دیه

دیه، مالی است كه در صورت وقوع جنایت بر نفس و یا كمتر از آن بر اعضای بدن یا ایراد جرح، باید ادا شود. دید بر وزن «عده» مأخوذ از «ودی» است. در تاریخ و اقوام گذشته موارد زیادی از احكام صادره دربارۀ دید وجود دارد؛ همانطور كه داوود پیامبر به دیه حكم می‌كرد و قبل از آن نیز بین فرزندان ابراهیم بدان عمل می‌شد. در ترجمۀ مقاله دارست فرانسوی، دربارۀ حقوق اسلام آمده، پیش از اسلام مجازات قتل به وسیلۀ اولیای مقتول تا پنج نسل اجرا می‌شد تا این كه پرداخت خون بها (دیه) قرار داد متاركه بین خانواده‌ها امضاء شد. در آن زمان قصد قاتل مورد توجه قرار نمی‌گرفت و میان جنایت عمد و خطا تفاوتی قائل نمی‌شدند و دریافت عوض و مال، امری ناخوشایند به شمار می‌آمد. اما در این عصر، قانون مجازات اسلامی، مجازات قتل عمد را قصاص می‌داند و در صورت جنایت بر اعضای بدن انجام عمل را دربارۀ جانی تأكید می‌كند، و مادۀ 15 همین قانون چنین تعریف می‌كند، دید مالی است كه از طرف شارع، برای جنایت تعیین شده است. خداوند در قرآن كریم، به صراحت از دید نام برده و این جزو نصوص قرآنی است كه شك و شبهه‌ای در آن راه ندارد و مخالفت با آن، مخالفت با قانون صریح خداوند می‌باشد. اما در عبارات فقها بر آنچه دیه واجب می‌شود سه لفظ است، اول «دیه» كه بیشتر استعمال در جنایت می‌باشد و گاهی در جنایت طرف یعنی عضو نیز استعمال می‌شود، دوم «ارش» اعم از آنكه شارع تقدیری برای آن نموده باشد یا نه، سوم «خلافت» كه حكومت هم استعمال می‌شود، و شارع تقدیری در خصوص آن ننموده است.

دیه در متون فقهی، موضوع مشروح و مفصل كتاب‌های فقهی است و دارای ابواب و فصول متعددی است و برای هر جزء از بدن انسان حكمی دارد. فقهای شیعه چون فقهای دیگر مذاهب اسلامی دیۀ زن را در موارد قتل، نصف دیۀ مرد می‌دانند. موضوع احكام دیات در عصر حاضر از مشكلات دادگاه كیفری می‌باشد، لذا از 1371 كتاب دیات كه در آن اقسام، مقادیر و احكام دیات آمده، شروع به رونویسی شد.

علاوه بر آن كتاب‌های بسیاری پیرامون دیه نوشته شده از آن جمله شرایع از محقق حلی، 2- لمعه و شرح آن از شهید اول و شهید ثانی، 3- جواهرالكلام از صاحب جواهر، 4- تحریرالوسیله از امام خمینی(ره)، 5- اجرای احكام جرایی (حدود قصاص ـ دیات) از كرمانی، 6- مجموعۀ قوانین حقوق جرایی (ایران. قوانین و احكام)، 7- دیات ترجمۀ مسالك الافهام از محمد ابوالحسن، 8- قانون مجازات اسلامی (حدود، قصاص، دیات).

منبع اصلی

دانشنامه ایران

نویسنده مقاله

اسدالله معظمی گودرزی