درسنامه
درسنامه(Textbook)، یا کتاب درسی، رسانهای که مجموعهای از دانش را در ساختاری نظام یافته به طور مختصر و به قصد آموزش ارائه کند. تاریخ کتابهای درسی در ایران به زمانی بازمیگردد که دبستان و دبیرستان به شیوه امروزی وجود نداشت و عموماً مکتبخانهها عهدهدار آموزش خردسالان بودند. در این دوران، به کودکان مبتدی «عمّ جزو» از قرآن مجید و پس از آن کتابهای کوچک و سادهای چون نان و حلوا، سنگتراش، عاق والدین، گرگ و روباه، شنگول و منگول، حسن و حسین، و تمام یا قسمت عمدهای از قرآن کریم تدریس میشد[۱]. مراتب بعدی به آموزش کتابهایی با جنبه ادبی قویتر و متون ادبی دشوارتر اختصاص داشت که از آن جمله میتوان حیاه القلوب و عینالحیوه، حقالیقین، جهانگشای نادری، منشآت میرزا مهدی خان استرآبادی، و کتابهایی از این نوع را نام برد. در این دورهها، گاه جامعالمقدمات نیز تدریس میشد[۲]. تهیّه درسنامه به معنای اخصّ آن و به صورت رسمی و دولتی به زمان میرزا تقیخان امیرکبیر و تأسیس مدرسه دارالفنون در 1266ق / ؟م بازمیگردد. در این مدرسه، در همان سالهای نخست، تعدادی کتاب درسی توسط معلمان ایرانی به فارسی تألیف یا ترجمه شد و در اختیار محصّلان دارالفنون قرار گرفت. همزمان با گشایش این مدرسه، چاپخانهای نیز با نام چاپخانه سنگی دارالفنون به منظور چاپ کتابهای درسی دارالفنون تأسیس شده بود[۳].
در سال 1328ق/ ؟م، با تأسیس وزارت معارف، همه دستگاههای تعلیم و تربیت خصوصی و دولتی تحت نظر این وزارتخانه در آمد و، طبق آن، تعلیمات ابتدایی برای کودکان از هفت سالگی اجباری شد. در سالهای پایان سده 13ش، به همت محمدحسین اقبال، رئیس کتابخانه و چاپخانه اقبال، چاپ کتب درسی به نحوی که تا آن زمان سابقه نداشت، صورت پذیرفت[۴].
در سال 1300ش، یک سال پس از کودتای 1299ش، قانون «شورای عالی فرهنگ» به تصویب رسید. طبق این قانون، مؤلفان و ناشران نیز ملزم شدند که کتابهای درسی را طبق برنامه وزارت فرهنگ آن زمان تألیف و منتشر کنند.
طبق مصوبه سال 1317ش هیأت وزیران گروهی از استادان، دانشیاران، و دبیران، کار تهیه و چاپ کتابهای دبیرستانی را بر عهده گرفتند[۵]. با شروع جنگ جهانی دوم و اشغال ایران در سال 1320ش توسط نیروهای متفقین و سقوط پهلوی اول، ضرورت انعکاس تحولات جدید توأم با فشار ناشران و کتابفروشان موجب گردید که دولت تألیف و چاپ کتابهای درسی را آزاد اعلام کند. اما این امر سبب آشفتگی بازار چاپ و نشر کتابهای درسی شد[۶]. تا اینکه در هجدهم اسفند 1341ش، طبق مصوبه هیأت دولت، تألیف و چاپ کتابهای درسی بر عهده وزارت فرهنگ، که بعدها وزارت آموزش و پرورش نام گرفت، گذاشته شد و در اجرای ماده 4 آن تصویبنامه، «سازمان کتابهای درسی ایران» به وجود آمد[۷]. با تصویب قانون تشکیل «سازمان پژوهش و نوسازی آموزشی» در تیر 1355ش این سازمان با زیر پوشش گرفتن «سازمان کتابهای درسی ایران» و «مرکز تحقیقات و برنامهریزی درسی» و نیز «مرکز انتشارات آموزشی» تا زمان انقلاب اسلامی به کار خود ادامه داد و درسنامههایی را تألیف و به چاپ رساند[۸].
پس از انقلاب اسلامی در ایران، ضرورت ایجاد تغییر در محتوای کتابهای درسی، به ویژه در زمینههای علوم انسانی، اجتماعی، و تاریخی به سبب ماهیت اهداف انقلاب به شدت احساس شد،[۹] و در نتیجه، سازمان پژوهش و نوسازی آموزشی به سبب تغییراتی که در اهداف و وظایف آن داده شد، به «سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی» تغییر نام یافت[۱۰].
علاوه بر آن، به لحاظ ماهیت فرهنگی و آئینی انقلاب اسلامی تهیه و تدوین منابع درسی دانشگاههای کشور ضروری تشخیص داده شد. به همین سبب و بر اساس مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی، در هفتم اسفند 1363ش سازمان مطالعه و تدوین کتب دانشگاهی در علوم انسانی و اسلامی که به اختصار «سمت» نام گرفت، به صورت سازمانی وابسته به وزارت فرهنگ و آموزش عالی (سابق) تأسیس شد و فعالیتهای رسمی خود را از سال 1364ش آغاز کرد. سازمان سمت، علاوه بر تأمین کتابهای دانشگاهی در رشتههای تخصصی علوم انسانی، تأمین کتابهای دروس عمومی و زبانهای خارجی دانشگاهها را نیز بر عهده دارد[۱۱].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ شهیدی، جعفر. «کتابهای درسی قدیم»، نامه کریمان، یادمان شادروان حسین کریمان. پژوهشنامه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهید بهشتی. شماره مخصوص (زمستان 1373)، ص 171-172.
- ↑ امین ریاحی، محمد. «ماجرای کتابهای درسی: ورقی از تاریخ فرهنگ ایران»، بخارا. س اول، ش 2 (مهر و آبان 1377)، ص 61.
- ↑ مجیدی، موسی. «تاریخچه مختصر کتابهای درسی و سیر تطوّر آن در ایران (از دارالفنون تا به امروز)»، فصلنامه تعلیم و تربیت. س اول، ش 4 (زمستان 1364)، ص 65-95.
- ↑ «آشنایی با ناشران: مختصری از زندگی شادروان حاج محمد حسین اقبال...»، آشنایی با کتاب. ش 4 (اسفند 1352)، ص 37.
- ↑ مجیدی، موسی. «تاریخچه مختصر کتابهای درسی و سیر تطوّر آن در ایران (از دارالفنون تا به امروز)»، فصلنامه تعلیم و تربیت. س اول، ش 4 (زمستان 1364)، ص 74.
- ↑ امین ریاحی، محمد. «ماجرای کتابهای درسی: ورقی از تاریخ فرهنگ ایران»، بخارا. س اول، ش 2 (مهر و آبان 1377)، ص 65.
- ↑ مجیدی، موسی. «تاریخچه مختصر کتابهای درسی و سیر تطوّر آن در ایران (از دارالفنون تا به امروز)»، فصلنامه تعلیم و تربیت. س اول، ش 4 (زمستان 1364)، ص 78.
- ↑ سلطانیفر، صدیقه [و دیگران]. فهرست کتب درسی چاپ سنگی موجود در کتابخانه ملّی جمهوری اسلامی ایران. تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1376، ص 82 و 86.
- ↑ مجیدی، موسی. «تاریخچه مختصر کتابهای درسی و سیر تطوّر آن در ایران (از دارالفنون تا به امروز)»، فصلنامه تعلیم و تربیت. س اول، ش 4 (زمستان 1364)، ص 88.
- ↑ صفوی، امانالله. «سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی»، فصلنامه تعلیم و تربیت. س اول، ش 1 (بهار 1364)، ص 105-106.
- ↑ آرمند، محمد. «آشنایی با ساختار و عملکرد سازمان مطالعه و تدوین کتب دانشگاهی در علوم انسانی و اسلامی (سمت)»، فصلنامه پژوهش و برنامهریزی در آموزش عالی. س اول، ش 3 (پاییز 1372)، ص 126-135.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
اشرف السادات بزرگی
تلخیص از دایره المعارف کتابداری و اطلاعرسانی (داکا) index.php?title=رده:رسانه ها و ارتباطات index.php?title=رده:ارتباطات