ملاصدرا
ملاصدرا، صدرالدین محمد قوامی شیرازی، (د. 1050ق/ 1640م)، فیلسوف ایرانی مبدع مکتب اصالت وجود. ملاصدرا در شیراز به دنیا آمد و برای تکمیل معلومات به اصفهان رفت و درس بزرگانی چون میرداماد و شیخ بهائی را دریافت. پس از آنکه در فلسفه مشهور شد از سوی علمای با نفوذ اصفهان، به اتهام وجود برخی تعبیرهای مخالف با شرع در سخنانش، تکفیر و مجبور به ترک پایتخت صفوی گردید.
مدتی در کاشان و بخشی از عمر خود را در روستائی نزدیک قم گذراند. ملاصدرا حدود سالهای 1020ق تا 1022ق/م به زادگاه خود شیراز بازگشت و در مدرسه خان به تدریس پرداخت و بدین ترتیب دومین مکتب فلسفی شیراز ـ که باید ان را مکتب صدرایی نامید ـ تشکیل شد. وی در سفر حج در بصره وفات یافت و همانجا هم به خاک سپرده شد[۱][۲][۳]. ملاصدرا که بیشترین تأثیر را به لحاظ روش و اسلوب فکری از استادش میرداماد گرفته است به حق از او جلو افتاد و به یکی از بزرگترین فیلسوفان جهان اسلام در حد فارابی و ابنسینا و شیخ اشراق مبدل شد.
در مقام مقایسه به لحاظ وسعت اندیشه و عمق نظر و کثرت آثار ملاصدرا با فیلسوفان بزرگ جهان چون کانت و هگل برابری میکند. شدت تأثیر اندیشه ملاصدرا انچنان بوده است که پس از چهارصد سال هنوز گریبان اندیشمندان ـ دستکم ایرانی از افکار او رها نشده است. ملاصدرا، در حکمت نظری سومین مکتب اصلی فلسفه اسلامی را بنیان نهاد و آن را حکمت متعالیه نامید. پیش از او حکمت مشاء و حکمت اشراق وجود داشتند.
ملاصدرا با اخذ برخی مواد از هر دو مکتب، مثل ماده و صورت از مشائیان و مفهوم تشکیک در وجود از حکمت اشراقی و همچنین نظریه خلق مدام و وحدت وجود از عرفان ابن عربی، حکمت متعالیه خود را بنیان نهاد. وی در ترکیب این مواد و عناصر، بر مبنای نظر خود که وحی و برهان و تهذیب نفس را سه راه رسیدن به حقیقت میدانست، از دین و قرآن و کلام نیز استفاده کرد و نوعی مکتب التقاطی خاص، امّا با برآیند (= سنتز) تازه به وجود آورد که در آن همه این عناصر با هم پیوند و اتحاد یافتند. نیز از تمام آثار او رایحه عرفان به مشام میرسد[۴].
در این مکتب التقاطی هر یک از مکاتب پیشین حد و جایگاه خود را از دست میدهند و به حکم واحدی در میآیند. گذشته از دستاورد بالا، دو وجه بسیار برجسته نیز در اندیشه ملاصدرا به چشم میخورد: نظریه اصالت وجود و نظریه حرکت جوهری. وی با اصل قرار دادن و گسترش منطقی و برهانی این دو نظریه در اندیشه خود بسیاری از مشکلات فلسفه و کلام و عرفان مانند ربط حادث به قدیم و ارتباط خالق و مخلوق و موضوع معاد و وحدت وجود را گشود. آثار ملاصدرا جمله مهم و قابل توجه و بیشتر شامل فلسفه و تفسیر است و تقریباً همگی به چاپ رسیدهاند.
الاسفار الاربعه او ثالث الشفا و الفتوحات المکیه است. الشواهد الربوبیه و المشاعر همراه اسفار از مهمترین نوشتههای اویند.
اسفار کتاب عظیم و پرحجمی است که تمام اندیشههای ملاصدرا را شامل میشود: شواهد بسیار کم حجمتر و چکیده اندیشههای اوست. مشاعر نیز کم حجم اما بسیار پر مغز و یکسره در اصالت وجود میباشد.
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ خوانساری، محمدباقر. روضات الجنات. قم: 1391ق، 4/120- 121.
- ↑ نصر، حسین. «فلسفه». ذیل مقاله «ایران»، دایره المعارف بزرگ اسلامی، جلد 10، ص.611.
- ↑ دادبه، اصغر. «کلام و فرق». ذیل مقاله «ایران»، دایره المعارف بزرگ اسلامی، جلد 10، ص. 618.
- ↑ نصر، حسین. «صدرالدین شیرازی». ترجمه کامران فانی، در تاریخ فلسفه در اسلام. به کوشش م.م. شریف، تهران: 1365ش، 2/477- 480.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
منوچهر پزشک