طِیْلَسان

طِیْلَسان، یا طاق نوعی عبا یا ردای چادر مانند گشاد و بلند که آن را بر روی سر یا دوش می‌انداختند. طیلسان لباس رسمی و ویژه علما، قضات، صوفیان و بعدها بزرگان و رجال بود و اصطلاح طیلسان‌داران مترادف با عالمان و رهبران فکری و دینی شد.

ایران باستان

در کتاب واژه‌های معرب شده فارسی، نوشته جوالیقی در قرن پنجم هجری قمری، طیلسان را در اصل لباسی ایرانی دانسته است. ظاهراً این واژه عربی بر گرفته از طالش و تالشان، ناحیه‌ای در گیلان است که بیشتر مردمان آن نواحی به سبب بارندگی و سرما چنین پوششی داشتند. در زمان خلافت ابوبکر، و در فتوحات اولیه مسلمین در ایران، خالدبن ولید در منطقه حیره، در مقابل دریافت وجوهی نقد و یک عدد طیلسان، صلح را پذیرفته است.

ابتدای اسلام تا مغول

اعراب برای محافظت از گرما، سرما یا باد، گاه روی عمامه^* خود پارچه‌ای می‌انداختند که شانه‌ها یا پایین‌تر از آنها را می‌پوشاند. عثمان خلیفه سوم به یکی از امیران طیلسانی به همراه جبّه^*ای خز اهدا کرد. زنان نیز از طیلسان، بویژه طیلسان کبود رنگ استفاده می‌کردند. این پوشش بعدها ویژه علما و قضات شد و بیشتر نوع بلند و حاشیه‌دار آن را که ساخت بم و از «رَفْرَف» دیبای نازک (سبز رنگ) بود، می‌پوشیدند[1]. طیلسان‌ها بیشتر به رنگ‌های آبی، سیاه، سبز، کبود، زرد و قرمز بود، و اغلب نقوشی اسلیمی و مانند آن داشت. امیران رنگ سیاه و علما آبی آن را بیشتر می‌پوشیدند[2]. طلبه‌های جوان طیلسان خود را نمی‌پوشیدند و آن را تا می‌کردند و بر شانه خود می‌نهادند[3]. مردم طبرستان بویژه در زمستان از طیلسان‌های بلند استفاده می‌کردند. برخی از خلفای عباسی مانند سفاح و امین و ظاهراً مُسترشد و نیز برخی از امرای صفاری، طیلسان سیاه یا سبز می‌پوشیدند.

سردار سپاه امین نیز طیلسانی بلند و سرمه‌ای رنگ بر شانه می‌افکند. وزیران و دیگر بزرگان از جمله جعفر برمکی، وزیر خلیفه عباسی نیز طیلسان داشته‌اند. برغشی وزیر سامانی طیلسانی از مُلْحَم مرغزی داشت که تارش از ابریشم و پودش از کرباس یا پنبه بود[4]. صاحب بن عبّاد وزیر آل بویه به هنگام تدریس، به هیات اهل علم در می‌آمد و طیلسان بر سر می‌انداخت و عمامه خود را نیز تحت الحَنَک می‌کرد. در منطقه فارس طیلسان‌پوشی چنان رواج یافته و همه‌گیر شده بود که نوشته‌اند حتی گدایان و مستان نیز طیلسان داشته‌اند و به این خاطر دبیران و کاتبان آنجا هرگز طیلسان نمی‌پوشیده‌اند^. کسانی را که طیلسان بر تن داشتند، برای دیدار وزیر شیراز راه نمی‌دادند مگر آن که آن را از تن درمی‌آوردند و به جایش دُراعه^* می‌پوشیدند. باخرزی در مورد لباس صوفیان^* می‌نویسد:

«صوفی اگر جامه وجود خود پاک کرده «فرجی» پیش گشاده درپوشد و فرجی پوشیدن مکروه است الا مشایخ را که فرجی به منزله طیلسان است».  

قومس، سُرﱢ درحوالی کاشان، آبسکون، و طبرستان، طیلسان تولید می‌کرده‌اند. ری نوع پشمین و بم نوع آهاردار و حاشیه‌دار ابریشمی نازک آن را تهیه می‌کرده‌اند.

مغول تا عصر حاضر

بزرگان این دوره از نوعی از این پوشش، بویژه رنگ جگری یا قهوه‌ای آن با نقوش سفید یا سبز استفاده می‌کرده‌اند. ظاهراً از دوره صفوی به بعد استفاده از طیلسان رو به فراموشی گذاشته است. در قرون اخیر برخی از علما یا دراویش گاه به شیوه گذشتگان عبا یا ردای بر دوش افتاده خود را بالا می‌آوردند و بر سر می‌کشیدند.

نیز نگاه کنید به

• کلاه
• چادر
• قبا
• عمامه
• دُراعه

پاورقی

[1]. تصویری از رساله دعوت الاطباء.

[2]. نقشی از کتاب مُختارالحکم، موزه توپکاپی سرای، استانبول.

[3]. مقایسه شود با شعر سنایی.

آنکس که ردایی ز ریا بر کتف افکند    آن نیست ردا آن بصفت دان طلسانست.

[4]. در آنجا به جای طیلسان، از واژه طاقه استفاده شده است.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

محمدرضا چیت ساز