زرتشت

تصویر زرتشت، پیامبر ایرانی، قابل بازیابی از https://www.beytoote.com/religious/bozorgan-din/gettingknow5-zoroaster-biography.html

زرتشت، پیامبر ایرانی بنیادگذار دین مزدایی، که به نام خود او زرتشتی^* نیز خوانده شده است و در دوران پیش از اسلام دین غالب بر ایرانیان بود.

نام وی (در یونانی، و پیرو آن در زبان‌های دیگر غربی، زوروآستر[Zoroaster]) و در اوستا به صورت زَرِثُوشترَه [Zarathushtra]آمده که احتمالاً به معنای «دارنده شتر زرین» است.

درباره زمان زرتشت تا مدت‌ها اختلاف نظر بسیار بود و آن را از شش هزار تا ششصد سال پیش از میلاد تخمین می‌زدند، اما اینک بر پایه شواهد زبان‌شناختی، مردم‌شناختی و باستان‌شناختی (و به ویژه مقایسه گاثاها با ریگ‌وده) اکثر پژوهشگران، تاریخی میان 1200 تا 1000 پیش از میلاد را پذیرفته‌اند. درباره زادبوم زرتشت نیز مباحثی وجود داشته و دارد و اگرچه انتساب زرتشت به غرب ایران، یا دقیق‌تر بگوییم آذربایجان، (که در سنت زرتشتی و برخی متن‌های تاریخی آمده) به کلی رد شده است، همچنان بحث و استدلال بر سر چند نقطه در شرق، از جمله سیستان و خوارزم و بلخ ادامه دارد، لکن شاید جایی در شمال خوارزم (شمال شرقی دریای خزر) به حقیقت امر نزدیک تر باشد.

در روایت‌های مزدایی درباره شخصیت زرتشت باورهای بسیاری شکل گرفته است. گفته شده که زرتشت از پدری به نام پوروشَسْپَ [Pourushaspa](از خاندان سپیتَمه[Spitama]) و مادری به نام دوغدووا[Dughdōvā]، به دنیا آمد و از همان آغاز روحانیان کیش کهن، برای نابودی وی تلاش کردند که همگی بی ثمر ماند.

ظاهراً زرتشت در پانزده سالگی به جرگه روحانیان راه یافت و پس از سال‌ها مراقبه و تفکر در باب هستی، در سی‌سالگی به دعوت آغاز کرد. وی علی‌رغم چند سال تبلیغ دین، جز پسر عمویش، میدیوماه[Mēdyōmāh]، پیروی نیافت و روحانیون دین بومی و مردم به دشمنی با او برخاستند، پس از سرزمین خود هجرت کرد و به خوارزم رفت و در آنجا به دربار ویشتاسپ شاه راه یافت. (آثاری از این مهاجرت را در گاثاها، سرودهای خود زرتشت، می‌توان مشاهده کرد). با گرویدن این شاه و درباریانش به زرتشت، دین جدید استقرار یافت. اما این رویداد دشمنی همسایگان را برانگیخت و جنگ‌های بسیاری را به دنبال آورد. بنا بر روایات مزبور، زرتشت 77 سال زندگی کرد و به تبلیغ دین خود پرداخت و سرانجام ظاهراً در یکی از جنگ‌های دینی کشته شد.

بنا بر همین روایات، زرتشت سه بار ازدواج کرد و صاحب سه پسر و سه دختر شد. کوچکترین دختر وی به نام پوروچیستا[Pouruchistā]، به همسری جاماسپ، وزیر فرزانه ویشتاسپ در آمد؛ از این زناشویی در گاثاها یاد شده است.

تعلیم زرتشت در گاثاها بر یکتاپرستی مبتنی است؛ در نظر او فقط خدای واحد متعال (اهورا مزدا) قابل نیایش است، نه سایر خدایانی که آریائیان کهن می‌پرستیدند. وی این خدایان را دروغین خواند و آئین‌های عبادی مربوط به آن‌ها را محکوم کرد. زرتشت از دو قطب در جهان مینو (جهان معنوی و مثالی) سخن گفت که یکی به نیکی گرائیده (سپنته مینیو[Spenta Mainyu]) و دیگری به بدی (انگره مینیو[Angra Mainyu])، و آدمی باید جهت نیک را برگزیند تا نجات یابد. بعدها، در نظام دینی مزدایی، اهورا مزدا در مقابل انگره مینیو (اهریمن) قرار گرفت. زرتشت به وجودهایی الهی نیز قائل بود که هر یک به اعتباری صفتی اصلی و مهم از ذات خداوند، و به اعتباری وجودی تعیین یافته و دارای تشخص محسوب می‌شدند؛ این وجودهای ششگانه بعداً امشاسپندان نام گرفتند. زرتشت محاکمه روان را پس از مرگ و پاداش نیکی یا مکافات بدی برای روان را مطرح کرد و از آمدن منجیانی که جهان را تازه خواهند کرد، خبر داد. زرتشت خود را حافظ و حامی حیات می‌دانست و ازین روی با مراسم قربانی مخالفت کرد؛ وی همچنین آن مناسک آریائیان را که مشتمل بر مصرف شیره گیاه هئومه / سومه[Haoma / Soma] بود نکوهش کرد و با شراب هوم به شدت مخالفت نمود. اما نیایش در برابر آتش در آئین زرتشت باقی ماند و از آن روی که آتش نمادی از امشاسپند اشه و هیشته[Asha Vahishta] دانسته شد، تقدس یافت.

نیز نگاه کنید به

• زرتشتی، دین
• اوستا
• مزدکی، آئین

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

مهرداد شباهنگ