طِیْلَسان

طِیْلَسان، یا طاق نوعی عبا^*یا ردای^* چادر^* مانند گشاد و بلند که آن را بر روی سر یا دوش می‌انداختند. طیلسان لباس رسمی و ویژه علما، قضات، صوفیان و بعدها بزرگان و رجال بود و اصطلاح طیلسان‌داران مترادف با عالمان و رهبران فکری و دینی شد.

ایران باستان

در کتاب واژه‌های معرب شده فارسی، نوشته جوالیقی در قرن پنجم هجری قمری، طیلسان را در اصل لباسی ایرانی دانسته است. ظاهراً این واژه عربی بر گرفته از طالش و تالشان، ناحیه‌ای در گیلان است که بیشتر مردمان آن نواحی به سبب بارندگی و سرما چنین پوششی داشتند. در زمان خلافت ابوبکر، و در فتوحات اولیه مسلمین در ایران، خالدبن ولید در منطقه حیره، در مقابل دریافت وجوهی نقد و یک عدد طیلسان، صلح را پذیرفته است.

ابتدای اسلام تا مغول: اعراب برای محافظت از گرما، سرما یا باد، گاه روی عمامه^* خود پارچه‌ای می‌انداختند که شانه‌ها یا پایین‌تر از آنها را می‌پوشاند. عثمان خلیفه سوم به یکی از امیران طیلسانی به همراه جبّه^*ای خز اهدا کرد. زنان نیز از طیلسان، بویژه طیلسان کبود رنگ استفاده می‌کردند. این پوشش بعدها ویژه علما و قضات شد و بیشتر نوع بلند و حاشیه‌دار آن را که ساخت بم و از «رَفْرَف» دیبای نازک (سبز رنگ) بود، می‌پوشیدند[1]. طیلسان‌ها بیشتر به رنگ‌های آبی، سیاه، سبز، کبود، زرد و قرمز بود، و اغلب نقوشی اسلیمی و مانند آن داشت. امیران رنگ سیاه و علما آبی آن را بیشتر می‌پوشیدند[2]. طلبه‌های جوان طیلسان خود را نمی‌پوشیدند و آن را تا می‌کردند و بر شانه خود می‌نهادند[3]. مردم طبرستان بویژه در زمستان از طیلسان‌های بلند استفاده می‌کردند. برخی از خلفای عباسی مانند سفاح و امین و ظاهراً مُسترشد و نیز برخی از امرای صفاری، طیلسان سیاه یا سبز می‌پوشیدند. سردار سپاه امین نیز طیلسانی بلند و سرمه‌ای رنگ بر شانه می‌افکند. وزیران و دیگر بزرگان از جمله جعفر برمکی، وزیر خلیفه عباسی نیز طیلسان داشته‌اند. برغشی وزیر سامانی طیلسانی از مُلْحَم مرغزی داشت که تارش از ابریشم و پودش از کرباس یا پنبه بود[4]. صاحب بن عبّاد وزیر آل بویه به هنگام تدریس، به هیات اهل علم در می‌آمد و طیلسان بر سر می‌انداخت و عمامه خود را نیز تحت الحَنَک می‌کرد.

در منطقه فارس طیلسان‌پوشی چنان رواج یافته و همه‌گیر شده بود که نوشته‌اند حتی گدایان و مستان نیز طیلسان داشته‌اند و به این خاطر دبیران و کاتبان آنجا هرگز طیلسان نمی‌پوشیده‌اند.¹⁵  کسانی را که طیلسان بر تن داشتند، برای دیدار وزیر شیراز راه نمی‌دادند مگر آن که آن را از تن درمی‌آوردند و به جایش دُراعه^* می‌پوشیدند.¹⁶ باخرزی در مورد لباس صوفیان^* می‌نویسد: «صوفی اگر جامه وجود خود پاک کرده «فرجی» پیش گشاده درپوشد و فرجی پوشیدن مکروه است الا مشایخ را که فرجی به منزله طیلسان است».¹⁷  قومس، سُرﱢ درحوالی کاشان، آبسکون،¹⁸ و طبرستان،¹⁹ طیلسان تولید می‌کرده‌اند. ری نوع پشمین²⁰ و بم نوع آهاردار و حاشیه‌دار ابریشمی نازک آن را تهیه می‌کرده‌اند.²¹

مغول تا عصر حاضر: بزرگان این دوره از نوعی از این پوشش، بویژه رنگ جگری یا قهوه‌ای آن با نقوش سفید یا سبز استفاده می‌کرده‌اند.²² ظاهراً از دوره صفوی به بعد استفاده از طیلسان رو به فراموشی گذاشته است. در قرون اخیر برخی از علما یا دراویش گاه به شیوه گذشتگان عبا یا ردای بر دوش افتاده خود را بالا می‌آوردند و بر سر می‌کشیدند.²³

نک: کلاه، چادر

[1]. تصویری از رساله دعوت الاطباء.

[2]. نقشی از کتاب مُختارالحکم، موزه توپکاپی سرای، استانبول

[3]. مقایسه شود با شعر سنایی

آنکس که ردایی ز ریا بر کتف افکند    آن نیست ردا آن بصفت دان طلسانست.

[4]. در آنجا به جای طیلسان، از واژه طاقه استفاده شده است.

مآخذ:

1.     چیت‌ساز، محمدرضا. تاریخ پوشاک ایرانیان. تهران: سمت، 1379، ص 91؛ یوسفی، غلامحسین. «واژه‌نامه تاریخی پوشاک ایران»، پوشاک در ایران، دانشنامه ایرانیکا. ترجمه پیمان متین، تهران: امیرکبیر، 1382، ص 386.

2.     جوالیقی، ابومنصور. کتاب المعرب من الکلام العجمی علی حروف المعجم. مطبعه دارالکتب المصریه، 1361ق، به نقل از دهخدا، ذیل طیلسان؛ شعوری حلبی، حسن. لسان العجم (فرهنگ فارسی به ترکی). بی تا، ج 2، ص 166؛ جاحظ، ابوعثمان عمرو بن بحر. البیان و التبیین. تصحیح حسن سندوبی، مصر: مطبعه الرحمانیه، ج 1، ص 128.

3.     بلاذری، ابی العباس احمد بن یحیی. فتوح البلدان. حققه و شرح و حواشیه عبدالله انیس الطباع، عمر انیس الطباع، دار النشر للجامعین، 1377ق / 1957م، ص 342.

4.     ابن رسته، احمد بن عمر اصفهانی. الاعلاق النفیسه، ترجمه حسین قره چانلو، تهران: امیرکبیر، 1365، ص 226؛ حسن ابراهیم، حسن. تاریخ السیاسی و الدینی و الثقافی و الاجتماعی. قاهره: الطبعه الثالثه، 1953م، ج 1، ص 495.

5.     یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب. تاریخ. بیروت: دار صادر، 1960، ج 2، ص 141.

6.     «الطیالسه الزرق» یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب. تاریخ. بیروت: دار صادر، 1960، ج 2، ص 135؛ نویری، شهاب‌الدین احمد بن عبدالوهاب. نهایه الارب فی فنون الادب. قاهره: مطبعه دارالکتب، 1373ق / 1955م، ج 18، ص 174.

7.     حسن، زکی محمد. تاریخ نقاشی در ایران. ترجمه ابوالقاسم سحاب، تهران: سحاب، 1372، ص 51؛

تصویری از رساله دعوت الاطباء

Lewis, B; C. Pellat; E. Bosworth. The world of Islam faith, people, culthre, London: 1976, P.106, no 20.

نقشی از کتاب مقامات حریری

8.             ; Papadopoulo, A; Mazenod. L’Islam et l’art musulman, Paris: 1969, P.131, no 29.

نقشی از کتاب مُختارالحکم، موزه توپکاپی سرای، استانبول؛ راوندی، محمد بن علی. راحه الصدور وآیه السرور. تصحیح محمد اقبال، لیدن: 1921م، صص 69-70؛ متز، آدام. الحضاره الاسلامیه فی القرن الرابع. نقله الی العربیه محمد عبدالهادی ابوریده، قاهره: لجنه التالیف و الترجمه، 1377ق/1957م، ج 2، ص 301.

9.     مقدسی، ابوعبدالله محمد بن احمد. احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم. طبع دخویه، لیدن: بریل، 1906م، ص 328؛ مقایسه شود با شعر سنایی

آنکس که ردایی ز ریا بر کتف افکند    آن نیست ردا آن بصفت دان طلسانست

سنایی غزنوی، ابوالمجد. دیوان. به اهتمام مدرس رضوی، تهران: کتابخانه ابن سینا، 1341، ص 84؛

Supuler, B. Iran in frǜh-Islamischer zeit, Wiesbadan, 1952, Pp.516-517.

10.  ابن اثیر، عزالدین ابوالحسن. الکامل فی التاریخ. بیروت: دارصادر، داربیروت، 1385ق / 1965م، ج 5، ص 31؛ نویری، شهاب‌الدین احمد بن عبدالوهاب. نهایه الارب فی فنون الادب. قاهره: مطبعه دارالکتب، 1373ق / 1955م،. ج6، ص 275.

11.  ابن اثیر، عزالدین ابوالحسن. الکامل فی التاریخ. بیروت: دارصادر، داربیروت، 1385ق / 1965م. ج 5، ص 460؛ مسعودی، ابی الحسن علی. مروج الذهب و معادن الجوهرفی التاریخ. بتحقیق محمد محیی الدین عبدالحمید، الطبعه الثالث، قاهره: 1377ق / 1958م، ج 3، ص 420؛ ابن اثیر، عزالدین ابوالحسن. الکامل فی التاریخ. بیروت: دارصادر، داربیروت، 1385ق / 1965م. ج 10، ص 608؛ تاریخ سیستان. مولف ناشناخته، تصحیح محمد تقی بهار، تهران: 1314، صص342، 352؛یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب. تاریخ. بیروت: دار صادر، 1960. ج 3، ص 167.

12.  تنوخی، قاضی ابوعلی محسن بن علی. الفرج بعد الشده. قاهره: دارالطباعه المحمدیه، ترجمه و تالیف فارسی، حسین بن اسعد دهستانی، تصحیح اسماعیل حاکمی، تهران: اطلاعات، 1363-1364، ج 1، صص 251-252.

13.  بیهقی، ابوالفضل محمد بن حسین. تاریخ بیهقی. به کوشش خلیل خطیب رهبر، تهران: سعدی، 1368، ج 2، ص 495، که در آنجا به جای طیلسان، از واژه طاقه استفاده شده است.

14.  یاقوت حموی، شهاب‌الدین. معجم الادباء (ارشاد الاریب الی معرفه الادیب). طبع احمد فرید رفاعی، قاهره: 1936-1938م، ج 2، ص 312؛ متز، آدام. الحضاره الاسلامیه فی القرن الرابع. نقله الی العربیه محمد عبدالهادی ابوریده، قاهره: لجنه التالیف و الترجمه، 1377ق/1957م، ج 1، ص 298؛ برای تحت الحنک، نک: عمامه.

15.  ابن حوقل. صوره الارض. الطبعه الثانیه، لیدن: بریل، 1938-1939م، ص 271؛ مقدسی. صص 7، 440، مقایسه شود با تصاویر

Lewis. B; C. Pellat; E. Bosworth. P.49, no 20.

16.  مقدسی. صص 7، 440.

17.  باخرزی، ابوالمفاخر یحیی. اوراد الاحباب و فصوص الآداب. به کوشش ایرج افشار، تهران: فرهنگ ایران زمین، 1358، (جلد دوم در فصوص الآداب )، ج2، صص 30-33.

18.  همو، ص 367؛

Stilman. Y; N, Stilman; T, Majda; Libas. EI ², Vol V, p.753;

باخزری، صص 395-396؛ همو، ص 367.

19.  همو، ص 367؛ فقیهی، علی اصغر. آل بویه و اوضاع زمان ایشان. گیلان: صبا، 1357، ص 267؛ یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب، کتاب البلدان. طبع دخویه، لیدن: 1891-1892م، ص 277؛ مقدسی. ص 367؛ ابن حوقل. ص 323؛ فقیهی. ص 267.

20.  مقدسی. ص 391؛ حدود العالم من المشرق الی المغرب. مولف ناشناخته، مقدمه بارتولد، تعلیقات مینورسکی، ترجمه میرحسین شاه، تصحیح و حواشی مریم میراحمدی، غلامرضا ورهرام، تهران: دانشگاه الزهراء، 1372، ص 392.

21.  ابن حوقل. صص 253، 271؛ راوندی. صص 69-70؛ متز. ج 2، ص 301؛ مقدسی. ص 470.

22.          Gray, B. La peinture Persane. Genève: 1977, Pp. 50-53;

نسخه کتاب البلهان، بغداد. آکسفورد، بودلیان or.133 . ورقه29 ؛ سودآور، ابوالعلاء. هنر دربارهای ایران. ترجمه ناهید محمد شمیرانی، تهران: کارنگ، 1380، ص 30، ش 1، نقاشی روی ابریشم.

23. برای برخی از اصطلاحات فارسی در مورد طیلسان ، نک : دهخدا،علی اکبر،امثال و حکم،امیرکبیر،1363، ج 2 ، ص 1078

محمدرضا چیت ساز