وادی

وادی، در لغت به معنی صحرا و بیابان است و در اصطلاح شاعرانه ـ عارفانه شیخ فرید‌الدین عطار نیشابوری (540- 618ق /؟م) از هر مرحله سیر و سلوک عرفانی به وادی و از مراحل هفتگانه این سیر معنوی به وادی‌های هفتگانه تعبیر می‌شود که چون سالک از آن‌ها بگذرد به مقام فنا می‌رسد و به حقیقت واصل می‌گردد. در بیابان نمادین عطار، مرغان (= پرندگان) نماد سالکان‌اند؛ هدهد، نماد مرشد و راهنماست که سالکان را به درگاه سیمرغ، که نماد حقیقت مطلق یا خداست، ره می‌نماید، و وادی، نماد مرتبه و مرحله‌ای است که سالک باید طی کند تا به مرتبه و مرحله بالاتر برسد. وادی‌های هفتگانه عبارتند از:

1) وادی طلب

بیانی است از احساس و درد جستجوی حقیقت که باید در سالک پدید آید. سالک با داشتن چنین احساسی طالب نامیده می‌شود و مال و جاه را ترک می‌گوید و ماسوی‌الله را به فراموشی می‌سپارد و مطلوب را هر جا می‌جوید و از جستجو خسته نمی‌شود.

2) وادی عشق

طالب واقعی به گوهر عشق دست می‌یابد. عشق، کیمیایی است که مس وجود سالک را به زر بدل می‌سازد یعنی او را از نقص به کمال می‌رساند و ابزاری است که دل او را صافی می‌گرداند و جلوه‌گانه حقیقت می‌سازد و به معرفت می‌رساند. [←عشق]

3) وادی معرفت

عاشق با مرکب عشق به وادی معرفت وارد می‌شود یعنی به‌وسیله عشق و در پرتو صافی دل در حدّ خود به شناخت اسرار نایل می‌آید و بر حسب حال خود به معرفت حق می‌رسد و به زبان عارفانه ـ شاعرانه به دیدار معشوق نایل می‌شود.

4) وادی استغنا

استغنا یعنی اظهار بی‌نیازی و بی‌نیازی صفت معشوق است. از بی‌نیازی معشوق به زبان شاعرانه ـ عارفانه به «ناز» تعبیر می‌شود. ناز در برابر «نیاز» که صفت عاشق است، قرار دارد. در پی شناخت حق و دیدار معشوق، ناز معشوق اغاز می‌شود و عاشق باید سراپا در برابر معشوق نیاز شود و اظهار نیاز کند، جان برافشاند و دل نثار کند از این امتحان سرافراز بیرون آید و از وادی خطرخیز استغنا رخت بیرون کشد.

5) وادی توحید

چون سالک وادی استغنا را پشت سر نهد و در امتحان ناز و نیاز پیروز گردد از سوی معشوق پذیرفته می‌شود، دنیا و تعلّقات دنیوی را ترک می‌کند، جمله کردارها را نه از خود که از خدا می‌بیند، از مردم متمایز می‌گردد و با همه وجود درمی‌یابد که جز حق، وجودی نیست و این، معنای واقعی توحید، یا به تعبیر عطار معنای توحید پاک است. [← توحید]

6) وادی حیرت

چون سالک به وحدت برسد، در ایینه معشوق خود را و ایینه خود، معشوق را می‌بیند و حیران از تماشای جمال وی می‌پرسد که: «تو منی یا من توأم؟» و پرسش‌های دیگری از این دست برایش پیش می‌اید که در عین حیرت، جمله حکایت از وصول و وصال می‌کند.

7) وادی فقر و فنا

سالک حیران در معشوق، سرانجام در معشوق گم می‌شود و به تعبیر مولانا گم شدن خویش را هم گم می‌کند و «گم شدن در گم شدن دینِ» او می‌گردد یعنی که به مقام فناء و فناءالفنا می‌رسد یعنی جزء به کل و قطره به دریا می‌پیوندد. [← فنا]

نیز نگاه کنید به

• تصوف
• عشق
• فنا
• وحدت و کثرت
  

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

اصغر دادبه