باستان شناسی در ایران: تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ ‏۱۳ ژانویهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۵:۲۴

باستان‌شناسی در ایران (تاریخچه كاوش‌های)، علم پژوهش در آثار بازمانده از انسان و امور مربوط به او در گذشته را باستان‌شناسی می‌گویند^[۱] و از آنجا كه ایران با گستره مرزهای تاریخی و فرهنگی خود بستر تكوین تمدن‌های اثرگذار در جهان بوده است، كاوش و مطالعه در بقایای فرهنگی و تمدنی محدوده ایران زمین^* را باستان‌شناسی در ایران به انجام رسانده است.

ایران از مهم‌ترین پایگاه‌های باستان‌شناختی در روی زمین است و گواه آن وجود صدها تپه باستانی به عنوان مراكز شهری، آیینی و... آثار معماری، ابزارها و انوع یادمان‌هایی است كه پیشینه‌ای فراتر از تاریخ دارند. از آن گذشته در دوران تاریخی، ایران بستر شكوفایی تمدن‌های درخشان و اثرگذار در گستره جهانی بوده است^[۲]. اگرچه باستان‌شناسی به معنای پژوهش با روش‌های خاص در آثار گذشته در سده‌های اخیر رواج یافت، اما شواهدی وجود دارد كه همواره برخی از دانشمندان ایرانی در آثار گذشتگان تأمل می‌كرده‌اند و حكمرانان نیز برای انتساب خود به شاهان گذشته اساطیری یا واقعی ایران خود را نیازمند پاسداشت آثار گذشته می‌دانستند. نمونه بارز آن كتیبه‌های متعدد شاهان ایران در دوره‌های گوناگون بر درگاه‌های كاخ تچر داریوش^* (حك: 522-486ق.م)، در تخت جمشید^* است^[۳].

از دوره صفویه^* (907-1135ق) كه اروپاییان در سفرهای خود به ایران، نخستین طرح‌های ترسیمی از شهرها و بناها را بر جای گذاشتند، توجه همگان به شناسایی مكان‌های ایرانی یاد شده در كتاب مقدس و آثار نویسندگان یونانی فزونی گرفت. در این راه، فرانسوی‌ها، انگلیسی و روس‌ها پیشگام بودند.

در سده‌های 17 و 18م، سیاحان اروپایی، برخی لوح‌های گلی به خط میخی را به اروپا بردند اما از رمزگشایی آن‌ها ناتوان بودند تا اینكه در اواخر سده 18م نسخه دقیقی از كتیبه نقش رستم توسط ینبور به اروپا رسید و او خط فارسی باستان و علامت‌های آن را تشخیص داد. گروتفند در 1802م برخی نام‌ها را خواند^[۳] و راولینسن (1810-1895م) از كتیبه بیستون^* نسخه‌برداری كرد و در 1857م رمز آن گشوده شد و در پی آن، كتیبه‌های ایلامی نو و اكدی نیز خوانده شدند^[۴].

در سال 1225ق / 1810م، به سرپرستی جیمز موریه نخستین كاوش‌های تخت جمشید برای دستیابی به نقش‌های برجسته و انتقال آنها از ایران انجام گرفت اما حاكم محلی مانع او شد. لُفتوس در 1267-1269ق^[۵] و ژان دیولافوا و همسرش در سال‌های 1301-1303ق به اهمیت آثار ایران پی بردند چنان كه دیولافوا و همراهان او در ویرانه‌های تپه‌های شوش به كاوش پرداختند^[۶]. از این رو دوره ناصرالدین شاه قاجار (1264-1313ق) سرآغاز كاوش‌های اروپاییان به ویژه فرانسوی‌ها در ایران بود كه موفق به عقد قرارداد كاوش در 1312ق / 1895م قراردادی كه به سود فرانسوی‌ها بود^[۷]. در ادامه آن در 1315ق / 1897م، با موافقت ژاك دمرگان سرپرستی كاوش‌های شوش را بر عهده گرفت و قرارداد انحصار كاوش بدین وسیله در اختیار فرانسویان قرار گرفت. حاصل این قرارداد كاوش با فنون خشن برای دستیابی به شیء در شوش و خروج آثاری به فرانسه بود كه برپایی نمایشگاه در آنجا و اشتیاق دولت‌ها و مردم اروپا به باستان‌شناسی و هنر ایران را در پی داشت^[۸].

قرارداد انحصاری كاوش‌های باستان‌شناسی توسط فرانسوی‌ها در 1306ش / 1927م، مجلس شورای ملی^* لغو و در 1309ش، قانون و آیین‌نامه حفظ آثار عتیقه تصویب شد كه كاوش را منحصراً حق دولت ایران می‌دانست كه می‌توانست آن را با شرایطی به مؤسسات علمی واگذار كند. پیش از این «شعبه عتیقات» وابسته به وزارت معارف فعال بود كه به صورت «دایره عتیقات» زیر مجموعه سازمان اداره كل اوقاف در آمد و در سال 1315ش مدتی با نام «اداره باستان» و سپس با نام «اداره كل باستان‌شناسی» فعال شد^[۹].

تا جنگ جهانی دوم كاوش‌های زیادی به ویژه در خوزستان پیرامون شوش و تخت جمشید انجام گرفت كه آثاری چند به موزه ایران باستان (موزه ملی) و الواح و اشیائی نیز به خارج از كشور منتقل شد. اطلاعات بسیاری درباره هنر و معماری ایران، به ویژه در آثاری مانند «بررسی هنر ایران[A Survay of Persian Art ]» به كوشش پوپ[Arthur Upham, Pope. ] و آثار ایران[3] آندره گدار[4] انتشار یافتند.

اگر چه فعالیت‌های باستان‌شناسی در سال‌های جنگ جهانی دوم نیز ادامه یافت، اما پس از آن گسترش چشمگیری داشت كه با همكاری دانشمندان علوم طبیعی موفقیت‌های فراوانی در پی داشت^[۱۰].

به تدریج كاوش در سراسر ایران به‌ویژه دامنه‌های كوه‌های زاگرس، كرانه‌های غربی، جنوبی، شمالی و شرقی كویرهای ایران از نهاوند (گیان) تا هگمتانه، سیلك كاشان، دشت قزوین، ری (چشمه‌علی)، دامغان (تپه حصار)، كرمان (ابلیس، یحیی، شهداد) و بعدها شهر سوخته در زابل، گسترش یافتند^[۱۱].

دهه‌های 1340 و 1350 را دوران بلوغ و شكوفایی باستان‌شناسی ایران، حضور باستان‌شناسان و مؤسسه‌های كشورهای گوناگون در ایران می‌دانند كه انتشار مجله باستان‌شناسی و هنر، تأسیس مركز باستان‌شناسی ایران و گروه باستان‌شناسی دانشگاه تهران با مدیریت افراد كاردان و دلسوز در پایگاه‌های باستان‌شناسی و میدان‌های كاوش و آموزش از ویژگی‌های بارز آن است^[۱۲].

مركز باستان‌شناسی ایران با این استدلال باستان‌شناسانه كه اشیاء به دست آمده به یكدیگر وابستگی دارند و به لحاظ اهمیت علمی بایستی در یك محل نگهداری شوند، عملاً از خروج اشیاء كشف شده از كشور جلوگیری كرد^[۱۳]. همچنین با برگزاری مجمع سالانه باستان‌شناسی هیئت‌های گوناگون گزارش‌های علمی ارائه كردند.

در سال‌های آغازین پس از انقلاب اسلامی^* (1357ش / 1979م) و سال‌های جنگ تحمیلی (1359-1367ش) بیش و كم فعالیت‌های باستان‌شناسی ادامه داشت. در سال 1366ش با تأسیس «سازمان میراث فرهنگی كشور» هر گونه كاوش تحت نظارت این سازمان قرار گرفت. در دو دهه 1360 و 1370ش، باستان‌شناسان ایرانی به موفقیت‌های شایانی نایل آمدند كه در 3 گروه فعالیت‌های میدانی آنان طبقه‌بندی می‌شود^[۱۴].

1ـ ادامه برخی از كاوش‌های ناتمام و بازنگری برخی محوطه‌های كلیدی كه كاوش در آنها پیش از جنگ جهانی دوم صورت گرفته بود؛ 2ـ كاوش‌های خاص برای روشن ساختن نكات مبهم باستان‌شناسی ایران؛ 3ـ كاوش‌های اضطراری و نجات محوطه‌هایی كه به دلایل گوناگون از جمله فعالیت‌های عمرانی و كنده‌كاری‌های غیرقانونی در خطر جدی قرار دارند. دستاوردهای پژوهش‌های باستان‌شناسی این دو دهه نیز در دو همایش سال‌های 1373 و 1376 ارائه شد.

اكنون كاوش‌های باستان‌شناسی در بیشتر محوطه‌های تاریخی ایران توسط باستان‌شناسان ایرانی و تحت نظارت پژوهشكده باستان‌شناسی سازمان میراث فرهنگی و گردشگری ادامه دارد كه با مشاركت گروه‌های باستان‌شناسی در دانشگاه‌های تهران، تربیت مدرس، سیستان و بلوچستان، بوعلی همدان و برخی باستان‌شناسان خارجی انجام می‌گیرد. آموزش نظری و عملی دانشجویان رشته باستان‌شناسی در دوره‌های كاردانی، كارشناسی، كارشناسی ارشد و دكتری نیز توسط استادان باستان‌شناس ایرانی از اقدامات مهم این گروه‌ها است و از آنجا كه ایران از نظر كثرت و پراكندگی پایگاه‌ها و یادمان‌های باستانی و تاریخی از مهم‌ترین كشورهای جهان است، می‌طلبد كه این امر با توجه فزون‌تر پی‌گیری شود^[۱۵].

نیز نگاه کنید به

مآخذ

منبع اصلی

دانشنامه ایران

نویسنده مقاله

کورش صالحی

[3].

[4].

↑ Hole, F. and R. Heizer. An Introduction to Prehistoric Archaeology in the near East. Oxford, 1997. P. 1.
↑ گیرشمن، رومن. ایران از آغاز تا اسلام. ترجمه محمد معین، تهران: علمی و فرهنگی، 1367، ص 420-430.
↑ ^۳٫۰ ^۳٫۱ ملك‌شهمیرزادی، صادق. «خلاصه‌ای از تاریخچه مطالعات باستان‌شناسی در ایران»، تاریخ ایران باستان. ج 1، تهران: سمت، 1377، ص 24.
↑ Bahn, P. The Cambridge Illustrated History of Archaeology. Cambridge, 1996, P. 108-109.
↑ وانه بزگ، لویی. باستان‌شناسی در ایران باستان. ترجمه عیسی بهنام، تهران: 1348، ص 72.
↑ دیولافوا، ژان. ایران، كلده و شوش. ترجمه محمدعلی فره‌وشی، به كوشش بهرام فره‌وشی، تهران: دانشگاه تهران، 1364، ص 292.
↑ كریم‌لو، داوود. تاراج میراث ملی. تهران: 1378، ص 232-235.
↑ كسروی، احمد. تاریخ پانصد ساله خوزستان. تهران: امیركبیر، 1376، ص 227.
↑ مصطفوی، محمدتقی. «تلاش در راه خدمت به آثار ملی و خدمت به آینده»، گزارش‌های باستان‌شناسی. تهران: 1334، ص 387-388.
↑ «Archeology» in Encyclopedia Iranica. London and New York, Routledge & Kegan Paul, 1987, Vol II, P. 281
↑ مجیدزاده، یوسف و ملك‌شهمیرزادی، صادق. «باستانشناسی»، اطلس تاریخ ایران. تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور، 1378، ص 10-12.
↑ ملك‌شهمیرزادی، صادق. «اشاره‌ای مختصر بر تحول باستان‌شناسی در ایران»، مجله اثر، 1365، ش 12-14، ص 142-148.
↑ كابلی، میرعابدین. «بررسی آثار پیش از اسلام در مجموعه بازیافته»، میراث فرهنگی. س 2، ش 3 و 4، ص 26-27.
↑ یادنامه گردهمایی باستان‌شناسی شوش. تهران: سازمان میراث فرهنگی كشور، 1376.
↑ برای آگاهی بیشتر ← كریمی، فاطمه. «باستان‌شناسی»، دائرهالمعارف بزرگ اسلامی. جلد 11، تهران: مركز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی، 1381، ص 167-177.

[1] Hole, F. and R. Heizer. An Introduction to Prehistoric Archaeology in the near East. Oxford, 1997. P. 1.

[2] گیرشمن، رومن. ایران از آغاز تا اسلام. ترجمه محمد معین، تهران: علمی و فرهنگی، 1367، ص 420-430.

[:0-3] ۳٫۰ ^۳٫۱ ملك‌شهمیرزادی، صادق. «خلاصه‌ای از تاریخچه مطالعات باستان‌شناسی در ایران»، تاریخ ایران باستان. ج 1، تهران: سمت، 1377، ص 24.

[4] Bahn, P. The Cambridge Illustrated History of Archaeology. Cambridge, 1996, P. 108-109.

[5] وانه بزگ، لویی. باستان‌شناسی در ایران باستان. ترجمه عیسی بهنام، تهران: 1348، ص 72.

[6] دیولافوا، ژان. ایران، كلده و شوش. ترجمه محمدعلی فره‌وشی، به كوشش بهرام فره‌وشی، تهران: دانشگاه تهران، 1364، ص 292.

[7] كریم‌لو، داوود. تاراج میراث ملی. تهران: 1378، ص 232-235.

[8] كسروی، احمد. تاریخ پانصد ساله خوزستان. تهران: امیركبیر، 1376، ص 227.

[9] مصطفوی، محمدتقی. «تلاش در راه خدمت به آثار ملی و خدمت به آینده»، گزارش‌های باستان‌شناسی. تهران: 1334، ص 387-388.

[10] «Archeology» in Encyclopedia Iranica. London and New York, Routledge & Kegan Paul, 1987, Vol II, P. 281

[11] مجیدزاده، یوسف و ملك‌شهمیرزادی، صادق. «باستانشناسی»، اطلس تاریخ ایران. تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور، 1378، ص 10-12.

[12] ملك‌شهمیرزادی، صادق. «اشاره‌ای مختصر بر تحول باستان‌شناسی در ایران»، مجله اثر، 1365، ش 12-14، ص 142-148.

[13] كابلی، میرعابدین. «بررسی آثار پیش از اسلام در مجموعه بازیافته»، میراث فرهنگی. س 2، ش 3 و 4، ص 26-27.

[14] یادنامه گردهمایی باستان‌شناسی شوش. تهران: سازمان میراث فرهنگی كشور، 1376.

[15] برای آگاهی بیشتر ← كریمی، فاطمه. «باستان‌شناسی»، دائرهالمعارف بزرگ اسلامی. جلد 11، تهران: مركز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی، 1381، ص 167-177.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-'''باستان‌شناسي در ايران''' (تاريخچه كاوش‌هاي)، علم پژوهش در آثار بازمانده از انسان و امور مربوط به او در گذشته را باستان‌شناسي مي‌گويند<sup>1</sup> و از آنجا كه ايران با گستره مرزهاي تاريخي و فرهنگي خود بستر تكوين تمدن‌هاي اثرگذار در جهان بوده است، كاوش و مطالعه در بقاياي فرهنگي و تمدني محدوده ايران زمين<sup>*</sup> را باستان‌شناسي در ايران به انجام رسانده است.
+'''[[باستان شناسی|باستان‌شناسی]] در ایران''' (تاریخچه كاوش‌های)، علم پژوهش در آثار بازمانده از انسان و امور مربوط به او در گذشته را باستان‌شناسی می‌گویند<ref>Hole, F. and R. Heizer. '''''An Introduction to Prehistoric Archaeology in the near East'''''. Oxford, 1997. P. 1.</ref> و از آنجا كه ایران با گستره مرزهای تاریخی و فرهنگی خود بستر تكوین تمدن‌های اثرگذار در جهان بوده است، كاوش و مطالعه در بقایای فرهنگی و تمدنی محدوده ایران زمین<sup>*</sup> را باستان‌شناسی در ایران به انجام رسانده است.
-ايران از مهم‌ترين پايگاه‌هاي باستان‌شناختي در روي زمين است و گواه آن وجود صدها تپه باستاني به عنوان مراكز شهري، آييني و... آثار معماري، ابزارها و انوع يادمان‌هايي است كه پيشينه‌اي فراتر از تاريخ دارند. از آن گذشته در دوران تاريخي، ايران بستر شكوفايي تمدن‌هاي درخشان و اثرگذار در گسترة جهاني بوده است.<sup>2</sup> اگرچه باستان‌شناسي به معناي پژوهش با روش‌هاي خاص در آثار گذشته در سده‌هاي اخير رواج يافت، اما شواهدي وجود دارد كه همواره برخي از دانشمندان ايراني در آثار گذشتگان تأمل مي‌كرده‌اند و حكمرانان نيز براي انتساب خود به شاهان گذشته اساطيري يا واقعي ايران خود را نيازمند پاسداشت آثار گذشته مي‌دانستند. نمونه بارز آن كتيبه‌هاي متعدد شاهان ايران در دوره‌هاي گوناگون بر درگاه‌هاي كاخ تچر داريوش<sup>*</sup> (حك: 522-486ق.م)، در تخت جمشيد<sup>*</sup> است.<sup>3</sup>
+ایران از مهم‌ترین پایگاه‌های باستان‌شناختی در روی زمین است و گواه آن وجود صدها تپه باستانی به عنوان مراكز شهری، آیینی و... آثار معماری، ابزارها و انوع یادمان‌هایی است كه پیشینه‌ای فراتر از تاریخ دارند. از آن گذشته در دوران تاریخی، ایران بستر شكوفایی تمدن‌های درخشان و اثرگذار در گستره جهانی بوده است<ref>گیرشمن، رومن. '''''ایران از آغاز تا اسلام'''''. ترجمه محمد معین، تهران: علمی و فرهنگی، 1367، ص 420-430.</ref>. اگرچه باستان‌شناسی به معنای پژوهش با روش‌های خاص در آثار گذشته در سده‌های اخیر رواج یافت، اما شواهدی وجود دارد كه همواره برخی از دانشمندان ایرانی در آثار گذشتگان تأمل می‌كرده‌اند و حكمرانان نیز برای انتساب خود به شاهان گذشته اساطیری یا واقعی ایران خود را نیازمند پاسداشت آثار گذشته می‌دانستند. نمونه بارز آن كتیبه‌های متعدد شاهان ایران در دوره‌های گوناگون بر درگاه‌های كاخ تچر داریوش<sup>*</sup> (حك: 522-486ق.م)، در تخت جمشید<sup>*</sup> است<ref name=":0">ملك‌شهمیرزادی، صادق. «خلاصه‌ای از تاریخچه مطالعات باستان‌شناسی در ایران»، '''''تاریخ ایران باستان'''''. ج 1، تهران: سمت، 1377، ص 24.</ref>.
-از دورة صفويه<sup>*</sup> (907-1135ق) كه اروپاييان در سفرهاي خود به ايران، نخستين طرح‌هاي ترسيمي از شهرها و بناها را بر جاي گذاشتند، توجه همگان به شناسايي مكان‌هاي ايراني ياد شده در كتاب مقدس و آثار نويسندگان يوناني فزوني گرفت. در اين راه، فرانسوي‌ها، انگليسي و روس‌ها پيشگام بودند.
+از دوره صفویه<sup>*</sup> (907-1135ق) كه اروپاییان در سفرهای خود به ایران، نخستین طرح‌های ترسیمی از شهرها و بناها را بر جای گذاشتند، توجه همگان به شناسایی مكان‌های ایرانی یاد شده در كتاب مقدس و آثار نویسندگان یونانی فزونی گرفت. در این راه، فرانسوی‌ها، انگلیسی و روس‌ها پیشگام بودند.
-در سده‌هاي 17 و 18م، سياحان اروپايي، برخي لوح‌هاي گلي به خط ميخي را به اروپا بردند اما از رمزگشايي آن‌ها ناتوان بودند تا اينكه در اواخر سده 18م نسخة دقيقي از كتيبه نقش رستم توسط ينبور به اروپا رسيد و او خط فارسي باستان و علامت‌هاي آن را تشخيص داد. گروتفند در 1802م برخي نام‌ها را خواند<sup>3</sup> و راولينسن (1810-1895م) از كتيبة بيستون<sup>*</sup> نسخه‌برداري كرد و در 1857م رمز آن گشوده شد و در پي آن، كتيبه‌هاي ايلامي نو و اكدي نيز خوانده شدند.<sup>4</sup>
+در سده‌های 17 و 18م، سیاحان اروپایی، برخی لوح‌های گلی به خط میخی را به اروپا بردند اما از رمزگشایی آن‌ها ناتوان بودند تا اینكه در اواخر سده 18م نسخه دقیقی از كتیبه نقش رستم توسط ینبور به اروپا رسید و او خط فارسی باستان و علامت‌های آن را تشخیص داد. گروتفند در 1802م برخی نام‌ها را خواند<ref name=":0" /> و راولینسن (1810-1895م) از كتیبه بیستون<sup>*</sup> نسخه‌برداری كرد و در 1857م رمز آن گشوده شد و در پی آن، كتیبه‌های ایلامی نو و اكدی نیز خوانده شدند<ref>Bahn, P. '''''The Cambridge Illustrated History of Archaeology'''''. Cambridge, 1996, P. 108-109.</ref>.
-در سال 1225ق / 1810م، به سرپرستي جيمز موريه نخستين كاوش‌هاي تخت جمشيد براي دستيابي به نقش‌هاي برجسته و انتقال آنها از ايران انجام گرفت اما حاكم محلي مانع او شد. لُفتوس در 1267-1269ق<sup>5</sup> و ژان ديولافوا و همسرش در سال‌هاي 1301-1303ق به اهميت آثار ايران پي بردند چنان كه ديولافوا و همراهان او در ويرانه‌هاي تپه‌هاي شوش به كاوش پرداختند.<sup>6</sup> از اين رو دوره ناصرالدين شاه قاجار (1264-1313ق) سرآغاز كاوش‌هاي اروپاييان به ويژه فرانسوي‌ها در ايران بود كه موفق به عقد قرارداد كاوش در 1312ق / 1895م قراردادي كه به سود فرانسوي‌ها بود.<sup>7</sup> در ادامه آن در 1315ق / 1897م، با موافقت ژاك دمرگان سرپرستي كاوش‌هاي شوش را بر عهده گرفت و قرارداد انحصار كاوش بدين وسيله در اختيار فرانسويان قرار گرفت. حاصل اين قرارداد كاوش با فنون خشن براي دستيابي به شيء در شوش و خروج آثاري به فرانسه بود كه برپايي نمايشگاه در آنجا و اشتياق دولت‌ها و مردم اروپا به باستان‌شناسي و هنر ايران را در پي داشت.<sup>8</sup>
+در سال 1225ق / 1810م، به سرپرستی جیمز موریه نخستین كاوش‌های تخت جمشید برای دستیابی به نقش‌های برجسته و انتقال آنها از ایران انجام گرفت اما حاكم محلی مانع او شد. لُفتوس در 1267-1269ق<ref>وانه بزگ، لویی. '''''باستان‌شناسی در ایران باستان'''''. ترجمه عیسی بهنام، تهران: 1348، ص 72.</ref> و ژان دیولافوا و همسرش در سال‌های 1301-1303ق به اهمیت آثار ایران پی بردند چنان كه دیولافوا و همراهان او در ویرانه‌های تپه‌های شوش به كاوش پرداختند<ref>دیولافوا، ژان. '''''ایران، كلده و شوش'''''. ترجمه محمدعلی فره‌وشی، به كوشش بهرام فره‌وشی، تهران: دانشگاه تهران، 1364، ص 292.
-قرارداد انحصاري كاوش‌هاي باستان‌شناسي توسط فرانسوي‌ها در 1306ش / 1927م، مجلس شوراي ملي<sup>*</sup> لغو و در 1309ش، قانون و آيين‌نامه حفظ آثار عتيقه تصويب شد كه كاوش را منحصراً حق دولت ايران مي‌دانست كه مي‌توانست آن را با شرايطي به مؤسسات علمي واگذار كند. پيش از اين «شعبة عتيقات» وابسته به وزارت معارف فعال بود كه به صورت «دايرة عتيقات» زير مجموعه سازمان اداره كل اوقاف در آمد و در سال 1315ش مدتي با نام «ادارة باستان» و سپس با نام «ادارة كل باستان‌شناسي» فعال شد.<sup>9</sup>
+</ref>. از این رو دوره ناصرالدین شاه قاجار (1264-1313ق) سرآغاز كاوش‌های اروپاییان به ویژه فرانسوی‌ها در ایران بود كه موفق به عقد قرارداد كاوش در 1312ق / 1895م قراردادی كه به سود فرانسوی‌ها بود<ref>كریم‌لو، داوود. '''''تاراج میراث ملی'''''. تهران: 1378، ص 232-235.</ref>. در ادامه آن در 1315ق / 1897م، با موافقت ژاك دمرگان سرپرستی كاوش‌های شوش را بر عهده گرفت و قرارداد انحصار كاوش بدین وسیله در اختیار فرانسویان قرار گرفت. حاصل این قرارداد كاوش با فنون خشن برای دستیابی به شیء در شوش و خروج آثاری به فرانسه بود كه برپایی نمایشگاه در آنجا و اشتیاق دولت‌ها و مردم اروپا به باستان‌شناسی و هنر ایران را در پی داشت<ref>كسروی، احمد. '''''تاریخ پانصد ساله خوزستان'''''. تهران: امیركبیر، 1376، ص 227.</ref>.
-تا جنگ جهاني دوم كاوش‌هاي زيادي به ويژه در خوزستان پيرامون شوش و تخت جمشيد انجام گرفت كه آثاري چند به موزة ايران باستان (موزه ملي) و الواح و اشيائي نيز به خارج از كشور منتقل شد. اطلاعات بسياري دربارة هنر و معماري ايران، به ويژه در آثاري مانند «بررسي هنر ايران[1]» به كوشش پوپ[2] و آثار ايران[3] آندره گدار[4] انتشار يافتند.
+قرارداد انحصاری كاوش‌های باستان‌شناسی توسط فرانسوی‌ها در 1306ش / 1927م، مجلس شورای ملی<sup>*</sup> لغو و در 1309ش، قانون و آیین‌نامه حفظ آثار عتیقه تصویب شد كه كاوش را منحصراً حق دولت ایران می‌دانست كه می‌توانست آن را با شرایطی به مؤسسات علمی واگذار كند. پیش از این «شعبه عتیقات» وابسته به وزارت معارف فعال بود كه به صورت «دایره عتیقات» زیر مجموعه سازمان اداره كل اوقاف در آمد و در سال 1315ش مدتی با نام «اداره باستان» و سپس با نام «اداره كل باستان‌شناسی» فعال شد<ref>مصطفوی، محمدتقی. «تلاش در راه خدمت به آثار ملی و خدمت به آینده»، '''''گزارش‌های باستان‌شناسی'''''. تهران: 1334، ص 387-388.</ref>.
-اگر چه فعاليت‌هاي باستان‌شناسي در سال‌هاي جنگ جهاني دوم نيز ادامه يافت، اما پس از آن گسترش چشمگيري داشت كه با همكاري دانشمندان علوم طبيعي موفقيت‌هاي فراواني در پي داشت.<sup>10</sup>
+تا جنگ جهانی دوم كاوش‌های زیادی به ویژه در خوزستان پیرامون شوش و تخت جمشید انجام گرفت كه آثاری چند به موزه ایران باستان (موزه ملی) و الواح و اشیائی نیز به خارج از كشور منتقل شد. اطلاعات بسیاری درباره هنر و معماری ایران، به ویژه در آثاری مانند «بررسی هنر ایران[A Survay of Persian Art  ]» به كوشش پوپ[Arthur Upham, Pope.  ] و آثار ایران[3] آندره گدار[4] انتشار یافتند.
-به تدريج كاوش در سراسر ايران به‌ويژه دامنه‌هاي كوه‌هاي زاگرس، كرانه‌هاي غربي، جنوبي، شمالي و شرقي كويرهاي ايران از نهاوند (گيان) تا هگمتانه، سيلك كاشان، دشت قزوين، ري (چشمه‌علي)، دامغان (تپه حصار)، كرمان (ابليس، يحيي، شهداد) و بعدها شهر سوخته در زابل، گسترش يافتند.<sup>11</sup>
+اگر چه فعالیت‌های باستان‌شناسی در سال‌های جنگ جهانی دوم نیز ادامه یافت، اما پس از آن گسترش چشمگیری داشت كه با همكاری دانشمندان علوم طبیعی موفقیت‌های فراوانی در پی داشت<ref>«Archeology» in '''''Encyclopedia Iranica.''''' London and New York, Routledge & Kegan Paul, 1987, Vol II, P. 281</ref>.
-دهه‌هاي 1340 و 1350 را دوران بلوغ و شكوفايي باستان‌شناسي ايران، حضور باستان‌شناسان و مؤسسه‌هاي كشورهاي گوناگون در ايران مي‌دانند كه انتشار مجله ''باستان‌شناسي و هنر''، تأسيس مركز باستان‌شناسي ايران و گروه باستان‌شناسي دانشگاه تهران با مديريت افراد كاردان و دلسوز در پايگاه‌هاي باستان‌شناسي و ميدان‌هاي كاوش و آموزش از ويژگي‌هاي بارز آن است.<sup>12</sup>
+به تدریج كاوش در سراسر ایران به‌ویژه دامنه‌های كوه‌های زاگرس، كرانه‌های غربی، جنوبی، شمالی و شرقی كویرهای ایران از نهاوند (گیان) تا هگمتانه، سیلك كاشان، دشت قزوین، ری (چشمه‌علی)، دامغان (تپه حصار)، كرمان (ابلیس، یحیی، شهداد) و بعدها شهر سوخته در زابل، گسترش یافتند<ref>مجیدزاده، یوسف و ملك‌شهمیرزادی، صادق. «باستانشناسی»، '''''اطلس تاریخ ایران'''''. تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور، 1378، ص 10-12.</ref>.
-مركز باستان‌شناسي ايران با اين استدلال باستان‌شناسانه كه اشياء به دست آمده به يكديگر وابستگي دارند و به لحاظ اهميت علمي بايستي در يك محل نگهداري شوند، عملاً از خروج اشياء كشف شده از كشور جلوگيري كرد.<sup>13</sup> همچنين با برگزاري مجمع سالانه باستان‌شناسي هيئت‌هاي گوناگون گزارش‌هاي علمي ارائه كردند.
+دهه‌های 1340 و 1350 را دوران بلوغ و شكوفایی باستان‌شناسی ایران، حضور باستان‌شناسان و مؤسسه‌های كشورهای گوناگون در ایران می‌دانند كه انتشار مجله ''باستان‌شناسی و هنر''، تأسیس مركز باستان‌شناسی ایران و گروه باستان‌شناسی دانشگاه تهران با مدیریت افراد كاردان و دلسوز در پایگاه‌های باستان‌شناسی و میدان‌های كاوش و آموزش از ویژگی‌های بارز آن است<ref>ملك‌شهمیرزادی، صادق. «اشاره‌ای مختصر بر تحول باستان‌شناسی در ایران»، مجله '''''اثر'''''، 1365، ش 12-14، ص 142-148.</ref>.
-در سال‌هاي آغازين پس از انقلاب اسلامي<sup>*</sup> (1357ش / 1979م) و سال‌هاي جنگ تحميلي (1359-1367ش) بيش و كم فعاليت‌هاي باستان‌شناسي ادامه داشت. در سال 1366ش با تأسيس «سازمان ميراث فرهنگي كشور» هر گونه كاوش تحت نظارت اين سازمان قرار گرفت. در دو دهه 1360 و 1370ش، باستان‌شناسان ايراني به موفقيت‌هاي شاياني نايل آمدند كه در 3 گروه فعاليت‌هاي ميداني آنان طبقه‌بندي مي‌شود.<sup>14</sup>
+مركز باستان‌شناسی ایران با این استدلال باستان‌شناسانه كه اشیاء به دست آمده به یكدیگر وابستگی دارند و به لحاظ اهمیت علمی بایستی در یك محل نگهداری شوند، عملاً از خروج اشیاء كشف شده از كشور جلوگیری كرد<ref>كابلی، میرعابدین. «بررسی آثار پیش از اسلام در مجموعه بازیافته»، '''''میراث فرهنگی'''''. س 2، ش 3 و 4، ص 26-27.</ref>. همچنین با برگزاری مجمع سالانه باستان‌شناسی هیئت‌های گوناگون گزارش‌های علمی ارائه كردند.
-ـ ادامة برخي از كاوش‌هاي ناتمام و بازنگري برخي محوطه‌هاي كليدي كه كاوش در آنها پيش از جنگ جهاني دوم صورت گرفته بود؛ 2ـ كاوش‌هاي خاص براي روشن ساختن نكات مبهم باستان‌شناسي ايران؛ 3ـ كاوش‌هاي اضطراري و نجات محوطه‌هايي كه به دلايل گوناگون از جمله فعاليت‌هاي عمراني و كنده‌كاري‌هاي غيرقانوني در خطر جدي قرار دارند. دستاوردهاي پژوهش‌هاي باستان‌شناسي اين دو دهه نيز در دو همايش سال‌هاي 1373 و 1376 ارائه شد.
+در سال‌های آغازین پس از انقلاب اسلامی<sup>*</sup> (1357ش / 1979م) و سال‌های جنگ تحمیلی (1359-1367ش) بیش و كم فعالیت‌های باستان‌شناسی ادامه داشت. در سال 1366ش با تأسیس «سازمان میراث فرهنگی كشور» هر گونه كاوش تحت نظارت این سازمان قرار گرفت. در دو دهه 1360 و 1370ش، باستان‌شناسان ایرانی به موفقیت‌های شایانی نایل آمدند كه در 3 گروه فعالیت‌های میدانی آنان طبقه‌بندی می‌شود<ref>'''''یادنامه گردهمایی باستان‌شناسی شوش'''''. تهران: سازمان میراث فرهنگی كشور، 1376. </ref>.
-اكنون كاوش‌هاي باستان‌شناسي در بيشتر محوطه‌هاي تاريخي ايران توسط باستان‌شناسان ايراني و تحت نظارت پژوهشكده باستان‌شناسي سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري ادامه دارد كه با مشاركت گروه‌هاي باستان‌شناسي در دانشگاه‌هاي تهران، تربيت مدرس، سيستان و بلوچستان، بوعلي همدان و برخي باستان‌شناسان خارجي انجام مي‌گيرد. آموزش نظري و عملي دانشجويان رشته باستان‌شناسي در دوره‌هاي كارداني، كارشناسي، كارشناسي ارشد و دكتري نيز توسط استادان باستان‌شناس ايراني از اقدامات مهم اين گروه‌ها است و از آنجا كه ايران از نظر كثرت و پراكندگي پايگاه‌ها و يادمان‌هاي باستاني و تاريخي از مهم‌ترين كشورهاي جهان است، مي‌طلبد كه اين امر با توجه فزون‌تر پي‌گيري شود.<sup>15</sup>
+ـ ادامه برخی از كاوش‌های ناتمام و بازنگری برخی محوطه‌های كلیدی كه كاوش در آنها پیش از جنگ جهانی دوم صورت گرفته بود؛ 2ـ كاوش‌های خاص برای روشن ساختن نكات مبهم باستان‌شناسی ایران؛ 3ـ كاوش‌های اضطراری و نجات محوطه‌هایی كه به دلایل گوناگون از جمله فعالیت‌های عمرانی و كنده‌كاری‌های غیرقانونی در خطر جدی قرار دارند. دستاوردهای پژوهش‌های باستان‌شناسی این دو دهه نیز در دو همایش سال‌های 1373 و 1376 ارائه شد.
+اكنون كاوش‌های باستان‌شناسی در بیشتر محوطه‌های تاریخی ایران توسط باستان‌شناسان ایرانی و تحت نظارت پژوهشكده باستان‌شناسی سازمان میراث فرهنگی و گردشگری ادامه دارد كه با مشاركت گروه‌های باستان‌شناسی در دانشگاه‌های تهران، تربیت مدرس، سیستان و بلوچستان، بوعلی همدان و برخی باستان‌شناسان خارجی انجام می‌گیرد. آموزش نظری و عملی دانشجویان رشته باستان‌شناسی در دوره‌های كاردانی، كارشناسی، كارشناسی ارشد و دكتری نیز توسط استادان باستان‌شناس ایرانی از اقدامات مهم این گروه‌ها است و از آنجا كه ایران از نظر كثرت و پراكندگی پایگاه‌ها و یادمان‌های باستانی و تاریخی از مهم‌ترین كشورهای جهان است، می‌طلبد كه این امر با توجه فزون‌تر پی‌گیری شود<ref>برای آگاهی بیشتر ← كریمی، فاطمه. «باستان‌شناسی»، '''''دائرهالمعارف بزرگ اسلامی'''''. جلد 11، تهران: مركز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی، 1381، ص 167-177.</ref>.
-'''مآخذ:'''
+== نیز نگاه کنید به ==
-.    Hole, F. and R. Heizer. '''''An Introduction to Prehistoric Archaeology in the near East'''''. Oxford, 1997. P. 1.
+== مآخذ ==
-.    گيرشمن، رومن. '''''ايران از آغاز تا اسلام'''''. ترجمه محمد معين، تهران: علمي و فرهنگي، 1367، ص 420-430.
-.    ملك‌شهميرزادي، صادق. «خلاصه‌اي از تاريخچة مطالعات باستان‌شناسي در ايران»، '''''تاريخ ايران باستان'''''. ج 1، تهران: سمت، 1377، ص 24.
+== منبع اصلی ==
+دانشنامه ایران
-.    Bahn, P. '''''The Cambridge Illustrated History of Archaeology'''''. Cambridge, 1996, P. 108-109.
-.    وانه بزگ، لويي. '''''باستان‌شناسي در ايران باستان'''''. ترجمة عيسي بهنام، تهران: 1348، ص 72.
+== نویسنده مقاله ==
+کورش صالحی
-.    ديولافوا، ژان. '''''ايران، كلده و شوش'''''. ترجمة محمدعلي فره‌وشي، به كوشش بهرام فره‌وشي، تهران: دانشگاه تهران، 1364، ص 292.
-.    كريم‌لو، داوود. '''''تاراج ميراث ملي'''''. تهران: 1378، ص 232-235.
-.    كسروي، احمد. '''''تاريخ پانصد سالة خوزستان'''''. تهران: اميركبير، 1376، ص 227.
-.    مصطفوي، محمدتقي. «تلاش در راه خدمت به آثار ملي و خدمت به آينده»، '''''گزارش‌هاي باستان‌شناسي'''''. تهران: 1334، ص 387-388.
-.  «Archeology» in '''''Encyclopedia Iranica.''''' London and New York, Routledge & Kegan Paul, 1987, Vol II, P. 281.
-.  مجيدزاده، يوسف و ملك‌شهميرزادي، صادق. «باستانشناسي»، '''''اطلس تاريخ ايران'''''. تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور، 1378، ص 10-12.
-.  ملك‌شهميرزادي، صادق. «اشاره‌اي مختصر بر تحول باستان‌شناسي در ايران»، مجله '''''اثر'''''، 1365، ش 12-14، ص 142-148.
-.  كابلي، ميرعابدين. «بررسي آثار پيش از اسلام در مجموعة بازيافته»، '''''ميراث فرهنگي'''''. س 2، ش 3 و 4، ص 26-27.
-.  '''''يادنامة گردهمايي باستان‌شناسي شوش'''''. تهران: سازمان ميراث فرهنگي كشور، 1376.
-.  براي آگاهي بيشتر ← كريمي، فاطمه. «باستان‌شناسي»، '''''دائرةالمعارف بزرگ اسلامي'''''. جلد 11، تهران: مركز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامي، 1381، ص 167-177.
-کورش صالحی
-----[1]. A Survay of Persian Art
-[2]. Arthur Upham, Pope.
 [3].
 [4].