غیاث الدین جمشید کاشانی

غیاث‌الدین جمشید كاشانی، (790ق / 1388م ـ 832ق / ؟؟؟م) فرزند مسعود، یكی از بزرگترین ریاضی‌دانان تاریخ، مدیر رصدخانه سمرقند كه در نجوم نیز مهارت داشت. در كاشان زاده شد. در 18 سالگی خسوفی را در كاشان رصد كرد. در 816ق زیج خاقانی را در تصحیح زیج ایلخانی (نوشته نصیر الدین طوسی*) نوشت و آنرا به الغ بیگ* تقدیم كرد. سرانجام در 824ق آوازه علم او الغ بیگ را واداشت كه او را به سمرقند دعوت كند و كار طراحی و نظارت بر تأسیس رصدخانه مشهور سمرقند را به وی بسپارد. وی در محل رصدخانه به نحوی مشكوك درگذشت.^1و2 كاشانی در رساله محیطیه نسبت محیط دایره به قطر آن یعنی مقدار 2π را با چنان دقتی محاسبه كرد كه ریاضی‌دانان اروپایی 150 سال طول كشید تا بتوانند تقریبی دقیق‌تر ارائه كنند. پاول لوكی[1] كه در 1949 میلادی این رساله را به زبان آلمانی ترجمه كرد و شرح بسیار محققانه‌ای نیز درباره آن نوشت كه متأسفانه در 1953م و پس از مرگ لوكی منتشر شد. وی رساله محیطیه كاشانی را «شاهكاری در فن محاسبه در دستگاه شمار شصتگانی» دانسته است. پس از انتشار این كتاب دانشمندان اروپایی برای نخستین بار متوجه اهمیت آثار كاشانی شدند. بوریس رُزِنفِلد[2] و آدُلف یوشكِویچ[3] نیز این رساله را به روسی ترجمه كرده‌اند. كاشانی در رساله وتر و جیب نیز كه متأسفانه متن اصلی آن از میان رفته نه تنها مقدار سینوس یك درجه تا 17 رقم اعشار درست محاسبه كرد بلكه برای نخستین بار فرمول مثلثاتی تثلیث زاویه را یافت و ریشه این معادله (یعنی همان سینوس یك درجه) را با روش آنالیز عددی پیدا كرد. پژوهشگران اروپایی و ایرانی مقالات متعددی به زبان‌های مختلف درباره این رساله نوشته‌اند. كاشانی برای نخستین بار معادلات درجه چهارم را با همان شیوه خوارزمی* (در مورد معادلات درجه دوم) و خیام (معادلات درجه سوم) دسته‌بندی كرد و نیز همه معادلات درجه چهارم و برخی معادلات از درجات بالاتر را كه قابل تحویل به درجات پایین‌تر نبود را احتمالا با همان شیوه آنالیز عددی (كه در رساله وتر و جیب آمده بود) حل كرد. كاشانی كسرهای اعشاری را كه پیش از وی سه ریاضی‌دان مسلمان (اقلیدسی، سموئل بن یحیی مغربی و نسوی*) در مواردی انگشت‌شمار به كار برده بودند دوباره اختراع كرد و اهمیت و سادگی كاربرد آنها در محاسبات را به همگان گوشزد كرد. در مفتاح الحساب برای معادلات درجه دوم آلگوریتم‌های بسیار روشنی ارائه داد كه در نوع خود بی‌سابقه بود. همچنین ابزار نجومی جالبی به نام طبق المناطق اختراع كرد و كتابی نیز درباره كاربرد آن نوشت (این رساله نیز به انگلیسی ترجمه شده است).

مآخذ:

1-     كرامتی، یونس. در قلمرو ریاضیات. (بازنویسی و تلخیص مفتاح الحساب كاشانی)، تهران: 1381.

2-    كرامتی، یونس. كارنامه ایرانیان. تهران: 1380، ص 134-140.

3-    قربانی، ابوالقاسم. كاشانی نامه. تهران: 1368.

یونس کرامتی

---

[1].

[2].

[3].