امر به معروف و نهی از منکر

اَمر به مَعروف و نَهی از مُنْکَر، هفتمین و هشتمین فرع از فروع هشتگانه در مذهب شیعه و یکی از اصول پنجگانه آئین معتزله موسوم به اصول خمسه. مراد از امر به معروف و نهی از منکر، برانگیختن مردم به طاعت و باز داشتن آنان از معصیت با ابزار اندیشه، گفتار و کردار نیک است و به  عینی و ذهنی قابل تقسیم است: 1) امر به معروف و نهی از منکر ذهنی یا قلبی به تصریح امام صادق^(ع) همانا دوست داشتن و دشمن داشتن نیکی‌ها و بدی‌هاست؛ 2) امر و نهی عینی، عبارت است از امر و نهی از طریق گفتار و کردار، یعنی برانگیختن مردم به کار نیک و بازداشتن آنان از کار بد با کلام نرم، با گفتار درشت و تهدید‌آمیز، یا با اقدام عملی ملایم، با شدّت عمل و سرانجام به زور سلاح (= اقدام به سیف). بدیهی است که صورت مختلف گفتار و کردار، از نرمی تا درشتی و تا توسل به زور را شرایط اجتماعی تعیین می‌کند. معتزله و برخی از بزرگان  شیعه، از جمله سیدمرتضی، اعمال روش‌های خشونت‌آمیز را در امر و نهی روا شمرده‌اند، امّا بیشتر متکلمان امامیه در پیش گرفتن این شیوه‌ها را ویژه امام معصوم دانسته‌اند و در غیبت امام روا نشمرده‌اند. همچنین امامیه بر آن‌اند که امرکننده به نیکی و نهی‌کننده از بدی، با دست و زبان، یعنی با کردار و گفتار، باید:

1. خود، به‌خوبی نیکی و بدی یعنی معروف و منکر را بشناسد؛
2. احتمال بدهد که امر و نهی وی مؤثر می‌افتد؛
3. اطمینان داشته باشد که امر و نهی وی تباهی به‌بار نمی‌آورد و موجب ازمیان‌رفتن جان و مال مسلمانی نمی‌گردد؛
4. بداند که بدکار، نه گاه‌گاه که پیوسته به بدی دست می‌یازد و بر منکر مداومت می‌ورزد؛
5. گناهکار را از گناهی بازدارد که می‌خواهد در آینده انجام دهد و به کار نیکی برانگیزد که هنوز انجام نگرفته است.

در باب وجوب امر و نهی اکثر متکلمان و فقیهان شیعه قائل به وجوب کفایی هستند. به آیه 104 سوره آل‌عمران استناد می‌کنند و برخی از آنان با استناد به آیه 110 از همین سوره بر وجوب عینی امر و نهی پای می‌فشارند. نیز شماری محدود از متکلمان به وجوب عقلی و اکثر به وجوب سمعی (= نقلی) امر و نهی باور دارند. همچنین جمله متکلمان برآنند که آمر وناهی اوّلاً، باید معروف و منکر (= نیک و بد) را به خوبی بشناسد؛ ثانیاً، احتمال بدهد که امر و نهیش، بی‌آن‌که تباهی به بار آورد، مؤثر واقع می‌شود؛ ثالثاً، بدین معنا علم داشته باشد که بد کرداری که قرار است امر و نهی در مورد وی صورت گیرد، پیوسته به کردارهای بد می‌پردازد، نه گاه‌گاه؛ رابعاً، باید بدان کردار نیک امر شود و از آن کردار بد نهی گردد که در زمان آینده صورت می‌پذیرد.

نیز نگاه کنید به

• اسلام
• امامت

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسندگان مقاله

اصغر دادبه و سید حسن امین