حق

حق، در لغت به معنی راست و درست است. در اصطلاح علوم عقلی، حق، نقیض باطل به معنی ناچیز و تباه و امری كه فساد ان اشكارا معلوم و در بنیاد خود نادرست و ناسودمند است حق و باطل، صفت وجود (در معنی فلسفی و عرفانی ان)؛ صفت شناخت؛ صفت حكم یا قضیه، و صفت و فعل و قول واقع می‌شوند و از دیدگاه وجودشناسی فلسفی و عرفانی، از دیدگاه شناخت شناسانه یا معرفت شناسانه، از دیدگاه منطقی و از دیدگاه عملی یا اخلاقی مورد بحث قرار می‌گیرند:

1) از دیدگاه وجودشناختی: شامل تفسیر وجودشناختی فلسفی و عرفانی:

الف) تفسیر فلسفی: بر طبق این دیدگاه، حق، امری وجودی و باطل، امری عدمی است و به تعبیر دیگر حق، صفت وجود و باطل، صفت عدم است. از ان‌جا كه فلاسفه وجود را به عینی (واقعی) و ذهنی؛ ثابت و متغیر و قدیم و حادث طبقه‌بندی می‌كنند، حق، صفت وجود عینی، ثابت و قدیم است و باطل، صفت وجود ذهنی، متغیّر و حادث كه هر سه به گونه‌ای مستقل نیستند و جنبه عدمی دارند.

ب) تفسیر عرفانی: بر طبق نظریه‌های عرفانی مبتنی بر وحدت وجود، وجود حقیقی اصیل همانا وجود مطلق (= حق واجب‌الوجود= حق‌تعالی) است و هر چه جز خداست، یعنی ماسوی‌الله، پرتو و سایه ان وجود مطلق یگانه یا طفیلی حق است و در قیاس با وجود حق، شایسته ان نیستند كه وجود نامیده شوند، یعنی ذاتاً معدوم‌اند و به همین سبب، عرفا جز حق، دیگر چیزها را باطل می‌شمارند و تصریح می‌كنند كه «الا كُّل شیء ماخلا اللهِ باطلٌ: یعنی بدان هر چه جز خداست باطل است»، یعنی ماسوی‌الله، وجودی وابسته و نسبی دارند و در ذات خود چیزی نیستند و سخن خدای تعالی مبنی بر این‌كه «كُّل شی هالكٌ الّا وَجْهَهُ: هر چیز جز وجود خدا نیست و نابود و باطل است» همین است.

2) از دیدگاه معرفت شناختی: بر طبق تفسیر معرفت شناسانه یا شناخت شناسانه، حق و باطل، صفت «فكر» و  صفت «اعتقاد» هستند و می‌توان از حق یا باطل بودن فكر و اعتقاد سخن گفت:

الف) صفت فكر: حق (= حقیقت) مطابقت فكر است با واقع، یعنی اگر فكر با واقع مطابقت داشته باشد ان‌ را حق می‌شمارند و اگر مطابقت نداشته باشد ان را به صفت باطل (= خطا) موصوف می‌سازند. فی المثل اگر فكر كنیم اكنون هوا روشن است و چنین باشد فكر ما حق و اگر چنین نباشد فكر ما باطل (= خطا) است.

ب) صفت اعتقاد: چون چیزی را بشناسیم ممكن است نسبت بدان یقین پیدا كنیم و بدان معتقد شویم. در چنین وضعی اگر واقعیت را با اعتقاد خود بسنجیم یا واقعیت با اعتقاد ما مطابق است، یا مطابق نیست. در صورت نخست، اعتقاد ما حق است و در صورت دوم، باطل.

3) از دیدگاه منطق: بر طبق این دیدگاه، حق و باطل، صفت قضیه است. بدین معنا كه اگر قضیه را ـ كه نتیجه صدور حكم است ـ با واقع (= واقعیت) بسنجیم، چنانچه واقع با ان مطابقت كند حكم را حق می‌شماریم و اگر مطابقت نكند حكم را باطل به شمار می‌اوریم.

4) از دیدگاه عملی: اگر عمل را بر فعل و قول (= كردار و گفتار) اطلاق كنیم می‌توانیم از حق یا باطل بودن فعل و قول سخن بگوییم. حق و باطل بودن فعل و قول از دو دیدگاه و با دو مبنا تفسیر می‌شود: الف) دیدگاه دینی (شرعی)، كه بر طبق ان حق، قول و فعلی است كه با موازین شرع پسندیده به شمار می‌اید و باطل، قول و فعلی است با موازین شرع ناپسند محسوب می‌شود؛

ب) دیدگاه فلسفی ـ كلامی، كه بر طبق ان فعل حق، فعلی است كه به غایت خود برسد و از اثری و سودی به بار اید و فعل باطل، فعلی است كه به غایت خود نرسد و از ان اثر و سودی به بار نیاید، مثل فعل عبث. قول حق، سخنی است صادق یعنی سخنی است كه با واقع مطابقت دارد و قول باطل، سخنی است كاذب، یعنی سخنی است كه با واقع مطابق نیست. همچنین از سخن سودمند به حق و از سخن ناسودمند به باطل تعبیر كرده‌اند.

باطل ← حق

خطا ← حق

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

اصغر دادبه