فرغانی

فرغاني، احمد بن محمد بن كثير فرغاني (سدة 3 ق) از مردم فَرغانة ماوراءُ النهر در فاصلة 218-247 قمري به فعاليت علمي مشغول بود. دانشمندان اروپايي سده‌هاي ميانه او را ؟؟؟؟ [1]مي‌ناميدند. كتاب جوامع علم النجوم و الحركات السماوية وي نخستين كتاب جامع دورة اسلامي دربارة نجوم بود. اين كتاب از طريق دو ترجمة لاتيني گراردوس كرمونايي[2] (درگذشت 1187م) و يوحناي اشبيلي[3] (هر دو از برجسته‌ترين مترجمان اروپايي) و نيز ترجمة لاتيني به عِبْري يعقوب آناطولي بر نجوم اروپاي سده‌هاي ميانه، به ويژه تا روزگار رِگيومونتانوس[4] (1436-1476 ميلادي، رياضي‌دان و ستاره‌شناس مشهور آلماني)، تأثيري بسزا گذاشت. وي يادداشت‌هايي بر اين كتاب نوشت كه در چاپ مجدد ترجمة يوحَنّاي اشبيلي در 1537 ميلادي در نورِنبرگ مورد استفادة قرار گرفت. ياكوپ كريستيمان نيز ترجمة عبري يعقوب آناطولي را يك بار ديگر به لاتيني ترجمه كرد كه در 1590م در فرانكفورت به چاپ رسيد. در 1669 ميلادي نيز ياكوپ گوليوس[5] (رياضي‌دان و نسخه شناس مشهور هلندي) متن عربي اين كتاب را به همراه ترجمة لاتيني جديدي در آمستردام منتشر كرد. آثار نجومي فَرغاني حتي بر عقايد دانته[6] (شاعر ايتاليايي) نيز تأثير داشته است! فرغاني در 247 قمري در شهر فسطاط[7] (امروزه در دل قاهره، مركز مصر)، بر ساخت بنايي كه براي پيش‌‌بيني طغيان رود نيل به كار مي‌رفت نظارت داشت. رساله‌اي دربارة ساخت اسطرلاب* نوشت كه ويدمان[8] تحقيقي به آلماني دربارة آن منتشر كرده است. دربارة چگونگي ساخت ساعت‌هاي آفتابي رساله‌اي مهم نوشت و قطر كرة زمين را نيز «6500 ميل» محاسبه كرد. اما از آنجا كه اندازة واحد طول وي معلوم نيست نمي‌توان دقت وي را معلوم كرد.

مآخذ:

1-     كرامتي، يونس. كارنامة ايرانيان. تهران: 1380، ص 59-60.

2-              Jacobi Golli, Muhammedis Fil. Ketiri Ferganensis, Qui vulgo Alfraganus diciture, Elementa Astronomica, Amsterdam, 1669

یونس کرامتی

---

[1]. alfraganus

[2].

[3].

[4].

[5].

[6].

[7].

[8].