ 1221م فوت کرد و پسرش علاءالدین محمد سوم که جانشین او بود در حالی که جامعه‌نزاری درگیر مباحث کلامی پیرامون ستر، دور قیامت و پذیرش مذهب سنت بود به حکومت رسید[۱۷]. پس از او، پسرش رکن‌الدین خورشاه به عنوان هشتمین و آخرین داعی نزاری در 653ق/ 1255م روی کار آمد که همزمان با شکست‌های خوارزمشاهیان و خلافت عباسی از مغولان بود. نزاریان در برابر سپاهیان هلاکوخان مغول شکست خوردند و الموت، لمسر و سرانجام گرد کوه به تدریج سقوط کردند[۱۸]. با کشته شدن رکن‌الدین خورشاه در اسارت مغولان (654ق/ 1257م) نهضت نزاریان برچیده شد[۱۹]. در سال‌های پایانی حیات سیاسی نزاریان برخی دانشمندان مانند خواجه نصیرالدین توسی* از امکانات و کتابخانه عظیم الموت که بعدها توسط مغولان نابود شد، بهره می‌بردند[۲۰]. شیوه حکومت و برخورد نزاریان با مخالفان باعث شد تا افسانه سازی‌هایی دربارة گروه‌های فدایی یا به تعبیر اروپاییان، حشاشین/ اساسین به وجود آید که بسیاری از مطالب این چنینی واقعیت تاریخی ندارد[۲۱]. گروه‌های پراکنده نزاری در دیلم، قهستان، پیرامون خراسان و هند به حیات خود ادامه دادند و از اواخر دوره زندیه تا تلاش‌های نافرجام آقاخان محلاتی (1259ق/ 1843م) در دوره قاجاریه[۲۲] مدتی حکمرانی کوتاه مدتی در محلات، کرمان و یزد داشتند و اکنون گروه‌های نزاری در ایران، افغانستان، تاجیکستان، پاکستان، هند، چین، سوریه، کنیا، تانزانیا، انگلستان و آمریکای شمالی پراکنده‌اند و رهبر آنان لقب آقاخان دارد.


نیز نگاه کنید به

مآخذ:

منبع اصلی

دانشنامه ایران

نویسنده مقاله

اللهیار خلعتبری



اسماعیلیه، یکی از فرق شیعه منسوب به اسماعیل فرزند امام جعفر صادق (ششمین پیشوای شیعیان دوازده امامی) که در اواسط قرن 2 ق. / 8 م. پدیدار گشت. اسماعیلیان هم‌چون شیعیان امامی، امامت را به نص می‌دانستند، اما دربارة سلسلة امامان پس از امام صادق (ع)، با دیگر پیروان آن امام دچار اختلاف گشتند. این فرقه پس از امام جعفر صادق (ع) در مقابل امام موسی کاظم (ع) به امامت برادر او (اسماعیل) قائل شدند و بعد از آن به شاخه‌ها و گروه‌های متعدد منقسم شدند.1 در حال حاضر، اسماعیلیان که عمدتاً به شاخة نزاری این فرقه تعلق دارند، در بیش از 25 کشور در قاره‌های آسیا و افریقا و اروپا و امریکا پراکنده‌اند.

چگونگی ظهور اسماعیلیه و تاریخ شکل‌گیری آن تا هنگام تأسیس خلافت فاطمی در 297 ق. / 910 م. هنوز کاملاً بر محققان روشن نیست. با توجه به این‌که منابع معتبر برجامانده از آن دورة نخستین ـ که حدود یک قرن و نیم به‌طول انجامید ـ بویژه آثار اصیل اسماعیلی، بسیار اندک است، به‌نظر نمی‌رسد که محققان هرگز بتوانند تمامی ابهامات مربوط به تاریخ و اصول عقاید اسماعیلیان نخستین را مرتفع کنند. با این وصف، در نتیجة مطالعات جدید که از حدود سال 1349 ق. / 1930 م. برپایة متون اسماعیلی برجا مانده از دورة فاطمیان و دوره‌های بعدی شروع شده، اکنون شناخت بهتری از ماهیت حرکت و تعالیم اسماعیلیان نخستین حاصل شده است.2

با رحلت امام جعفر صادق (ع) در 148 ق. / 764 م. پیروان آن حضرت از میان شیعیان امامی به گروه‌هایی منقسم شدند که دو گروه از آن‌ها را می‌توان به‌عنوان نخستین گروه‌های اسماعیلی شناخت.3 طبق برخی روایات، امام صادق (ع) ابتدا فرزند ارشد خود اسماعیل را به جانشینی برگزیده و نص امامت را بر او قرار داده بود، ولی طبق روایت اکثر منابع، اسماعیل چند سال قبل از پدر وفات یافته بوده است. دو گروه اسماعیلی یادشده که در حقیقت پس از وفات اسماعیل و در زمان حیات امام صادق (ع) به‌صورت دسته‌های شبه‌اسماعیلی پدیدار شده بودند، پس از درگذشت آن امام از دیگر شیعیان امامی جدا شدند و حیات مستقل خود را در کوفه آغاز کردند.4

مآخذ:

1.    

2.    Daftary, F., The Isma`ilis: Their History and Doctrines, Cambridge, 1990, 1-4, 22-29.

3.     جوینی، عطاملک. تاریخ جهانگشا. به‌کوشش محمد قزوینی، لیدن: 1937 م.، ج 3، ص 179ـ216 و 222ـ239.

4.    نوبختی، حسن. فرق الشیعه. به‌کوشش ریتر، استانبول: 1931 م، 57 ـ 58.

تلخیص از: دایرﺓالمعارف بزرگ اسلامی. مدخل اسلام + اسماعیلیه

نویسنده مقاله

سید حسن امین

  1. ↑   برای آگاهی بیشتر← شهرستانی، ابوالفتح محمد بن عبدالکریم. الملل و النحل. ترجمة افضل‌الدین صدر ترکه اصفهانی، تصحیح سیدمحمدرضا جلالی، نائینی، تهران: اقبال، 1350، ص128، 140، 152و 153.
  2. ↑ لویس، برنارد «پیدایش اسماعیلیه» در اسماعیلیان در تاریخ. ترجمة یعقوب آژند، تهران: مولی، 1368، ص50- 51 و مادلونگ، فرقه‌های اسلامی. ترجمة ابوالقاسم سری، تهران: اساطیر، 1377، ص156- 158.
  3. ↑ دفتری، فرهاد «اسماعیلیه» در دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، 1377، ج8، ص683.
  4. ↑ برای آگاهی بیشتر← دخویه، میخائل‌یان. قرمطیان بحرین و فاطمیان. ترجمة محمدباقر امیرخانی، تهران: سروش، 1371.
  5. ↑ مادلونگ، ویلفرد. «فاطمیان و قرمطیان بحرین» در، تاریخ و اندیشه‌های اسماعیلی در سده‌های میانه. تنظیم و تدوین فرهاد دفتری، ترجمة فریدون بدره‌ای، تهران: فرزان‌روز، 1382، ص41- 44. برای آگاهی بیشتر ← Halm, Heinz, The Fatimids and Their Traditions of Learning. London: The Institute of Ismaili Studies, 1997.
  6. ↑ حمدانی، عباس. «دولت فاطمیان». در اسماعیلیان در تاریخ. ترجمة یعقوب آژند، تهران: مولی، 1368، ص244- 246.
  7. ↑ Daftary, Farhad. A Short History of the Ismailis Traditions of a Muslim Community, Edinburgh University, 1998.
  8. ↑ فیضی، آصف. «اسماعیلیان هند»، در اسماعیلیان در تاریخ. ترجمة یعقوب آژند، تهران: مولی، 1368، ص391- 401.
  9. ↑ دفتری، فرهاد. «حسن صباح و سرآغاز جنبش اسماعیلی نزاری»، در تاریخ و اندیشه‌های اسماعیلی در سده‌های میانه . تنظیم و تدوین فرهاد دفتری، ترجمة فریدون بدره‌ای، تهران: فرزان‌‌روز، 1382، ص330- 331.
  10. ↑ خواجه‌رشیدالدین فضل‌الله همدانی. جامع التواریخ (قسمت اسماعیلیان و فاطمیان و نزاریان و داعیان و رفیقان). به اهتمام محمدتقی دانش‌پژوه و محمد مدرسی زنجانی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1356، ص106- 107.
  11. ↑ هاجسن، مارشال. گ. س. فرقه اسماعیلیه. ترجمة فریدون بدره‌ای، تهران: علمی و فرهنگی، 1383، ص366.
  12. ↑ دفتری، فرهاد. تاریخ و عقاید اسماعیلیه. ترجمة فریدون بدره‌ای، تهران: فرزان‌روز، 1383، ص415- 421.
  13. ↑ هاجسن، مارشال. گ. س. «دولت اسماعیلی»، در تاریخ ایران (از آمدن سلجوقیان تا فروپاشی دولت ایلخانان پژوهش دانشگاه کمبریج). گردآورنده جی. آ. بویل. ترجمه حسن انوشه، تهران: امیرکبیر، 1371، ج5، ص425- 430.
  14. ↑ دفتری. تاریخ و عقاید اسماعیلیه. ص447.
  15. ↑ خلعتبری، الهیار و شرفی، محبوبه. خوارزمشاهیان. تهران: سمت، 1380، ص29- 33.
  16. ↑ هاجسن. فرقه اسماعیلیه. ص282- 289.
  17. ↑ برای آگاهی بیشتر ← اقبال‌آشتیانی، عباس. تایخ مفصل مغول تهران. امیرکبیر، 1341.
  18. ↑ برای آگاهی بیشتر ← ستوده، منوچهر. قلاع اسماعیلیه در رشته‌کوه‌های البرز. تهران: طهوری، 1362.
  19. ↑ عطاملک علاءالدین جوینی. تاریخ جهان‌گشای جوینی. تصحیح محمد بن عبدالوهاب قزوینی، هلند، لیدن: بریل، 1355ق/ 1937م، ج3، ص275- 278.
  20. ↑ دباشی، حمید. «فیلسوف، وزیر خواجه نصیرالدین طوسی و اسماعیلیان»، در تاریخ و اندیشه‌های اسماعیلی در سده‌های میانه. تنظیم و تدوین فرهاد دفتری، ترجمة فریدون بدره‌ای، تهران: فرزان‌فر، 1382، ص287.
  21. ↑ Daftary, Farhad. The Assassin Legends (myths of the Ismailis), London and New York, I. B. Tauris & Coltd. 1994, p 131- 135.
  22. ↑ برای آگاهی بیشتر← الگار، حامد. شورش آقاخان محلاتی، و چند مقاله دیگر. ترجمة ابوالقاسم سری، تهران: توس، 1375
برگرفته از «https://iranology-e.ir/index.php?title=اسماعیلیه&oldid=2410»