جانورشناسی

جانورشناسی، علمی که به بحث دربارۀ صفات و ساختمان بدن جانوران می‌پردازد[1]. ازپیشینۀ آن در ایران باستان هیچ آگاهی نداریم، تنها می‌دانیم که شکار با استفاده از پرندگان شکاری از جمله علایق شاهان ایران باستان بوده و از این رو به پرورش و نگاهداری این حیوانات می‌پرداختند و افرادی با عنوان بازدار را به خدمت می‌گرفته‌اند[2]. گزارش‌هایی از تشریح حیوانات توسط یونانیان در دست است، به عنوان نمونه آناکساگوراس و دیوکلس کاروستوس به این کار دست زدند. همچنین وجود کتاب‌هایی چون فی تشریح الحیوان الحی و فی تشریح الحیوان المیت در لیست کارهای ترجمه شدۀ جالینوس به زبان عربی دلیلی بر انجام تشریح جانوران به دست او است[3]. اما به عنوان مهم‌ترین اثر یونانیان در این زمینه باید از کتاب‌الحیوان ارسطو نام برد[4].

در دورۀ اسلامی، ترجمه کارهای یونانی و نیز توجه پیشینی اعراب بادیه به جانوران، دانشمندان مسلمان را به سوی نگارش آثاری در این رابطه سوق داد. آثار نوشته شده توسط ایشان را می‌توان به سه دسته تقسیم کرد:

نخستین بخش که بیشترین کتاب‌های جانورشناسی در این بخش قرار دارند، کتاب‌هایی با مضامین ادبی است. نخستین نمونۀ این کتاب‌ها را در سده‌های نخست اسلام و در زمرۀ آثار متکلمین و ادیبانی چون ابوعبیده ثقفی و اصمعی می‌توان یافت. کتاب‌هایی با عناوین خلق الفرس، خلق الانسان، کتاب الابل، کتاب الخیل و... در آثار ایشان شاهدی بر این مدعاست[5]. شاید بتوان گفت که کتاب الحیوان جاحظ مهم‌ترین اثر در این رده است. جاحظ در بیان دلیل نگارش کتاب به شناخت خالق از طریق مخلوق و تجلیل از حکمت الهی که هیچ چیز را بی‌مورد خلق نکرده، اشاره می‌کند[6]. او در کتاب خود با عبارت صاحب‌المنطق از ارسطو یاد می‌کند اما تأکید بیشتر خود را بر «کلام عرب» می‌گذارد و گاه با تکیه بر آن، از ارسطو انتقاد می‌کند(نک‍ پلا[1]، «حیوان»[2]). حیات الحیوان الکبری دمیری نیز فهرستی است الفبایی که در آن ذیل نام هر حیوان، واژه‌شناسی تاریخی، جایگاه فقهی و خواص دارویی و اعجازآمیز حیوان مورد نظر، همچنین توجیه دیدن حیوانی خاص در خواب هم بیان شده است[7].

دستۀ دیگر کتاب‌هایی است که در زمرۀ کتب ادویه مفرده قرار می‌گیرند و در آنها از مصارف دارویی اجزای بدن حیوانات یاد شده است.از این نمونه می‌توان از الجامع ابن‌بیطار و اشارات او به استفادۀ دارویی حیواناتی چون ماهی تن، تمساح، طاووس و... یاد کرد. [8] حاج زین العطار شیرازی در اختیارات بدیعی[9]، حکیم مؤمن تنکابنی در تحفه[10] و عقیلی خراسانی در مخزن الادویه[11] (همگی به فارسی) از همین شیوه پیروی کرده‌اند..

گروه سوم آثاری است که غالباً عنوان عجایب المخلوقات دارد و در آنها از شگفتیهای موجود در عالم حیوانات و روایات سیاحان سخن رفته است. روایات بیان شده در این کتاب‌ها در باب عجایب مخلوقات گاه بسیار دور از ذهن می‌نماید. از این نمونه می‌توان به عجایب المخلوقات محمد بن محمود بن احمد طوسی اشاره کرد[12]. محمد بن محمود قزوینی هم کتابی با همین عنوان دارد که معروف‌تر است. اگرچه در ابتدا او نیز مانند جاحظ به ارائۀ تقسیم‌بندی از حیوانات پرداخته است اما در ادامه و در فهرستی که از نام‌های حیوانات ارائه می‌دهد گاه به اظهارات غیر علمی می‌پردازد[13].

در این میان کتاب‌هایی که دربارۀ شناخت اسب و پرندگان شکاری تحت عناوین فرس‌نامه‌ و کتاب‌البیزره نوشته شده‌اند جایگاه خاصی دارند. توجه به نکات فیزیولوژیک و طبقه‌بندی بیماریهای ایشان و تلاش برای درمان نشان از تحقیقی تجربی در ارتباط با این حیوانات دارد و از این رو ساختار این کتاب‌ها بطور مشخصی محققانه‌تر از سایر کتب نوشته شده در این زمینه است (نک‍ مولوی، «بازداری»؛ پلا، «حیوان»)

مآخذ: [1] دهخدا، لغت‌نامه، ذیل مدخل [2] مولوی محمدعلی«بازداری»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج10 [3] کرامتی، یونس، «تشریح»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج15 [5] ابن‌ندیم، الفهرست، به کوشش گوستاو فلوگل، لایپزیگ: 72-1871، صص53-55 [6]جاحظ کتاب الحیوان تحقیق و شرح عبدالسلام هارون، بیروت: دار احیاء التراث العربی، ج2، صص109-110 [7] دمیری، حیات حیوان الکبری، 1867 [8] ابن بیطار، الجامع لمفردات...، دارالمدینه، ج1، ص141؛ ج2، ص95 [9] حاج زین العطار شیرازی، اختیارات بدیعی، به کوشش دکتر میر، تهران: 1371، صص48، 167، 170-171[10]، حکیم مؤمن تنکابنی، تحفه، تهران، صص210، 256، 257[11] عقیلی خراسانی، مخزن الادویه، تهران، صص141، 229، 417 [12] طوسی، محمد بن محمود، عجائب المخلوقات، به کوشش منوچهر ستوده، تهران: 1345 [13] قزوینی، عجائب المخلوقات و ...، به کوشش ووستنفلد، گوتنگن: 1849

[4] Pellat,Ch, "Hayawān",EI,vol13

حنیف قلندری

---

[1] Pellat

[2] Haywān