درسنامه: تفاوت میان نسخهها
صفحهای تازه حاوی « '''درسنامه'''[1]، يا كتاب درسي، رسانهاي كه مجموعهاي از دانش را در ساختاري نظام يافته به طور مختصر و به قصد آموزش ارائه كند. تاريخ كتابهاي درسي در ايران به زماني بازميگردد كه دبستان و دبيرستان به شيوة امروزي وجود نداشت و عموماً مكتبخانه...» ایجاد کرد |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''درسنامه''' | '''درسنامه'''(Textbook)، یا کتاب درسی، رسانهای که مجموعهای از دانش را در ساختاری نظام یافته به طور مختصر و به قصد آموزش ارائه کند. تاریخ کتابهای درسی در ایران به زمانی بازمیگردد که دبستان و دبیرستان به شیوه امروزی وجود نداشت و عموماً مکتبخانهها عهدهدار آموزش خردسالان بودند. در این دوران، به کودکان مبتدی «عمّ جزو» از ''قرآن مجید'' و پس از آن کتابهای کوچک و سادهای چون ''نان و حلوا''، ''سنگتراش''، ''عاق والدین''، ''گرگ و روباه''، ''شنگول و منگول''، ''حسن و حسین''، و تمام یا قسمت عمدهای از ''قرآن کریم'' تدریس میشد<ref>شهیدی، جعفر. «کتابهای درسی قدیم»، '''''نامه کریمان، یادمان شادروان حسین کریمان.''''' ''پژوهشنامه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهید بهشتی''. شماره مخصوص (زمستان 1373)، ص 171-172.</ref>. مراتب بعدی به آموزش کتابهایی با جنبه ادبی قویتر و متون ادبی دشوارتر اختصاص داشت که از آن جمله میتوان ''حیاهالقلوب'' و ''عینالحیوه''، ''حقالیقین''، ''جهانگشای نادری''، ''منشآت'' میرزا مهدی خان استرآبادی، و کتابهایی از این نوع را نام برد. در این دورهها، گاه ''جامعالمقدمات'' نیز تدریس میشد<ref>امین ریاحی، محمد. «ماجرای کتابهای درسی: ورقی از تاریخ فرهنگ ایران»، '''''بخارا'''''. س اول، ش 2 (مهر و آبان 1377)، ص 61.</ref>. تهیّه درسنامه به معنای اخصّ آن و به صورت رسمی و دولتی به زمان میرزا تقیخان امیرکبیر و تأسیس مدرسه دارالفنون در 1266ق / ؟م بازمیگردد. در این مدرسه، در همان سالهای نخست، تعدادی کتاب درسی توسط معلمان ایرانی به فارسی تألیف یا ترجمه شد و در اختیار محصّلان دارالفنون قرار گرفت. همزمان با گشایش این مدرسه، چاپخانهای نیز با نام چاپخانه سنگی دارالفنون به منظور چاپ کتابهای درسی دارالفنون تأسیس شده بود<ref>مجیدی، موسی. «تاریخچه مختصر کتابهای درسی و سیر تطوّر آن در ایران (از دارالفنون تا به امروز)»، '''''فصلنامه تعلیم و تربیت'''''. س اول، ش 4 (زمستان 1364)، ص 65-95.</ref>. در سال 1328ق/ ؟م، با تأسیس وزارت معارف، همه دستگاههای تعلیم و تربیت خصوصی و دولتی تحت نظر این وزارتخانه در آمد و، طبق آن، تعلیمات ابتدایی برای کودکان از هفت سالگی اجباری شد. در سالهای پایان سده 13ش، به همت محمدحسین اقبال، رئیس کتابخانه و چاپخانه اقبال، چاپ کتب درسی به نحوی که تا آن زمان سابقه نداشت، صورت پذیرفت<ref>«آشنایی با ناشران: مختصری از زندگی شادروان حاج محمد حسین اقبال...»، '''''آشنایی با کتاب'''''. ش 4 (اسفند 1352)، ص 37.</ref>. | ||
در سال 1300ش، | در سال 1300ش، یک سال پس از کودتای 1299ش، قانون «شورای عالی فرهنگ» به تصویب رسید. طبق این قانون، مؤلفان و ناشران نیز ملزم شدند که کتابهای درسی را طبق برنامه وزارت فرهنگ آن زمان تألیف و منتشر کنند. | ||
طبق | طبق مصوبه سال 1317ش هیأت وزیران گروهی از استادان، دانشیاران، و دبیران، کار تهیه و چاپ کتابهای دبیرستانی را بر عهده گرفتند<ref>مجیدی، موسی. «تاریخچه مختصر کتابهای درسی و سیر تطوّر آن در ایران (از دارالفنون تا به امروز)»، '''''فصلنامه تعلیم و تربیت'''''. س اول، ش 4 (زمستان 1364)، ص 74.</ref>.<sup>5</sup> با شروع جنگ جهانی دوم و اشغال ایران در سال 1320ش توسط نیروهای متفقین و سقوط پهلوی اول، ضرورت انعکاس تحولات جدید توأم با فشار ناشران و کتابفروشان موجب گردید که دولت تألیف و چاپ کتابهای درسی را آزاد اعلام کند. اما این امر سبب آشفتگی بازار چاپ و نشر کتابهای درسی شد<ref>امین ریاحی، محمد. «ماجرای کتابهای درسی: ورقی از تاریخ فرهنگ ایران»، '''''بخارا'''''. س اول، ش 2 (مهر و آبان 1377)، ص 65.</ref>.<sup>6</sup> تا اینکه در هجدهم اسفند 1341ش، طبق مصوبه هیأت دولت، تألیف و چاپ کتابهای درسی بر عهده وزارت فرهنگ، که بعدها وزارت آموزش و پرورش نام گرفت، گذاشته شد و در اجرای ماده 4 آن تصویبنامه، «سازمان کتابهای درسی ایران» به وجود آمد<ref>مجیدی، موسی. «تاریخچه مختصر کتابهای درسی و سیر تطوّر آن در ایران (از دارالفنون تا به امروز)»، '''''فصلنامه تعلیم و تربیت'''''. س اول، ش 4 (زمستان 1364)، ص 78.</ref>.<sup>7</sup> با تصویب قانون تشکیل «سازمان پژوهش و نوسازی آموزشی» در تیر 1355ش این سازمان با زیر پوشش گرفتن «سازمان کتابهای درسی ایران» و «مرکز تحقیقات و برنامهریزی درسی» و نیز «مرکز انتشارات آموزشی» تا زمان انقلاب اسلامی به کار خود ادامه داد و درسنامههایی را تألیف و به چاپ رساند<ref>سلطانیفر، صدیقه [و دیگران]. '''''فهرست کتب درسی چاپ سنگی موجود در کتابخانه ملّی جمهوری اسلامی ایران'''''. تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1376، ص 82 و 86.</ref>.<sup>8</sup> | ||
پس از انقلاب | پس از انقلاب اسلامی در ایران، ضرورت ایجاد تغییر در محتوای کتابهای درسی، به ویژه در زمینههای علوم انسانی، اجتماعی، و تاریخی به سبب ماهیت اهداف انقلاب به شدت احساس شد،<ref>مجیدی، موسی. «تاریخچه مختصر کتابهای درسی و سیر تطوّر آن در ایران (از دارالفنون تا به امروز)»، '''''فصلنامه تعلیم و تربیت'''''. س اول، ش 4 (زمستان 1364)، ص 88.</ref><sup>9</sup> و در نتیجه، سازمان پژوهش و نوسازی آموزشی به سبب تغییراتی که در اهداف و وظایف آن داده شد، به «سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی» تغییر نام یافت<ref>صفوی، امانالله. «سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی»، '''''فصلنامه تعلیم و تربیت'''''. س اول، ش 1 (بهار 1364)، ص 105-106.</ref>.<sup>10</sup> | ||
علاوه بر آن، به لحاظ | علاوه بر آن، به لحاظ ماهیت فرهنگی و آئینی انقلاب اسلامی تهیه و تدوین منابع درسی دانشگاههای کشور ضروری تشخیص داده شد. به همین سبب و بر اساس مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی، در هفتم اسفند 1363ش سازمان مطالعه و تدوین کتب دانشگاهی در علوم انسانی و اسلامی که به اختصار «سمت» نام گرفت، به صورت سازمانی وابسته به وزارت فرهنگ و آموزش عالی (سابق) تأسیس شد و فعالیتهای رسمی خود را از سال 1364ش آغاز کرد. سازمان سمت، علاوه بر تأمین کتابهای دانشگاهی در رشتههای تخصصی علوم انسانی، تأمین کتابهای دروس عمومی و زبانهای خارجی دانشگاهها را نیز بر عهده دارد<ref>آرمند، محمد. «آشنایی با ساختار و عملکرد سازمان مطالعه و تدوین کتب دانشگاهی در علوم انسانی و اسلامی (سمت)»، '''''فصلنامه پژوهش و برنامهریزی در آموزش عالی'''''. س اول، ش 3 (پاییز 1372)، ص 126-135. | ||
اشرف السادات بزرگی</ref>.<sup>11</sup> | |||
'' | تلخیص از ''دایرهالمعارف کتابداری و اطلاعرسانی (داکا)'' | ||
تلخیص نرگس نشاط | |||
== نیز نگاه کنید به == | |||
== مآخذ == | |||
نسخهٔ ۳۰ ژانویهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۵:۰۳
درسنامه(Textbook)، یا کتاب درسی، رسانهای که مجموعهای از دانش را در ساختاری نظام یافته به طور مختصر و به قصد آموزش ارائه کند. تاریخ کتابهای درسی در ایران به زمانی بازمیگردد که دبستان و دبیرستان به شیوه امروزی وجود نداشت و عموماً مکتبخانهها عهدهدار آموزش خردسالان بودند. در این دوران، به کودکان مبتدی «عمّ جزو» از قرآن مجید و پس از آن کتابهای کوچک و سادهای چون نان و حلوا، سنگتراش، عاق والدین، گرگ و روباه، شنگول و منگول، حسن و حسین، و تمام یا قسمت عمدهای از قرآن کریم تدریس میشد[۱]. مراتب بعدی به آموزش کتابهایی با جنبه ادبی قویتر و متون ادبی دشوارتر اختصاص داشت که از آن جمله میتوان حیاهالقلوب و عینالحیوه، حقالیقین، جهانگشای نادری، منشآت میرزا مهدی خان استرآبادی، و کتابهایی از این نوع را نام برد. در این دورهها، گاه جامعالمقدمات نیز تدریس میشد[۲]. تهیّه درسنامه به معنای اخصّ آن و به صورت رسمی و دولتی به زمان میرزا تقیخان امیرکبیر و تأسیس مدرسه دارالفنون در 1266ق / ؟م بازمیگردد. در این مدرسه، در همان سالهای نخست، تعدادی کتاب درسی توسط معلمان ایرانی به فارسی تألیف یا ترجمه شد و در اختیار محصّلان دارالفنون قرار گرفت. همزمان با گشایش این مدرسه، چاپخانهای نیز با نام چاپخانه سنگی دارالفنون به منظور چاپ کتابهای درسی دارالفنون تأسیس شده بود[۳]. در سال 1328ق/ ؟م، با تأسیس وزارت معارف، همه دستگاههای تعلیم و تربیت خصوصی و دولتی تحت نظر این وزارتخانه در آمد و، طبق آن، تعلیمات ابتدایی برای کودکان از هفت سالگی اجباری شد. در سالهای پایان سده 13ش، به همت محمدحسین اقبال، رئیس کتابخانه و چاپخانه اقبال، چاپ کتب درسی به نحوی که تا آن زمان سابقه نداشت، صورت پذیرفت[۴].
در سال 1300ش، یک سال پس از کودتای 1299ش، قانون «شورای عالی فرهنگ» به تصویب رسید. طبق این قانون، مؤلفان و ناشران نیز ملزم شدند که کتابهای درسی را طبق برنامه وزارت فرهنگ آن زمان تألیف و منتشر کنند.
طبق مصوبه سال 1317ش هیأت وزیران گروهی از استادان، دانشیاران، و دبیران، کار تهیه و چاپ کتابهای دبیرستانی را بر عهده گرفتند[۵].5 با شروع جنگ جهانی دوم و اشغال ایران در سال 1320ش توسط نیروهای متفقین و سقوط پهلوی اول، ضرورت انعکاس تحولات جدید توأم با فشار ناشران و کتابفروشان موجب گردید که دولت تألیف و چاپ کتابهای درسی را آزاد اعلام کند. اما این امر سبب آشفتگی بازار چاپ و نشر کتابهای درسی شد[۶].6 تا اینکه در هجدهم اسفند 1341ش، طبق مصوبه هیأت دولت، تألیف و چاپ کتابهای درسی بر عهده وزارت فرهنگ، که بعدها وزارت آموزش و پرورش نام گرفت، گذاشته شد و در اجرای ماده 4 آن تصویبنامه، «سازمان کتابهای درسی ایران» به وجود آمد[۷].7 با تصویب قانون تشکیل «سازمان پژوهش و نوسازی آموزشی» در تیر 1355ش این سازمان با زیر پوشش گرفتن «سازمان کتابهای درسی ایران» و «مرکز تحقیقات و برنامهریزی درسی» و نیز «مرکز انتشارات آموزشی» تا زمان انقلاب اسلامی به کار خود ادامه داد و درسنامههایی را تألیف و به چاپ رساند[۸].8
پس از انقلاب اسلامی در ایران، ضرورت ایجاد تغییر در محتوای کتابهای درسی، به ویژه در زمینههای علوم انسانی، اجتماعی، و تاریخی به سبب ماهیت اهداف انقلاب به شدت احساس شد،[۹]9 و در نتیجه، سازمان پژوهش و نوسازی آموزشی به سبب تغییراتی که در اهداف و وظایف آن داده شد، به «سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی» تغییر نام یافت[۱۰].10
علاوه بر آن، به لحاظ ماهیت فرهنگی و آئینی انقلاب اسلامی تهیه و تدوین منابع درسی دانشگاههای کشور ضروری تشخیص داده شد. به همین سبب و بر اساس مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی، در هفتم اسفند 1363ش سازمان مطالعه و تدوین کتب دانشگاهی در علوم انسانی و اسلامی که به اختصار «سمت» نام گرفت، به صورت سازمانی وابسته به وزارت فرهنگ و آموزش عالی (سابق) تأسیس شد و فعالیتهای رسمی خود را از سال 1364ش آغاز کرد. سازمان سمت، علاوه بر تأمین کتابهای دانشگاهی در رشتههای تخصصی علوم انسانی، تأمین کتابهای دروس عمومی و زبانهای خارجی دانشگاهها را نیز بر عهده دارد[۱۱].11
تلخیص از دایرهالمعارف کتابداری و اطلاعرسانی (داکا)
تلخیص نرگس نشاط
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ شهیدی، جعفر. «کتابهای درسی قدیم»، نامه کریمان، یادمان شادروان حسین کریمان. پژوهشنامه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهید بهشتی. شماره مخصوص (زمستان 1373)، ص 171-172.
- ↑ امین ریاحی، محمد. «ماجرای کتابهای درسی: ورقی از تاریخ فرهنگ ایران»، بخارا. س اول، ش 2 (مهر و آبان 1377)، ص 61.
- ↑ مجیدی، موسی. «تاریخچه مختصر کتابهای درسی و سیر تطوّر آن در ایران (از دارالفنون تا به امروز)»، فصلنامه تعلیم و تربیت. س اول، ش 4 (زمستان 1364)، ص 65-95.
- ↑ «آشنایی با ناشران: مختصری از زندگی شادروان حاج محمد حسین اقبال...»، آشنایی با کتاب. ش 4 (اسفند 1352)، ص 37.
- ↑ مجیدی، موسی. «تاریخچه مختصر کتابهای درسی و سیر تطوّر آن در ایران (از دارالفنون تا به امروز)»، فصلنامه تعلیم و تربیت. س اول، ش 4 (زمستان 1364)، ص 74.
- ↑ امین ریاحی، محمد. «ماجرای کتابهای درسی: ورقی از تاریخ فرهنگ ایران»، بخارا. س اول، ش 2 (مهر و آبان 1377)، ص 65.
- ↑ مجیدی، موسی. «تاریخچه مختصر کتابهای درسی و سیر تطوّر آن در ایران (از دارالفنون تا به امروز)»، فصلنامه تعلیم و تربیت. س اول، ش 4 (زمستان 1364)، ص 78.
- ↑ سلطانیفر، صدیقه [و دیگران]. فهرست کتب درسی چاپ سنگی موجود در کتابخانه ملّی جمهوری اسلامی ایران. تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1376، ص 82 و 86.
- ↑ مجیدی، موسی. «تاریخچه مختصر کتابهای درسی و سیر تطوّر آن در ایران (از دارالفنون تا به امروز)»، فصلنامه تعلیم و تربیت. س اول، ش 4 (زمستان 1364)، ص 88.
- ↑ صفوی، امانالله. «سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی»، فصلنامه تعلیم و تربیت. س اول، ش 1 (بهار 1364)، ص 105-106.
- ↑ آرمند، محمد. «آشنایی با ساختار و عملکرد سازمان مطالعه و تدوین کتب دانشگاهی در علوم انسانی و اسلامی (سمت)»، فصلنامه پژوهش و برنامهریزی در آموزش عالی. س اول، ش 3 (پاییز 1372)، ص 126-135. اشرف السادات بزرگی