ملاصدرا

ملاصدرا، صدرالدین محمد قوامی شیرازی، (د. 1050ق/ 1640م)، فیلسوف ایرانی مبدع مکتب اصالت وجود. ملاصدرا در شیراز به دنیا امد و برای تکمیل معلومات به اصفهان رفت و درس بزرگانی چون میرداماد^* و شیخ بهائی^* را دریافت. پس از ان‌که در فلسفه مشهور شد از سوی علمای با نفوذ اصفهان، به اتهام وجود برخی تعبیرهای مخالف با شرع در سخنانش، تکفیر و مجبور به ترک پایتخت صفوی گردید. مدتی در کاشان و بخشی از عمر خود را در روستائی نزدیک قم گذراند. ملاصدرا حدود سال‌های 1020ق تا 1022ق/م به زادگاه خود شیراز بازگشت و در مدرسه خان به تدریس پرداخت و بدین ترتیب دومین مکتب فلسفی شیراز ـ که باید ان را مکتب صدرایی نامید ـ تشکیل شد. وی در سفر حج در بصره وفات یافت و همانجا هم به خاک سپرده شد. ملاصدرا که بیشترین تأثیر را به لحاظ روش و اسلوب فکری از استادش میرداماد گرفته است به حق از او جلو افتاد و به یکی از بزرگ‌ترین فیلسوفان جهان اسلام در حد فارابی و ابن‌سینا و شیخ اشراق مبدل شد. در مقام مقایسه به لحاظ وسعت اندیشه و عمق نظر و کثرت اثار ملاصدرا با فیلسوفان بزرگ جهان چون کانت و هگل برابری می‌کند. شدت تأثیر اندیشه ملاصدرا ان‌چنان بوده است که پس از چهارصد سال هنوز گریبان اندیشمندان ـ دستکم ایرانی از افکار او رها نشده است. ملاصدرا، در حکمت نظری سومین مکتب اصلی فلسفه اسلامی را بنیان نهاد و ان را حکمت متعالیه نامید. پیش از او حکمت مشاء و حکمت اشراق وجود داشتند. ملاصدرا با اخذ برخی مواد از هر دو مکتب، مثل ماده و صورت از مشائیان و مفهوم تشکیک در وجود از حکمت اشراقی و همچنین نظریه خلق مدام و وحدت وجود از عرفان ابن عربی، حکمت متعالیه خود را بنیان نهاد. وی در ترکیب این مواد و عناصر، بر مبنای نظر خود که وحی و برهان و تهذیب نفس را سه راه رسیدن به حقیقت می‌دانست، از دین و قران و کلام نیز استفاده کرد و نوعی مکتب التقاطی خاص، امّا با برایند (= سن‌تز) تازه به وجود اورد که در ان همه این عناصر با هم پیوند و اتحاد یافتند. نیز از تمام اثار او رایحه عرفان به مشام می‌رسد. در این مکتب التقاطی هر یک از مکاتب پیشین حد و جایگاه خود را از دست می‌دهند و به حکم واحدی در می‌ایند. گذشته از دستاورد بالا، دو وجه بسیار برجسته نیز در اندیشه ملاصدرا به چشم می‌خورد: نظریه اصالت وجود و نظریه حرکت جوهری. وی با اصل قرار دادن و گسترش منطقی و برهانی این دو نظریه در اندیشه خود بسیاری از مشکلات فلسفه و کلام و عرفان مانند ربط حادث به قدیم و ارتباط خالق و مخلوق و موضوع معاد و وحدت وجود را گشود. اثار ملاصدرا جمله مهم و قابل توجه و بیشتر شامل فلسفه و تفسیر است و تقریباً همگی به چاپ رسیده‌اند. الاسفار الاربعه او ثالث الشفا و الفتوحات المکیه است. الشواهد الربوبیه و المشاعر همراه اسفار از مهم‌ترین نوشته‌های اویند. اسفار کتاب عظیم و پرحجمی است که تمام اندیشه‌های ملاصدرا را شامل می‌شود: شواهد بسیار کم حجم‌تر و چکیده اندیشه‌های اوست. مشاعر نیز کم حجم اما بسیار پر مغز و یکسره در اصالت وجود می‌باشد.

منبع اصلی

دانشنامه ایران

نویسنده مقاله

منوچهر پزشک