استان زنجان: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
[[استان زنجان|زنجان]]، استانی در شمال غرب ایران و به مرکزیت شهری به همین نام. | [[استان زنجان|زنجان]]، استانی در شمال غرب ایران و به مرکزیت شهری به همین نام. | ||
[[پرونده:استان زنجان.jpg|بندانگشتی|353x353پیکسل|استان زنجان، برگرفته از خبرگزاری سلامت، قابل بازیابی از<nowiki/>https://www.tebna.ir/news/197908/%D8%AC%D8%A7%D8%B0%D8%A8%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%B2%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D8%A7%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%B2%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%86]] | [[پرونده:استان زنجان.jpg|بندانگشتی|353x353پیکسل|استان زنجان، برگرفته از خبرگزاری سلامت، قابل بازیابی از<nowiki/>https://www.tebna.ir/news/197908/%D8%AC%D8%A7%D8%B0%D8%A8%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%B2%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D8%A7%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%B2%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%86]] | ||
این استان از شمال با استانهای اردبیل و آذربایجان شرقی، از شمال شرق با [[استان گیلان]]، از شرق با [[استان قزوین]]، از جنوب با [[استان همدان]]، از شمال غرب با استان آذربایجان غربی و از غرب و جنوب غربی با استان کردستان همسایه است<ref>سازمان نقشهبرداری کشور. اطلس نقشه و اطلاعات مکانی (استان زنجان). تهران: سازمان نقشهبرداری کشور (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1384، ص1.</ref>. | این استان از شمال با استانهای اردبیل و آذربایجان شرقی، از شمال شرق با [[استان گیلان]]، از شرق با [[استان قزوین]]، از جنوب با [[استان همدان]]، از شمال غرب با استان آذربایجان غربی و از غرب و جنوب غربی با استان کردستان همسایه است<ref>سازمان نقشهبرداری کشور. '''''اطلس نقشه و اطلاعات مکانی (استان زنجان).''''' تهران: سازمان نقشهبرداری کشور (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1384، ص1.</ref>. | ||
استان زنجان با مختصات جغرافیایی 33َ˚35 تا 15َ˚37 عرض شمالی و 10َ˚47 تا 26َ˚49 طول شرقی با وسعتی برابر با 21841کم، 3/1 درصد از مساحت کشور را تشکیل میدهد<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استانهای ایران. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 31.</ref>. | استان زنجان با مختصات جغرافیایی 33َ˚35 تا 15َ˚37 عرض شمالی و 10َ˚47 تا 26َ˚49 طول شرقی با وسعتی برابر با 21841کم، 3/1 درصد از مساحت کشور را تشکیل میدهد<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''اطلس راهنمای استانهای ایران.''''' تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 31.</ref>. | ||
استان زنجان، براساس آخرین تقسیمات کشوری دارای 7 شهرستان، 16 بخش، 46 دهستان و 16 شهر است. شهرستانهای استان عبارتند از: ابهر، ایجرود (به مرکزیت زرین آباد)، خرمدره، خدابنده (به مرکزیت قیدار)، زنجان، طارم (به مرکزیت آب بر) و ماه نشان<ref>دفتر تقسیمات کشوری. نقشه و جدول تقسیمات کشوری. تهران: وزارت کشور، 1384.</ref>. | استان زنجان، براساس آخرین تقسیمات کشوری دارای 7 شهرستان، 16 بخش، 46 دهستان و 16 شهر است. شهرستانهای استان عبارتند از: ابهر، ایجرود (به مرکزیت زرین آباد)، خرمدره، خدابنده (به مرکزیت قیدار)، زنجان، طارم (به مرکزیت آب بر) و ماه نشان<ref>دفتر تقسیمات کشوری. '''''نقشه و جدول تقسیمات کشوری.''''' تهران: وزارت کشور، 1384.</ref>. | ||
استان زنجان منطقهای کوهستانی است که شهرها و روستاهای آن در فواصل رشته کوههایی که به شکل موازی و با جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی، در سر تا سر استان کشیده شدهاند، بنا شدهاند. مهم ترین کوههای استان زنجان عبارتند از: | استان زنجان منطقهای کوهستانی است که شهرها و روستاهای آن در فواصل رشته کوههایی که به شکل موازی و با جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی، در سر تا سر استان کشیده شدهاند، بنا شدهاند. مهم ترین کوههای استان زنجان عبارتند از: | ||
رشته کوههای شمالی (از رشته جبال البرز) که رود قزل اوزن آن را به دو رشته با نامهای کوههای تالش و کوههای قافلانکوه، تقسیم میکند. پس از این رشته کوه، رشته کوه دیگری به نام کوههای سلطانیه واقع است که بین آن دو رودخانههای زنجان رود و ابهررود قرار دارد. در آخرین قسمت، یعنی در جنوب غربی استان، تپه ماهورهای سعیدآباد ـ کرسف واقع شده است. در شمال غربی زنجان و در مرز استان آذربایجان غربی، ارتفاعات دیگری به چشم میخورد که کوه بلقیس با 3332م و کوه چال داغ با 3099م ارتفاع بلندترین نقاط آن هستند. رود قزل اوزن که از استان کردستان وارد استان زنجان میشود، در جبهه شرقی ارتفاعات مذکور و در غرب رشته کوه سلطانیه و در بستری که شهر ماه نشان در آن واقع شده، عبور میکند و وارد آذربایجان شرقی میشود. مرتفعترین کوههای استان زنجان، پس از کوه بلقیس و چال داغ، کوه سندان داغ به ارتفاع 2971م، خیرالمسجد 2874م (رشتههای قافلانکوه)، کوه مرلو به ارتفاع 2850م و کوه گوی قزای به ارتفاع 2741م (در رشته کوه سلطانیه)، بلندترین کوههای استان زنجان هستند<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی کوههای کشور. ج1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح ، 1381، ص 431 و 432؛ گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استانهای ایران. تهران: گیتاشناسی، 1383، ص124 (نقشه طبیعی استان زنجان)؛ سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان زنجان. تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1383، ص 4 و 5.</ref>. | رشته کوههای شمالی (از رشته جبال البرز) که رود قزل اوزن آن را به دو رشته با نامهای کوههای تالش و کوههای قافلانکوه، تقسیم میکند. پس از این رشته کوه، رشته کوه دیگری به نام کوههای سلطانیه واقع است که بین آن دو رودخانههای زنجان رود و ابهررود قرار دارد. در آخرین قسمت، یعنی در جنوب غربی استان، تپه ماهورهای سعیدآباد ـ کرسف واقع شده است. در شمال غربی زنجان و در مرز استان آذربایجان غربی، ارتفاعات دیگری به چشم میخورد که کوه بلقیس با 3332م و کوه چال داغ با 3099م ارتفاع بلندترین نقاط آن هستند. رود قزل اوزن که از استان کردستان وارد استان زنجان میشود، در جبهه شرقی ارتفاعات مذکور و در غرب رشته کوه سلطانیه و در بستری که شهر ماه نشان در آن واقع شده، عبور میکند و وارد آذربایجان شرقی میشود. مرتفعترین کوههای استان زنجان، پس از کوه بلقیس و چال داغ، کوه سندان داغ به ارتفاع 2971م، خیرالمسجد 2874م (رشتههای قافلانکوه)، کوه مرلو به ارتفاع 2850م و کوه گوی قزای به ارتفاع 2741م (در رشته کوه سلطانیه)، بلندترین کوههای استان زنجان هستند<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''فرهنگ جغرافیایی کوههای کشور'''''. ج1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح ، 1381، ص 431 و 432؛ گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استانهای ایران. تهران: گیتاشناسی، 1383، ص124 (نقشه طبیعی استان زنجان)؛ سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان زنجان.''''' تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1383، ص 4 و 5.</ref>. | ||
ارتفاعات استان زنجان سرچشمه ریزآبهها و رودخانههای کوچک و بزرگ متعددی هستند که غالباً پس از طی مسافتی در سطح استان، نهایتاً به رودخانه طولانی قزل اوزن می پیوندند. این رودخانه از ارتفاعات کردستان به سوی غرب استان زنجان جاری شده و پس از خروج از این استان و ورود به آذربایجان شرقی مجدداً از حدود مرز مشترک استان اردبیل و آذربایجان شرقی وارد استان زنجان میشود. | ارتفاعات استان زنجان سرچشمه ریزآبهها و رودخانههای کوچک و بزرگ متعددی هستند که غالباً پس از طی مسافتی در سطح استان، نهایتاً به رودخانه طولانی قزل اوزن می پیوندند. این رودخانه از ارتفاعات کردستان به سوی غرب استان زنجان جاری شده و پس از خروج از این استان و ورود به آذربایجان شرقی مجدداً از حدود مرز مشترک استان اردبیل و آذربایجان شرقی وارد استان زنجان میشود. | ||
قزل اوزن در شمال شرقی استان زنجان، در مرز مشترک گیلان و قزوین همراه با رودخانه شاهرود که از طرف مقابل جاری است، به دریاچه سد سفیدرود می ریزد و سپس با نام سفید رود به طرف دریاچه مازندران (خزر) حرکت میکند. زنجان رود، ایجرود، سجاس، قشلاق جوق، قلعه چای رود شور و ... از جمله رودخانههایی هستند که به قزل اوزن میپیوندند. گستره جغرافیایی استان زنجان، بیشتر در حوضه آبریز دریاچه مازندران (زیرحوضه سفیدرود) واقع است و بخش کمی از آن نیز در حوضه آبریز ایران مرکزی (زیرحوضه دریاچه نمک) قرار دارد<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور. ج2 (حوضه آبریز دریای خزر). تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1382، ص 95-99، 291 و 305؛ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور. (حوضه آبریز ایران مرکزی). تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح ، 1383، ص 3-5، 255 و 256.</ref>. | قزل اوزن در شمال شرقی استان زنجان، در مرز مشترک گیلان و قزوین همراه با رودخانه شاهرود که از طرف مقابل جاری است، به دریاچه سد سفیدرود می ریزد و سپس با نام سفید رود به طرف دریاچه مازندران (خزر) حرکت میکند. زنجان رود، ایجرود، سجاس، قشلاق جوق، قلعه چای رود شور و ... از جمله رودخانههایی هستند که به قزل اوزن میپیوندند. گستره جغرافیایی استان زنجان، بیشتر در حوضه آبریز دریاچه مازندران (زیرحوضه سفیدرود) واقع است و بخش کمی از آن نیز در حوضه آبریز ایران مرکزی (زیرحوضه دریاچه نمک) قرار دارد<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور'''''. ج2 (حوضه آبریز دریای خزر). تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1382، ص 95-99، 291 و 305؛ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور.''''' (حوضه آبریز ایران مرکزی). تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح ، 1383، ص 3-5، 255 و 256.</ref>. | ||
آب و هوای استان زنجان تحت تأثیر توده هوای مدیترانهای، که منشأ آن دریای مدیترانه و اقیانوس اطلس و دارای بخار آب غنی است و نیز توده هوای سرد قطبی که از طرف شمال وارد استان میشود و بالاخره توده هوای خزری که منشأ آن دریای مازندران در شمال کشور، قرار دارد. استان زنجان با توجه به ناهمواریهای آن و تأثیرپذیری از عوامل بیرونی، دارای سه نوع آب و هوای سردسیری در مناطق کوهستانی، معتدل در مناطق پست غرب استان و نیمه گرمسیری در طارم علیا است. میزان بارندگی در استان تحت تأثیر عوامل فوق از 1000 مم در مناطق کوهستانی شمالی (هم مرز با [[استان گیلان]]) شروع شده و تا 200 مم در دره قزل اوزن سفلی (در شرق استان) کاهش مییابد. | آب و هوای استان زنجان تحت تأثیر توده هوای مدیترانهای، که منشأ آن دریای مدیترانه و اقیانوس اطلس و دارای بخار آب غنی است و نیز توده هوای سرد قطبی که از طرف شمال وارد استان میشود و بالاخره توده هوای خزری که منشأ آن دریای مازندران در شمال کشور، قرار دارد. استان زنجان با توجه به ناهمواریهای آن و تأثیرپذیری از عوامل بیرونی، دارای سه نوع آب و هوای سردسیری در مناطق کوهستانی، معتدل در مناطق پست غرب استان و نیمه گرمسیری در طارم علیا است. میزان بارندگی در استان تحت تأثیر عوامل فوق از 1000 مم در مناطق کوهستانی شمالی (هم مرز با [[استان گیلان]]) شروع شده و تا 200 مم در دره قزل اوزن سفلی (در شرق استان) کاهش مییابد. | ||
آب و هوا و میزان بارندگی نسبتاً مناسب، امکان فعالیت کشاورزی و دامداری را در این استان از دیرباز فراهم آورده است<ref>جغرافیای استان | آب و هوا و میزان بارندگی نسبتاً مناسب، امکان فعالیت کشاورزی و دامداری را در این استان از دیرباز فراهم آورده است<ref>'''''جغرافیای استان زنجان'''''، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1382. ص 10-13.</ref>. در سالهای اخیر و به ویژه پس از ممنوعیت ایجاد تأسیسات صنعتی در محدوده شهر و [[استان تهران]]، امکانات مناسبی برای توسعه شهرکهای صنعتی و احداث کارخانههای متعدد در مناطق مختلف استان فراهم آمد. | ||
زنجان، سرزمینی همواره آباد و مسکون بوده است. شهر زنجان را با آگانْزانا، که بطلمیوس در سده دوم بعد از میلاد از آن نام برده است، مطابق دانستهاند<ref>مصاحب، غلامحسین. دایرهالمعارف بزرگ فارسی. 1381، ج 1، ص 1187.</ref>. در حدودالعالم از شهر زنجان با نام زنگان به عنوان «شهریست با نعمت بسیار...» و از اوهر (ابهر) نیز به عنوان شهری «بِبَرِ در کنار کوه نهاده و با آبهای بسیار، جایی بسیار کشت و مردمانی آهسته» یاد شده است<ref>حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به کوشش دکتر منوچهر ستوده، تهران: کتابخانه طهوری, 1362، ص 142.</ref>. حمدالله مستوفی نیز از زنجان به کرات نام برده و نوشته است که این شهر را اردشیر بابکان به نام شهین بنا کرد. «در فترت مغول خراب شد. هواش (هوایش) سردست» و دیگر این که «مردم آن جا سنی شافعی مذهب و زبانشان پهلوی راستت...» و از ابهر نیز به عنوان شهری که «غله و میوه آنجا بسیار و نیک می باشد...» یاد شده است<ref>مستوفی قزوینی، حمدالله. نزهۀالقلوب. به کوشش دکتر محمد دبیرسیاقی، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص101 و 104.</ref>. | زنجان، سرزمینی همواره آباد و مسکون بوده است. شهر زنجان را با آگانْزانا، که بطلمیوس در سده دوم بعد از میلاد از آن نام برده است، مطابق دانستهاند<ref>مصاحب، غلامحسین. '''''دایرهالمعارف بزرگ فارسی'''''. 1381، ج 1، ص 1187.</ref>. در حدودالعالم از شهر زنجان با نام زنگان به عنوان «شهریست با نعمت بسیار...» و از اوهر (ابهر) نیز به عنوان شهری «بِبَرِ در کنار کوه نهاده و با آبهای بسیار، جایی بسیار کشت و مردمانی آهسته» یاد شده است<ref>'''''حدودالعالم من المشرق الی المغرب.''''' به کوشش دکتر منوچهر ستوده، تهران: کتابخانه طهوری, 1362، ص 142.</ref>. حمدالله مستوفی نیز از زنجان به کرات نام برده و نوشته است که این شهر را اردشیر بابکان به نام شهین بنا کرد. «در فترت مغول خراب شد. هواش (هوایش) سردست» و دیگر این که «مردم آن جا سنی شافعی مذهب و زبانشان پهلوی راستت...» و از ابهر نیز به عنوان شهری که «غله و میوه آنجا بسیار و نیک می باشد...» یاد شده است<ref>مستوفی قزوینی، حمدالله. '''''نزهۀالقلوب.''''' به کوشش دکتر محمد دبیرسیاقی، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص101 و 104.</ref>. | ||
سرزمینی که امروز از آن با نام زنجان یاد میشود، در منابع مختلف تاریخی از آن با نامهای «آندیا»، «سرزمین مادای» و پس از اسلام با نامهای «جبال» و «عراق عجم» نام برده شده است<ref>جغرافیای استان | سرزمینی که امروز از آن با نام زنجان یاد میشود، در منابع مختلف تاریخی از آن با نامهای «آندیا»، «سرزمین مادای» و پس از اسلام با نامهای «جبال» و «عراق عجم» نام برده شده است<ref>'''''جغرافیای استان زنجان'''''، قزوین: حدیث امروز، 1381. ص 14.</ref>. در دوره مغول زنجان جزو تومان «سلطانیه و قزوین» از ایالت عراق عجم بوده است. | ||
در تقسیمات کشوریِ عصر مشروطیت زنجان به نام «ولایت زنجان» خوانده میشد. در عصر رضاشاه پهلوی زنجان در محدوده «استان شمال» و در دوره محمدرضا شاه پهلوی در مجموعه شهرهای «استان یکم» قرار گرفت. در مردادماه 1348 «فرمانداری کل» و در 25 مهر 1352 رسماً «استان» شد. | در تقسیمات کشوریِ عصر مشروطیت زنجان به نام «ولایت زنجان» خوانده میشد. در عصر رضاشاه پهلوی زنجان در محدوده «استان شمال» و در دوره محمدرضا شاه پهلوی در مجموعه شهرهای «استان یکم» قرار گرفت. در مردادماه 1348 «فرمانداری کل» و در 25 مهر 1352 رسماً «استان» شد. | ||
در 1356 شهرستان قزوین از استان تهران منتزع و به استان زنجان الحاق و در 1376، دوباره قزوین و توابع آن از استان زنجان منتزع و استانی مستقل شد<ref>امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات کشوری. چ1. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1383، ص59، 60، 85، 87، 100 و 107.</ref>. | در 1356 شهرستان قزوین از استان تهران منتزع و به استان زنجان الحاق و در 1376، دوباره قزوین و توابع آن از استان زنجان منتزع و استانی مستقل شد<ref>امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات کشوری''.''' چ1. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1383، ص59، 60، 85، 87، 100 و 107.</ref>. | ||
استان زنجان در 1375 دارای 900759 تن جمعیت بود که طبق برآوردها، این تعداد در 1384 به 97047 تن رسیده است<ref>مرکز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستانهای کشور. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص 117 و 118.</ref>. | استان زنجان در 1375 دارای 900759 تن جمعیت بود که طبق برآوردها، این تعداد در 1384 به 97047 تن رسیده است<ref>مرکز آمار ایران. '''''بازسازی و برآورد جمعیت شهرستانهای کشور'''''. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص 117 و 118.</ref>. | ||
استان زنجان در زمینههای طبیعی از جمله داشتن کوهستانها، رودخانهها و نیز غارهای متعدد و شگفت انگیز نظیر کتله خور، خَرمَنه سر و ... و نیز داشتن جاذبههای تاریخی و آثار باستانی باشکوه مانند بنای عظیم [[سلطانیه(مزار)|سلطانیه]]، قلعهها، پلها، و اماکن مذهبی در شهرهای مختلف استان، دارای جاذبههای گردشگری فراوانی است. در سالهای اخیر با سرمایهگذاری در این زمینه، به ویژه با توجه به موقعیت ارتباطی استان زنجان با مناطق شمالی و غربی کشور، شرایط مساعدی برای گردشگران فراهم آمده است<ref>جغرافیای استان زنجان. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص 61-50.</ref>. | استان زنجان در زمینههای طبیعی از جمله داشتن کوهستانها، رودخانهها و نیز غارهای متعدد و شگفت انگیز نظیر کتله خور، خَرمَنه سر و ... و نیز داشتن جاذبههای تاریخی و آثار باستانی باشکوه مانند بنای عظیم [[سلطانیه(مزار)|سلطانیه]]، قلعهها، پلها، و اماکن مذهبی در شهرهای مختلف استان، دارای جاذبههای گردشگری فراوانی است. در سالهای اخیر با سرمایهگذاری در این زمینه، به ویژه با توجه به موقعیت ارتباطی استان زنجان با مناطق شمالی و غربی کشور، شرایط مساعدی برای گردشگران فراهم آمده است<ref>'''''جغرافیای استان زنجان'''''. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص 61-50.</ref>. | ||
نسخهٔ ۳ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۵۹
زنجان، استانی در شمال غرب ایران و به مرکزیت شهری به همین نام.
این استان از شمال با استانهای اردبیل و آذربایجان شرقی، از شمال شرق با استان گیلان، از شرق با استان قزوین، از جنوب با استان همدان، از شمال غرب با استان آذربایجان غربی و از غرب و جنوب غربی با استان کردستان همسایه است[۱].
استان زنجان با مختصات جغرافیایی 33َ˚35 تا 15َ˚37 عرض شمالی و 10َ˚47 تا 26َ˚49 طول شرقی با وسعتی برابر با 21841کم، 3/1 درصد از مساحت کشور را تشکیل میدهد[۲].
استان زنجان، براساس آخرین تقسیمات کشوری دارای 7 شهرستان، 16 بخش، 46 دهستان و 16 شهر است. شهرستانهای استان عبارتند از: ابهر، ایجرود (به مرکزیت زرین آباد)، خرمدره، خدابنده (به مرکزیت قیدار)، زنجان، طارم (به مرکزیت آب بر) و ماه نشان[۳].
استان زنجان منطقهای کوهستانی است که شهرها و روستاهای آن در فواصل رشته کوههایی که به شکل موازی و با جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی، در سر تا سر استان کشیده شدهاند، بنا شدهاند. مهم ترین کوههای استان زنجان عبارتند از:
رشته کوههای شمالی (از رشته جبال البرز) که رود قزل اوزن آن را به دو رشته با نامهای کوههای تالش و کوههای قافلانکوه، تقسیم میکند. پس از این رشته کوه، رشته کوه دیگری به نام کوههای سلطانیه واقع است که بین آن دو رودخانههای زنجان رود و ابهررود قرار دارد. در آخرین قسمت، یعنی در جنوب غربی استان، تپه ماهورهای سعیدآباد ـ کرسف واقع شده است. در شمال غربی زنجان و در مرز استان آذربایجان غربی، ارتفاعات دیگری به چشم میخورد که کوه بلقیس با 3332م و کوه چال داغ با 3099م ارتفاع بلندترین نقاط آن هستند. رود قزل اوزن که از استان کردستان وارد استان زنجان میشود، در جبهه شرقی ارتفاعات مذکور و در غرب رشته کوه سلطانیه و در بستری که شهر ماه نشان در آن واقع شده، عبور میکند و وارد آذربایجان شرقی میشود. مرتفعترین کوههای استان زنجان، پس از کوه بلقیس و چال داغ، کوه سندان داغ به ارتفاع 2971م، خیرالمسجد 2874م (رشتههای قافلانکوه)، کوه مرلو به ارتفاع 2850م و کوه گوی قزای به ارتفاع 2741م (در رشته کوه سلطانیه)، بلندترین کوههای استان زنجان هستند[۴].
ارتفاعات استان زنجان سرچشمه ریزآبهها و رودخانههای کوچک و بزرگ متعددی هستند که غالباً پس از طی مسافتی در سطح استان، نهایتاً به رودخانه طولانی قزل اوزن می پیوندند. این رودخانه از ارتفاعات کردستان به سوی غرب استان زنجان جاری شده و پس از خروج از این استان و ورود به آذربایجان شرقی مجدداً از حدود مرز مشترک استان اردبیل و آذربایجان شرقی وارد استان زنجان میشود.
قزل اوزن در شمال شرقی استان زنجان، در مرز مشترک گیلان و قزوین همراه با رودخانه شاهرود که از طرف مقابل جاری است، به دریاچه سد سفیدرود می ریزد و سپس با نام سفید رود به طرف دریاچه مازندران (خزر) حرکت میکند. زنجان رود، ایجرود، سجاس، قشلاق جوق، قلعه چای رود شور و ... از جمله رودخانههایی هستند که به قزل اوزن میپیوندند. گستره جغرافیایی استان زنجان، بیشتر در حوضه آبریز دریاچه مازندران (زیرحوضه سفیدرود) واقع است و بخش کمی از آن نیز در حوضه آبریز ایران مرکزی (زیرحوضه دریاچه نمک) قرار دارد[۵].
آب و هوای استان زنجان تحت تأثیر توده هوای مدیترانهای، که منشأ آن دریای مدیترانه و اقیانوس اطلس و دارای بخار آب غنی است و نیز توده هوای سرد قطبی که از طرف شمال وارد استان میشود و بالاخره توده هوای خزری که منشأ آن دریای مازندران در شمال کشور، قرار دارد. استان زنجان با توجه به ناهمواریهای آن و تأثیرپذیری از عوامل بیرونی، دارای سه نوع آب و هوای سردسیری در مناطق کوهستانی، معتدل در مناطق پست غرب استان و نیمه گرمسیری در طارم علیا است. میزان بارندگی در استان تحت تأثیر عوامل فوق از 1000 مم در مناطق کوهستانی شمالی (هم مرز با استان گیلان) شروع شده و تا 200 مم در دره قزل اوزن سفلی (در شرق استان) کاهش مییابد.
آب و هوا و میزان بارندگی نسبتاً مناسب، امکان فعالیت کشاورزی و دامداری را در این استان از دیرباز فراهم آورده است[۶]. در سالهای اخیر و به ویژه پس از ممنوعیت ایجاد تأسیسات صنعتی در محدوده شهر و استان تهران، امکانات مناسبی برای توسعه شهرکهای صنعتی و احداث کارخانههای متعدد در مناطق مختلف استان فراهم آمد.
زنجان، سرزمینی همواره آباد و مسکون بوده است. شهر زنجان را با آگانْزانا، که بطلمیوس در سده دوم بعد از میلاد از آن نام برده است، مطابق دانستهاند[۷]. در حدودالعالم از شهر زنجان با نام زنگان به عنوان «شهریست با نعمت بسیار...» و از اوهر (ابهر) نیز به عنوان شهری «بِبَرِ در کنار کوه نهاده و با آبهای بسیار، جایی بسیار کشت و مردمانی آهسته» یاد شده است[۸]. حمدالله مستوفی نیز از زنجان به کرات نام برده و نوشته است که این شهر را اردشیر بابکان به نام شهین بنا کرد. «در فترت مغول خراب شد. هواش (هوایش) سردست» و دیگر این که «مردم آن جا سنی شافعی مذهب و زبانشان پهلوی راستت...» و از ابهر نیز به عنوان شهری که «غله و میوه آنجا بسیار و نیک می باشد...» یاد شده است[۹].
سرزمینی که امروز از آن با نام زنجان یاد میشود، در منابع مختلف تاریخی از آن با نامهای «آندیا»، «سرزمین مادای» و پس از اسلام با نامهای «جبال» و «عراق عجم» نام برده شده است[۱۰]. در دوره مغول زنجان جزو تومان «سلطانیه و قزوین» از ایالت عراق عجم بوده است.
در تقسیمات کشوریِ عصر مشروطیت زنجان به نام «ولایت زنجان» خوانده میشد. در عصر رضاشاه پهلوی زنجان در محدوده «استان شمال» و در دوره محمدرضا شاه پهلوی در مجموعه شهرهای «استان یکم» قرار گرفت. در مردادماه 1348 «فرمانداری کل» و در 25 مهر 1352 رسماً «استان» شد.
در 1356 شهرستان قزوین از استان تهران منتزع و به استان زنجان الحاق و در 1376، دوباره قزوین و توابع آن از استان زنجان منتزع و استانی مستقل شد[۱۱].
استان زنجان در 1375 دارای 900759 تن جمعیت بود که طبق برآوردها، این تعداد در 1384 به 97047 تن رسیده است[۱۲].
استان زنجان در زمینههای طبیعی از جمله داشتن کوهستانها، رودخانهها و نیز غارهای متعدد و شگفت انگیز نظیر کتله خور، خَرمَنه سر و ... و نیز داشتن جاذبههای تاریخی و آثار باستانی باشکوه مانند بنای عظیم سلطانیه، قلعهها، پلها، و اماکن مذهبی در شهرهای مختلف استان، دارای جاذبههای گردشگری فراوانی است. در سالهای اخیر با سرمایهگذاری در این زمینه، به ویژه با توجه به موقعیت ارتباطی استان زنجان با مناطق شمالی و غربی کشور، شرایط مساعدی برای گردشگران فراهم آمده است[۱۳].
نویسنده: غلامحسین تکمیل همایون
کتابشناسی
- ↑ سازمان نقشهبرداری کشور. اطلس نقشه و اطلاعات مکانی (استان زنجان). تهران: سازمان نقشهبرداری کشور (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1384، ص1.
- ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استانهای ایران. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 31.
- ↑ دفتر تقسیمات کشوری. نقشه و جدول تقسیمات کشوری. تهران: وزارت کشور، 1384.
- ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی کوههای کشور. ج1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح ، 1381، ص 431 و 432؛ گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استانهای ایران. تهران: گیتاشناسی، 1383، ص124 (نقشه طبیعی استان زنجان)؛ سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان زنجان. تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1383، ص 4 و 5.
- ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور. ج2 (حوضه آبریز دریای خزر). تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1382، ص 95-99، 291 و 305؛ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور. (حوضه آبریز ایران مرکزی). تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح ، 1383، ص 3-5، 255 و 256.
- ↑ جغرافیای استان زنجان، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1382. ص 10-13.
- ↑ مصاحب، غلامحسین. دایرهالمعارف بزرگ فارسی. 1381، ج 1، ص 1187.
- ↑ حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به کوشش دکتر منوچهر ستوده، تهران: کتابخانه طهوری, 1362، ص 142.
- ↑ مستوفی قزوینی، حمدالله. نزهۀالقلوب. به کوشش دکتر محمد دبیرسیاقی، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص101 و 104.
- ↑ جغرافیای استان زنجان، قزوین: حدیث امروز، 1381. ص 14.
- ↑ امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات کشوری. چ1. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1383، ص59، 60، 85، 87، 100 و 107.
- ↑ مرکز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستانهای کشور. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص 117 و 118.
- ↑ جغرافیای استان زنجان. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص 61-50.