آسیابانی: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر تفاوت با ویرایش جدیدتر ←

نسخهٔ ‏۲۱ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۹:۵۸

آسیابانی، یااسبانی کار گرداندناسیا وارد کردن غلات و نگهداری ازاسیاخانه.

آسیابانی در ایران پیشینه دراز دارد و احتمالاً با پیدایی آسیاهایابی و بادی و ستوری همزمان بوده است. با وجود اهمیت پیشه آسیابانی و نقش و ارزش اجتماعی آسیابان در جامعه‌های کشاورز ایران،آگاهی درباره این پیشه و چگونگی کارآسیابانان و سازمان صنفی و زندگی وآداب و اخلاق و منزلت اجتماعیانان اندک است^[۱]. در متون بازمانده از زبان پهلوی دوره ساسانی، تاآنجا کهاگاهی داریم ازآسیابان وآسیابانی نامی نیامده است، در صورتی که نام «نانباگ» (= نانوا)، پیشه‌ور وابته به اآسیابانی آمده است^[۲].

در اوایل دوره اسلامیاسیابانان شهری در گروه و صنفی تشکل یافته بودند و مانند پیشه‌وران دیگر در برخی شهرهای مهم، مانند بصره، رسته بازاری مخصوص خود داشتند^[۳]. در قدیم بیشتر صنف‌ها با نشان و علامتی مخصوص شناخته می‌شدند. نشان‌ و نماد صنفی گروه آسیابانان سنگ آسیا بود^[۴].

آسیابانان وظایف گوناگونی بر عهده داشتند. تنظیم فشارآب درآسیاب و سرعت وزش باد در بادآس، مراقبت از حرکت چارپا در خراس، میزان سرعت گردش سنگاسیا و حد خُرد وارد کردن غلات، تراش واج دادن دندانه‌های روی سنگ گردان آسیا، که در اثر چرخش زیاد و کار مداوم سائیده و کُند می‌شد، تعمیر ابزار و وسایلآسیاخانه و گاهی بوجاری (غربال و پاک کردن) غلّه پیش ازآسیا کردن از کارهای آسیابانان بود^[۵].

آسیابان‌های شهرها موظف بودند هر روز علاوه بر گندمی که برای مردم محلارد می‌کردند، مقدارآرد مورد نیاز نانوایی‌های شهر را هم تأمین کنند. برای عوض و یا مخلوط نشدن غلّه مردم،آسیابان‌ها نام صاحبان غلّه را روی تکه‌هایی از کدوحلوایی یا کدوغلیانی می‌کندند و از کیسه‌های غلّه می‌آویختند.اسیابان‌هایی که سواد نداشتند نشانه‌هایی رویانها می‌گذاشتند. هر چند گاه محتسبی به آسیاخانه‌های شهر می‌رفت و دستگاه آسیا و ابزارها و وسایل آسیابانی و شیوه کار و رفتارآسیابان را بررسی می‌کرد. هرگاه آسیابانی در کار و وظیفه‌اش کوتاهی و تقلب می‌کرد، او را حد می‌زدند و جریمه می‌کردند^[۶].

آسیابانی از قدیم کار مردان بوده است. در برخی روستاها، مانند بلوک زهرا، که آسیاخانه را مقدس می‌پنداشتند، زنان را از ورود بهاسکده و گرداندن آسیا منع می‌کردند^[۷]. در برخی روستاهای دیگر مانندالاشت سوادکوه، برعکس کاراسیابانی به زنان سپرده می‌شد^[۸]. اسیابانان برای کاراسیابانی مزد می‌گرفتند. مزد را که اصطلاحاً «تَژْده» می‌نامیدند، به صورت جنس یا پول نقد، روزانه یا سالانه می‌پرداختند^[۹]. پرداخت مزداسیابان به عهده صاحباسیاخانه، یا صاحبان غلّه بود، و معمولاً بر اساس چند یک درآمداسیا حساب می‌شد. همه درآمد حاصل از کار دراسیاهای وقفی یااسیاهایی که مردم یک ده یا محل دران سهم داشتند به اسیابان می‌رسید. در دهات اربابیِ متعلق به بزرگ مالکان،اسیابانان سهمی از درآمداسیا را به نام «حقّابه» به مالک می‌پرداختند. سهمی از درآمداسیا را هم به عنوان «طَقْاسیا» (مالیات) به حاکم شهر یا شاه می‌پرداختند. مزد شاگرداسیابان نیز ازارد غلّهاسیا شده پرداخت می‌گردید. در این زمان نیز هنوز در برخی جاها مزداسیابان را به همان رسم گذشته می‌پردازند. در جاهایی هم کهاسیای موتوری یا برقی کار می‌کند،اسیا یا در اجارهاسیابان است و بهاسیابدار اجاره می‌پردازد و یااسیابان ازاسیابدار روزانه دستمزد دریافت می‌دارد.

آسیابان‌های برخی شهرها در میان خود به زبانی ساختگی یا «لوترا» صحبت می‌کردند که دیگرانان را در نمی‌یافتند. این لوترایاسیابانی که امروزه از میان رفته در دزفول و شوشتر به «زبان چَپی» معروف بوده است^[۱۰].

نیز نگاه کنید به

مآخذ

↑ یادداشت مؤلف.
↑ Tafazzoli, Ahmad. "A List of Trades and Crafts in the Sassanian Period, in Archaeologische Mitheilungen Aus Iran". Berlin, 1974, VII/195-196.
↑ سعیدالشیخلی، صباح‌ابراهیم. اصناف در عصر عباسی. ترجمه هادی عالم‌زاده، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1362، ص 56.
↑ سعیدالشیخلی، صباح‌ابراهیم. اصناف در عصر عباسی. ترجمه هادی عالم‌زاده، تهران: مرکز نشر دانشگاهی. ص 97-98؛ ابن جوزی، عبدالرحمن. المنتظم. هند: حیدرآباد دکن، 1359ق، 9/38.
↑ یادداشت مؤلف.
↑ ابن اخوه، محمد بن محمد. معالم القربه. ترجمه جعفر شعار، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1347، ص 74-75.
↑ آل احمد، جلال. تات‌نشین‌های بلوک زهرا. تهران: دانش، 1337، ص 35.
↑ پورکریم، هوشنگ.الاشت. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، بی تاریخ، ص 45.
↑ محمدحسین بن خلف تبریزی. برهان قاطع. به کوشش محمد معین، تهران: امیرکبیر، 1361، ذیل «تژده»، 1/495.
↑ پژوهش میدانی مؤلف. تلخیص: بلوکباشی، علی. «آسیا»، دایرهالمعارف بزرگ اسلامی. 1367، 1/377-378.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

علی بلوکباشی

[1] یادداشت مؤلف.

[2] Tafazzoli, Ahmad. "A List of Trades and Crafts in the Sassanian Period, in Archaeologische Mitheilungen Aus Iran". Berlin, 1974, VII/195-196.

[3] سعیدالشیخلی، صباح‌ابراهیم. اصناف در عصر عباسی. ترجمه هادی عالم‌زاده، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1362، ص 56.

[4] سعیدالشیخلی، صباح‌ابراهیم. اصناف در عصر عباسی. ترجمه هادی عالم‌زاده، تهران: مرکز نشر دانشگاهی. ص 97-98؛ ابن جوزی، عبدالرحمن. المنتظم. هند: حیدرآباد دکن، 1359ق، 9/38.

[5] یادداشت مؤلف.

[6] ابن اخوه، محمد بن محمد. معالم القربه. ترجمه جعفر شعار، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1347، ص 74-75.

[7] آل احمد، جلال. تات‌نشین‌های بلوک زهرا. تهران: دانش، 1337، ص 35.

[8] پورکریم، هوشنگ.الاشت. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، بی تاریخ، ص 45.

[9] محمدحسین بن خلف تبریزی. برهان قاطع. به کوشش محمد معین، تهران: امیرکبیر، 1361، ذیل «تژده»، 1/495.

[10] پژوهش میدانی مؤلف. تلخیص: بلوکباشی، علی. «آسیا»، دایرهالمعارف بزرگ اسلامی. 1367، 1/377-378.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
 '''[[آسیابانی]]'''، یااسبانی کار گرداندناسیا وارد کردن غلات و نگهداری ازاسیاخانه.
-آسیابانی در ایران پیشینه دراز دارد و احتمالاً با پیدایی اسیاهایابی و بادی و ستوری همزمان بوده است. با وجود اهمیت پیشه اسیابانی و نقش و ارزش اجتماعی اسیابان در جامعه‌های کشاورز ایران،اگاهی درباره این پیشه و چگونگی کاراسیابانان و سازمان صنفی و زندگی واداب و اخلاق و منزلت اجتماعیانان اندک است<ref>'''''یادداشت مؤلف'''''.</ref>. در متون بازمانده از زبان پهلوی دوره ساسانی، تاانجا کهاگاهی داریم ازاسیابان واسیابانی نامی نیامده است، در صورتی که نام «نانباگ» (= نانوا)، پیشه‌ور وابته به اسیابانیامده است<ref>Tafazzoli, Ahmad. "A List of Trades and Crafts in the Sassanian Period, in Archaeologische Mitheilungen Aus Iran". Berlin, 1974, VII/195-196.</ref>.
+آسیابانی در ایران پیشینه دراز دارد و احتمالاً با پیدایی آسیاهایابی و بادی و ستوری همزمان بوده است. با وجود اهمیت پیشه آسیابانی و نقش و ارزش اجتماعی آسیابان در جامعه‌های کشاورز ایران،آگاهی درباره این پیشه و چگونگی کارآسیابانان و سازمان صنفی و زندگی وآداب و اخلاق و منزلت اجتماعیانان اندک است<ref>'''''یادداشت مؤلف'''''.</ref>. در متون بازمانده از زبان پهلوی دوره ساسانی، تاآنجا کهاگاهی داریم ازآسیابان وآسیابانی نامی نیامده است، در صورتی که نام «نانباگ» (= نانوا)، پیشه‌ور وابته به اآسیابانی آمده است<ref>Tafazzoli, Ahmad. "A List of Trades and Crafts in the Sassanian Period, in Archaeologische Mitheilungen Aus Iran". Berlin, 1974, VII/195-196.</ref>.
-در اوایل دوره اسلامیاسیابانان شهری در گروه و صنفی تشکل یافته بودند و مانند پیشه‌وران دیگر در برخی شهرهای مهم، مانند بصره، رسته بازاری مخصوص خود داشتند<ref>سعیدالشیخلی، صباح‌ابراهیم. '''''اصناف در عصر عباسی'''''. ترجمه هادی عالم‌زاده، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1362، ص 56.</ref>. در قدیم بیشتر صنف‌ها با نشان و علامتی مخصوص شناخته می‌شدند. نشان‌ و نماد صنفی گروهاسیابانان سنگاسیا بود<ref>'''''همان'''''. ص 97-98؛ ابن جوزی، عبدالرحمن. '''''المنتظم'''''. هند: حیدرآباد دکن، 1359ق، 9/38.</ref>.
+در اوایل دوره اسلامیاسیابانان شهری در گروه و صنفی تشکل یافته بودند و مانند پیشه‌وران دیگر در برخی شهرهای مهم، مانند بصره، رسته بازاری مخصوص خود داشتند<ref>سعیدالشیخلی، صباح‌ابراهیم. '''''اصناف در عصر عباسی'''''. ترجمه هادی عالم‌زاده، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1362، ص 56.</ref>. در قدیم بیشتر صنف‌ها با نشان و علامتی مخصوص شناخته می‌شدند. نشان‌ و نماد صنفی گروه آسیابانان سنگ آسیا بود<ref>سعیدالشیخلی، صباح‌ابراهیم. '''''اصناف در عصر عباسی'''''. ترجمه هادی عالم‌زاده، تهران: مرکز نشر دانشگاهی. ص 97-98؛ ابن جوزی، عبدالرحمن. '''''المنتظم'''''. هند: حیدرآباد دکن، 1359ق، 9/38.</ref>.
-آسیابانان وظایف گوناگونی بر عهده داشتند. تنظیم فشاراب دراسیاب و سرعت وزش باد در بادآس، مراقبت از حرکت چارپا در خراس، میزان سرعت گردش سنگاسیا و حد خُرد وارد کردن غلات، تراش واج دادن دندانه‌های روی سنگ گرداناسیا، که در اثر چرخش زیاد و کار مداوم سائیده و کُند می‌شد، تعمیر ابزار و وسایلاسیاخانه و گاهی بوجاری (غربال و پاک کردن) غلّه پیش ازاسیا کردن از کارهایاسیابانان بود<ref>'''''یادداشت مؤلف'''''.</ref>.
+آسیابانان وظایف گوناگونی بر عهده داشتند. تنظیم فشارآب درآسیاب و سرعت وزش باد در بادآس، مراقبت از حرکت چارپا در خراس، میزان سرعت گردش سنگاسیا و حد خُرد وارد کردن غلات، تراش واج دادن دندانه‌های روی سنگ گردان آسیا، که در اثر چرخش زیاد و کار مداوم سائیده و کُند می‌شد، تعمیر ابزار و وسایلآسیاخانه و گاهی بوجاری (غربال و پاک کردن) غلّه پیش ازآسیا کردن از کارهای آسیابانان بود<ref>'''''یادداشت مؤلف'''''.</ref>.
-آسیابان‌های شهرها موظف بودند هر روز علاوه بر گندمی که برای مردم محلارد می‌کردند، مقدارارد مورد نیاز نانوایی‌های شهر را هم تأمین کنند. برای عوض و یا مخلوط نشدن غلّه مردم،اسیابان‌ها نام صاحبان غلّه را روی تکه‌هایی از کدوحلوایی یا کدوغلیانی می‌کندند و از کیسه‌های غلّه می‌آویختند.اسیابان‌هایی که سواد نداشتند نشانه‌هایی رویانها می‌گذاشتند. هر چند گاه محتسبی بهاسیاخانه‌های شهر می‌رفت و دستگاهاسیا و ابزارها و وسایلاسیابانی و شیوه کار و رفتاراسیابان را بررسی می‌کرد. هرگاهاسیابانی در کار و وظیفه‌اش کوتاهی و تقلب می‌کرد، او را حد می‌زدند و جریمه می‌کردند<ref>ابن اخوه، محمد بن محمد. '''''معالم القربه'''''. ترجمه جعفر شعار، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1347، ص 74-75.</ref>.
+آسیابان‌های شهرها موظف بودند هر روز علاوه بر گندمی که برای مردم محلارد می‌کردند، مقدارآرد مورد نیاز نانوایی‌های شهر را هم تأمین کنند. برای عوض و یا مخلوط نشدن غلّه مردم،آسیابان‌ها نام صاحبان غلّه را روی تکه‌هایی از کدوحلوایی یا کدوغلیانی می‌کندند و از کیسه‌های غلّه می‌آویختند.اسیابان‌هایی که سواد نداشتند نشانه‌هایی رویانها می‌گذاشتند. هر چند گاه محتسبی به آسیاخانه‌های شهر می‌رفت و دستگاه آسیا و ابزارها و وسایل آسیابانی و شیوه کار و رفتارآسیابان را بررسی می‌کرد. هرگاه آسیابانی در کار و وظیفه‌اش کوتاهی و تقلب می‌کرد، او را حد می‌زدند و جریمه می‌کردند<ref>ابن اخوه، محمد بن محمد. '''''معالم القربه'''''. ترجمه جعفر شعار، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1347، ص 74-75.</ref>.
-آسیابانی از قدیم کار مردان بوده است. در برخی روستاها، مانند بلوک زهرا، کهاسیاخانه را مقدس می‌پنداشتند، زنان را از ورود بهاسکده و گرداندن اسیا منع می‌کردند<ref>آل احمد، جلال. '''''تات‌نشین‌های بلوک زهرا'''''. تهران: دانش، 1337، ص 35.</ref>. در برخی روستاهای دیگر مانندالاشت سوادکوه، برعکس کاراسیابانی به زنان سپرده می‌شد<ref>پورکریم، هوشنگ.ا'''''لاشت'''''. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، بی تاریخ، ص 45.</ref>. اسیابانان برای کاراسیابانی مزد می‌گرفتند. مزد را که اصطلاحاً «تَژْده» می‌نامیدند، به صورت جنس یا پول نقد، روزانه یا سالانه می‌پرداختند<ref>محمدحسین بن خلف تبریزی. '''''برهان قاطع'''''. به کوشش محمد معین، تهران: امیرکبیر، 1361، ذیل «تژده»، 1/495.</ref>.  پرداخت مزداسیابان به عهده صاحباسیاخانه، یا صاحبان غلّه بود، و معمولاً بر اساس چند یک درآمداسیا حساب می‌شد. همه درآمد حاصل از کار دراسیاهای وقفی یااسیاهایی که مردم یک ده یا محل دران سهم داشتند بهاسیابان می‌رسید. در دهات اربابیِ متعلق به بزرگ مالکان،اسیابانان سهمی از درآمداسیا را به نام «حقّابه» به مالک می‌پرداختند. سهمی از درآمداسیا را هم به عنوان «طَقْاسیا» (مالیات) به حاکم شهر یا شاه می‌پرداختند. مزد شاگرداسیابان نیز ازارد غلّهاسیا شده پرداخت می‌گردید. در این زمان نیز هنوز در برخی جاها مزداسیابان را به همان رسم گذشته می‌پردازند. در جاهایی هم کهاسیای موتوری یا برقی کار می‌کند،اسیا یا در اجارهاسیابان است و بهاسیابدار اجاره می‌پردازد و یااسیابان ازاسیابدار روزانه دستمزد دریافت می‌دارد.
+آسیابانی از قدیم کار مردان بوده است. در برخی روستاها، مانند بلوک زهرا، که آسیاخانه را مقدس می‌پنداشتند، زنان را از ورود بهاسکده و گرداندن آسیا منع می‌کردند<ref>آل احمد، جلال. '''''تات‌نشین‌های بلوک زهرا'''''. تهران: دانش، 1337، ص 35.</ref>. در برخی روستاهای دیگر مانندالاشت سوادکوه، برعکس کاراسیابانی به زنان سپرده می‌شد<ref>پورکریم، هوشنگ.ا'''''لاشت'''''. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، بی تاریخ، ص 45.</ref>. اسیابانان برای کاراسیابانی مزد می‌گرفتند. مزد را که اصطلاحاً «تَژْده» می‌نامیدند، به صورت جنس یا پول نقد، روزانه یا سالانه می‌پرداختند<ref>محمدحسین بن خلف تبریزی. '''''برهان قاطع'''''. به کوشش محمد معین، تهران: امیرکبیر، 1361، ذیل «تژده»، 1/495.</ref>.  پرداخت مزداسیابان به عهده صاحباسیاخانه، یا صاحبان غلّه بود، و معمولاً بر اساس چند یک درآمداسیا حساب می‌شد. همه درآمد حاصل از کار دراسیاهای وقفی یااسیاهایی که مردم یک ده یا محل دران سهم داشتند به اسیابان می‌رسید. در دهات اربابیِ متعلق به بزرگ مالکان،اسیابانان سهمی از درآمداسیا را به نام «حقّابه» به مالک می‌پرداختند. سهمی از درآمداسیا را هم به عنوان «طَقْاسیا» (مالیات) به حاکم شهر یا شاه می‌پرداختند. مزد شاگرداسیابان نیز ازارد غلّهاسیا شده پرداخت می‌گردید. در این زمان نیز هنوز در برخی جاها مزداسیابان را به همان رسم گذشته می‌پردازند. در جاهایی هم کهاسیای موتوری یا برقی کار می‌کند،اسیا یا در اجارهاسیابان است و بهاسیابدار اجاره می‌پردازد و یااسیابان ازاسیابدار روزانه دستمزد دریافت می‌دارد.
 آسیابان‌های برخی شهرها در میان خود به زبانی ساختگی یا «لوترا» صحبت می‌کردند که دیگرانان را در نمی‌یافتند. این لوترایاسیابانی که امروزه از میان رفته در دزفول و شوشتر به «زبان چَپی» معروف بوده است<ref>'''''پژوهش میدانی مؤلف'''''. تلخیص: بلوکباشی، علی. «آسیا»، '''''دایرهالمعارف بزرگ اسلامی'''''. 1367، 1/377-378.</ref>.