حیات پس از مرگ (در دین زرتشتی)

حيات پس از مرگ (در دين زرتشتي)، سرنوشت روان پس از مرگ و پاداش و كيفر هر شخص در جهان ديگر كه در نهايت به رستاخيز و سرنوشت نهايي جهان نيز ارتباط مي‌يابد.

در گاثاها (سروده‌هاي زرتشت و مهم‌ترين و كهن‌ترين بخش اوستا) چندين بار به پلي مربوط به جهان پسين (پل چينوَد) و عبور آسان درستكاران و دشوار شريران از آن برمي خوريم؛ اين روان يا دَئِنا (وجدان يا دين) درگذشتگان است كه بايد از پل بگذرد. در گاثاها به ارتباط آتش و سروش با داوري روان‌ها و تقسيم پاداش اشاره شده است: پرهيزكاران بهترين پاداش‌ها را مي‌گيرند و بدكاران سزاوار كيفرهاي مختلف‌اند. جايگاه پرهيزكاران با نا‌م‌هاي مختلفي از جمله «بهترين هستي»، «خانة اهورا مزدا»، «گَرودمان»... و جايگاه دُروندان با نام‌هاي «خانة دروج» و «بدترين هستي» آمده است.¹ جايگاه كساني را هم كه اعمال نيك و بدشان برابر است با واژه‌اي نام برده‌اند كه برخي آن را معادل هَميستَگان (= برزخ) پهلوي مي‌دانند.²

در اوستاي نو، در هادُخت نَسْك، بخشي به سرنوشت روان پرهيزكاران و بخشي ديگر به سرنوشت روان شريران اختصاص يافته است. در ونديداد نيز مطالب اندكي دربارة سرنوشت روان پس از مرگ قابل ملاحظه است.³

آنچه در متون پهلوي آمده تفصيل همان مباني گاثاهايي و مطالب اجمالي اوستاي نو است. در اين آثار، روان شخص سه شب در اطراف كالبد شخص درگذشته مي‌گردد و اميد به بازگشت به تن را دارد. در بامداد روز چهارم همراه با ايزد سروش، واي نيك و بهرام به سوي پل مي‌رود، در حالي كه ديوان آن را تهديد مي‌كنند.⁴

در ابتداي پل، نخستين داوري صورت مي‌گيرد؛ رياست اين داوري را مهر بر عهده دارد و همراهان او سروش ورشن هستند. اين داوري كاملاً عادلانه است و هيچ تفاوتي بين افراد به لحاظ مقام و رتبه قائل نمي‌شوند.⁵ اين نيز گفته شده كه داوري بر عهدة رشن، اَشْتاد و زامياد است.⁶ اگر اعمال نيك فرد افزون باشد، پل چينود براي عبور او فراخ مي‌شود تا به راحتي از آن گذر كند و ايزدان سروش و آذر به او كمك مي‌كنند. همچنين دوشيزه‌اي زيبارو، كه تشخص وجدان فرد است، او را رهنمون مي‌شود تا از پل عبور كند. روان سه گام برمي‌دارد و با اين سه گام از سه طبقة بهشت، يعني ستاره پايه، ماه پايه و خورشيد پايه گذر مي‌كند و با گام چهارم به روشني بي‌پايان (گرودمان) مي‌رسد. ايزدان و امشاسپندان به استقبال او مي‌آيند و برايش خوراك بهشتي مهيا مي‌كنند و تا رستاخيز اين خوراك او خواهد بود.⁷ اما روان فردي كه اعمال بدش بيشتر از كارهاي نيك اوست، سه شب آغازين پس از مرگ را با دشواري پشت سر مي‌گذارد و پس از داوري اوليه، با همراهي عجوزه‌اي زشت‌رو ـ كه تجسم وجدان وي است ـ روي پل چينود، كه چون لبة تيغي است، مي‌رود. وي پس از برداشتن سه گام بر پل با گام چهارم به دوزخ فرو مي‌افتد.⁸ در دوزخ گناهكاران ديگر به پيشواز او مي‌آيند و برايش بدترين خوراك را آماده مي‌كنند كه تا رستاخيز خوراك او خواهد بود.⁹ اگر گناه و ثواب فرد برابر باشد، به هميستگان مي‌رود، جايي كه روان‌هاي داراي اعمال آميختة نيك و بد در آن هستند.¹⁰

در دين مزدايي، اين سرنوشت ابدي ارواح نيست. روان‌هاي درستكاران شادي كامل را پس از نوسازي نهائي عالم وجود به دست مي‌آورند و دوزخ نيز جايگاهي موقت براي اصلاح است كه با گناه تناسب دارد و مجازات‌هاي فردي بر حسب اعمال نيك فرد تعديل مي‌شوند.¹¹ كتاب ارداويرافنامه، كه يكي از مهم‌ترين منابع شناخت دربارة جهان ديگر در تفكر زرتشتي است، نشان مي‌دهد كه اكثر پاداش‌ها و عذاب‌ها جسماني هستند، نه صرفاً معنوي و روحاني.¹² قضاوت نهايي پس از رستاخيز «وتنِ پسين» صورت مي‌گيرد. پارسايان از بدكاران جدا خواهند شد و رودي از فلز مذاب جريان خواهد يافت كه همه بايد از آن عبور كنند. آن‌هايي كه غير قابل اصلاح بوده‌اند، نابود خواهند شد و ساير مردمان جاودانه بر زمين شاد خواهند زيست.¹³

باور زرتشتي دربارة زندگي پس از مرگ نشان از جاودانگي انسان و جايگاه حقيقي او دارد، زيرا مرگ سلاح اهريمن است و اگر مرگ پايان همه چيز مي‌بود، اهريمن پيروز نبرد بزرگ كيهاني مي‌بود.

مآخذ:

1-    Humbach, H., The Gāthās of Zarathushtea. Heidelberg: 1991, I/135, 136,131, 152, 155, 171, 175.

2-    Ibid. II/93, I/136.

3-    اوستا. ترجمة جليل دوستخواه، تهران: مرواريد، 1370، ج 1، ص 509-515، ج 2، ص 869-871.

4-    مينوي خرد. ترجمة احمد تفضلي، تهران: توس، 1379، ص 24.

5-    بويس، مري. زرتشتيان، باورها و آداب ديني آن‌ها. ترجمة عسكر بهرامي، تهران: ققنوس، 1381، ص 51 و 52؛ مينوي خرد. ص 24-25؛

Boyce, M. Zoroastrianism,Their Religious Beliefs and Practices. London: Routledge, 1979, P. 27.

Tafażżolī, A. «Činwadpuhl», Encyclopaedia Iranica. 1992, Vol  V, P. 594.

6-    The Complete text of the Pahlavi Dinkard, ed. D.M. Madan, Bombay: 1911, Vol II, P. 809.

7-    روايت پهلوي. ترجمة مهشيد ميرفخرايي، تهران: مؤسسة مطالعات و تحقيقات فرهنگي، 1367، ص 35 و 36؛ بندهش. ترجمة مهرداد بهار، تهران: توس، 1369، ص 130-131؛ مينوي خرد. ص 26؛ هينلز، جان. شناخت اساطير ايران. ترجمة ژاله آموزگار و احمد تفضلي، تهران: نشر چشمه، 1368، ص 101؛

Hinnells, J.R. Persian Mythology. London: Hamlyn, 1975, P. 62; Tafażżolī. Ibid.

8-    مينوي خرد. ص 26-27؛ بندهش. ص 130-131؛ روايت پهلوي، ص 36-37.

9-    روايت پهلوي. ص 37.

10-  بندهش. ص 131.

11-  بويس. همان. ص 52؛ هينلز. همان. ص 100 و 103؛ Hinnels. Ibid. PP. 62, 64.

12-  فيليپ ژينيو. مقدمة ارداويرافنامه. ترجمة ژاله آموزگار، تهران: معين / انجمن ايران‌شناسي فرانسه، 1372، ص 11 و 12.

13-  بويس. همان. ص 52-53.