دیه
دیه، مالی است که در صورت وقوع جنایت بر نفس و یا کمتر از آن بر اعضای بدن یا ایراد جرح، باید ادا شود[۱]. دید بر وزن «عده» مأخوذ از «ودی» است[۲]. در تاریخ و اقوام گذشته موارد زیادی از احکام صادره دربارۀ دید وجود دارد؛ همانطور که داوود پیامبر به دیه حکم میکرد و قبل از آن نیز بین فرزندان ابراهیم بدان عمل میشد[۳]. در ترجمۀ مقاله دارست فرانسوی، دربارۀ حقوق اسلام آمده، پیش از اسلام مجازات قتل به وسیلۀ اولیای مقتول تا پنج نسل اجرا میشد تا این که پرداخت خون بها (دیه) قرار داد متارکه بین خانوادهها امضاء شد[۴].
در آن زمان قصد قاتل مورد توجه قرار نمیگرفت و میان جنایت عمد و خطا تفاوتی قائل نمیشدند[۵] و دریافت عوض و مال، امری ناخوشایند به شمار میآمد[۶]. اما در این عصر، قانون مجازات اسلامی، مجازات قتل عمد را قصاص میداند و در صورت جنایت بر اعضای بدن انجام عمل را دربارۀ جانی تأکید میکند[۷]، و مادۀ 15 همین قانون چنین تعریف میکند، دید مالی است که از طرف شارع، برای جنایت تعیین شده است[۸]. خداوند در قرآن کریم، به صراحت از دید نام برده و این جزو نصوص قرآنی است که شک و شبههای در آن راه ندارد و مخالفت با آن، مخالفت با قانون صریح خداوند میباشد[۹]. اما در عبارات فقها بر آنچه دیه واجب میشود سه لفظ است، اول «دیه» که بیشتر استعمال در جنایت میباشد و گاهی در جنایت طرف یعنی عضو نیز استعمال میشود، دوم «ارش» اعم از آنکه شارع تقدیری برای آن نموده باشد یا نه، سوم «خلافت» که حکومت هم استعمال میشود، و شارع تقدیری در خصوص آن ننموده است[۲].
دیه در متون فقهی، موضوع مشروح و مفصل کتابهای فقهی است و دارای ابواب و فصول متعددی است و برای هر جزء از بدن انسان حکمی دارد[۱۰]. فقهای شیعه چون فقهای دیگر مذاهب اسلامی دیۀ زن را در موارد قتل، نصف دیۀ مرد میدانند[۱۱]. موضوع احکام دیات در عصر حاضر از مشکلات دادگاه کیفری میباشد، لذا از 1371 کتاب دیات که در آن اقسام، مقادیر و احکام دیات آمده، شروع به رونویسی شد[۱۲].
علاوه بر آن کتابهای بسیاری پیرامون دیه نوشته شده از آن جمله می توان به موارد زیر اشاره کرد:
- شرایع از محقق حلی؛
- لمعه و شرح آن از شهید اول و شهید ثانی؛
- جواهرالکلام از صاحب جواهر؛
- تحریرالوسیله از امام خمینی(ره)؛
- اجرای احکام جزایی (حدود قصاص ـ دیات) از کرمانی؛
- مجموعۀ قوانین حقوق جزایی (ایران. قوانین و احکام)؛
- دیات ترجمۀ مسالک الافهام از محمد ابوالحسن؛
- قانون مجازات اسلامی (حدود، قصاص، دیات).
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ موسوی خمینی، روح الله. تحریرالوسیله. قم: جماعۀ المدرسین، مؤسسه نشر اسلامی، ج2، 1363، ص553.
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ محقق حلی. ابوالقاسم. شرایع الاسلام. ترجمۀ احمد یزدی، تهران: وزارت ارشاد، 1369، ص1970.
- ↑ صالحی، فاضل. دید یا مجازات مالی. قم: دفتر تبلیغات اسلامی، حوزۀ علمیه، 1376، ص26.
- ↑ صالحی، فاضل. دید یا مجازات مالی. قم: دفتر تبلیغات اسلامی، حوزۀ علمیه، 1376، ص27.
- ↑ گرجی، ابوالقاسم. دیات. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1382، ص18.
- ↑ گرجی، ابوالقاسم. دیات. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1382، ص19.
- ↑ مادۀ 205و269 قانون مجازات اسلامی.
- ↑ ماده 15 قانون مجازات اسلامی.
- ↑ سوره 4/91و92.
- ↑ صالحی، فاضل. دید یا مجازات مالی. قم: دفتر تبلیغات اسلامی، حوزۀ علمیه، 1376، ص35.
- ↑ سروستانی، ابراهیم. تفاوت زن و مرد در دید و قصاص. انتشارات سفیر، ماده 209 و 273 قانون مجازات اسلامی، 1380، ص108.
- ↑ برغانی، محمدتقی (شهید ثانی). دیات (كیفر جرائم بر جسم در حقوق اسلام). با مقدمه و تحقیق: عبدالحسین شهیدی صالحی، انتشارات حدیث امروز، 1382، ص81.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
اسدالله معظمی گودرزی