اُلُغ بیگ کورگان: تفاوت میان نسخهها
صفحهای تازه حاوی «اُلُغ بيگ كورَگان (796-853ق / ؟م)، محمد تراغاي مشهور به اولوغ (يا اُلُغ) بيگ (=امير بزرگ) فرزند ارشد شاهرخ و نوۀ تيمور كورگاني. فرمانرواي دانش دوست ماوراء النهر (از (812ق / ؟م) كه پس از مرگ پدرش شاهرخ در 850ق، روزگاري كوتاه و سراسر آشوب به سلطنت پرداخت...» ایجاد کرد |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
اُلُغ | اُلُغ بیگ کورَگان (796-853ق / ؟م)، محمد تراغای مشهور به اولوغ (یا اُلُغ) بیگ (=امیر بزرگ) فرزند ارشد شاهرخ و نوۀ تیمور کورگانی. فرمانروای دانش دوست ماوراء النهر (از (812ق / ؟م) که پس از مرگ پدرش شاهرخ در 850ق، روزگاری کوتاه و سراسر آشوب به سلطنت پرداخت و سرانجام به فرمان فرزندش عبداللطیف که بر وی شوریده بود کشته شد.<sup>1</sup> الغ بیگ گذشته از آنکه که خود ریاضیدان و ستارهشناسی زبر دست بود، در حمایت و بزرگداشت دانشمندان برجستۀ روزگار خود یگانه بود. در روزگار وی ریاضیدانان و ستارهشناسان برجستهای چون غیاثالدین جمشید کاشانی٭ و خواهرزادهاش معینالدین کاشانی، قاضیزادۀ رومی، و علاءالدین علی بن محمد سمرقندی مشهور به ملاعلی قوشچی و نیز پزشکانی چون نفیس بن عوض کرمانی (مشهور به برهان نفیس در سمرقند (مرکز فرمانروایی الغ بیگ) به تحقیق و پژوهش مشغول بودند. الغ بیگ در حدود 824ق / ؟م غیاث الدین جمشید کاشانی، یکی از برجستهترین ریاضیدانان [[اسلام|دورۀ اسلامی]] را به سمرقند فراخواند و بیدرنگ کار تأسیس رصدخانۀ سمرقند و سپس سرپرستی ستارهشناسانی را که در آنجا به رصد پرداختند به وی سپرد. پس از درگذشت مشکوک کاشانی در 832ق / ؟م،<sup>2و3</sup> الغ بیگ قاضی زاده جانشین وی ساخت اما او نیز در 840ق / ؟م و پیش از به انجام رسیدن کار درگذشت و نوبت به قوشچی جوان رسید. سرانجام در 841ق / ؟م نگارش زیج الغ بیگ (یا زیج کورگانی یا زیج جدید سلطانی) که بر اساس ارصاد این رصد خانه تنظیم شده بود به پایان آمد.<sup>4و5</sup> ادوارد استوارت کندی[1] این ارصاد را به همراه ارصاد عبدالرحمان صوفی٭ و ابن یونس مصری به لحاظ دقت شگفت انگیزشان سه شاهکار رصدی دورۀ اسلامی نامیده است.<sup>6</sup> | ||
زیج الغ بیگ دارای 4 مقاله است: 1) در معرفت تواریخ؛ 2) در معرفت اوقات و طالع و هر آنچه به آن تعلق دارد؛ 3) در معرفت روش (= سیر) ستارگان؛ 4) در باقی اعمال نجومی.<sup>7</sup> الغ بیگ در باب دوم مقالۀ دوم این زیج (در معرفت جِیب و سَهم) هنگام بحث دربارۀ تنظیم جداول جیب (تقریباً معادل تابع سینوس) گفته است که تا پیش از وی، هیچ کس نتوانسته روشی برهانی (= دقیق) برای یافتن سینوس یک درجه بیاورد، اما او (الغ بیگ) با عنایت الهی به طریق برهانی مُلْهَم شده است. الغ بیگ افزوده است که شرح این کار را در اثری مستقل آورده است.<sup>8</sup> شگفت آنکه غیاث الدین جمشید کاشانی، دانشمند نامدار دربار الغ بیگ، دست کم 10 سال پیش از تألیف این زیج، با حل یک معادلۀ درجۀ سوم از روشهای عددی سینوس یک درجه را با دقتی شگفت انگیز محاسبه کرده بود و الغ بیگ با آنکه قطعاً از کار وی آگاهی داشته، مدعی کشف این روش شده است.<sup>9</sup> عبدالعلی بیرجندی، ریاضیدان ایرانی سدۀ 10ق / ؟م، در شرحی که بر زیج الغ بیگ نوشته، هنگام شرح این بخش از زیج الغ بیگ، پس از تکرار دعوی وی بیدرنگ تأکید کرده که غیاث الدین جمشید کاشانی نیز این کار را انجام داده است. بیرجندی روشهای این دو را به تفصیل بررسی کرده و چندین بار به این نکته که روش الغ بیگ تفاوت چندانی با روش کاشانی ندارد تأکید کرده است. بررسی این روشها به خوبی روشن میکند که حق با بیرجندی بوده و الغ بیگ نه تنها چیز تازهای بر روش کاشانی نیفزوده، بلکه حتی دقت کار وی کمتر از کار کاشانی داشته است.<sup>10و11</sup> | |||
مآخذ: | مآخذ: | ||
1. | 1. موسوی، مصطفی. «الغ بیگ کورگانی»، '''''دائرة المعارف بزرگ اسلامی'''''. ج 10، ص 36-39. | ||
2. | 2. بیرجندی، عبدالعلی. '''''شرح زیج جدید سلطانی'''''. نسخۀ موجود در مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی (مجموعۀ سلطانی)، مقالۀ دوم، باب دوم. | ||
3. | 3. کرامتی، یونس. '''''در قلمرو ریاضیات'''''. تهران: 1381، ص 15-16. | ||
4. الغ | 4. الغ بیگ. '''''زیج''''' (چاپ متن عربی مقدمه). به کوشش لویی آملی سدیو، پاریس: 1847م، ص 289-290. | ||
5. | 5. کرامتی، یونس. '''''در قلمرو ریاضیات'''''. تهران: 1381، ص 14. | ||
6. “A Survey of Islamic Astronomical Tables”, '''''Transaction of the American Philosophical Society'''''. New Series, Vol. 46(2), 1956, pp 125m 166-167. | 6. “A Survey of Islamic Astronomical Tables”, '''''Transaction of the American Philosophical Society'''''. New Series, Vol. 46(2), 1956, pp 125m 166-167. | ||
7. الغ | 7. الغ بیگ. '''''زیج'''''. ص 291، 341، 387، 434. | ||
8. الغ | 8. الغ بیگ. '''''زیج'''''. ص 344. | ||
9. | 9. کرامتی. '''''در قلمرو ریاضیات'''''. ص 16-17. | ||
10. | 10. کرامتی. '''''در قلمرو ریاضیات'''''. ص 17. | ||
11. | 11. کرامتی. «مقایسۀ روشهای کاشانی و الغ بیگ برای محاسبۀ سینوس یک درجه بر اساس گزارش بیرجندی»، '''''متن سخنرانی ایراد شده در کنفرانس بینالمللی عبدالعلی بیرجندی'''''. بیرجند: دانشگاه بیرجند، 8 خرداد 1381. | ||
یونس کرامتی | یونس کرامتی | ||
----[1]. | ----[1]. | ||
نسخهٔ ۵ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۵۱
اُلُغ بیگ کورَگان (796-853ق / ؟م)، محمد تراغای مشهور به اولوغ (یا اُلُغ) بیگ (=امیر بزرگ) فرزند ارشد شاهرخ و نوۀ تیمور کورگانی. فرمانروای دانش دوست ماوراء النهر (از (812ق / ؟م) که پس از مرگ پدرش شاهرخ در 850ق، روزگاری کوتاه و سراسر آشوب به سلطنت پرداخت و سرانجام به فرمان فرزندش عبداللطیف که بر وی شوریده بود کشته شد.1 الغ بیگ گذشته از آنکه که خود ریاضیدان و ستارهشناسی زبر دست بود، در حمایت و بزرگداشت دانشمندان برجستۀ روزگار خود یگانه بود. در روزگار وی ریاضیدانان و ستارهشناسان برجستهای چون غیاثالدین جمشید کاشانی٭ و خواهرزادهاش معینالدین کاشانی، قاضیزادۀ رومی، و علاءالدین علی بن محمد سمرقندی مشهور به ملاعلی قوشچی و نیز پزشکانی چون نفیس بن عوض کرمانی (مشهور به برهان نفیس در سمرقند (مرکز فرمانروایی الغ بیگ) به تحقیق و پژوهش مشغول بودند. الغ بیگ در حدود 824ق / ؟م غیاث الدین جمشید کاشانی، یکی از برجستهترین ریاضیدانان دورۀ اسلامی را به سمرقند فراخواند و بیدرنگ کار تأسیس رصدخانۀ سمرقند و سپس سرپرستی ستارهشناسانی را که در آنجا به رصد پرداختند به وی سپرد. پس از درگذشت مشکوک کاشانی در 832ق / ؟م،2و3 الغ بیگ قاضی زاده جانشین وی ساخت اما او نیز در 840ق / ؟م و پیش از به انجام رسیدن کار درگذشت و نوبت به قوشچی جوان رسید. سرانجام در 841ق / ؟م نگارش زیج الغ بیگ (یا زیج کورگانی یا زیج جدید سلطانی) که بر اساس ارصاد این رصد خانه تنظیم شده بود به پایان آمد.4و5 ادوارد استوارت کندی[1] این ارصاد را به همراه ارصاد عبدالرحمان صوفی٭ و ابن یونس مصری به لحاظ دقت شگفت انگیزشان سه شاهکار رصدی دورۀ اسلامی نامیده است.6
زیج الغ بیگ دارای 4 مقاله است: 1) در معرفت تواریخ؛ 2) در معرفت اوقات و طالع و هر آنچه به آن تعلق دارد؛ 3) در معرفت روش (= سیر) ستارگان؛ 4) در باقی اعمال نجومی.7 الغ بیگ در باب دوم مقالۀ دوم این زیج (در معرفت جِیب و سَهم) هنگام بحث دربارۀ تنظیم جداول جیب (تقریباً معادل تابع سینوس) گفته است که تا پیش از وی، هیچ کس نتوانسته روشی برهانی (= دقیق) برای یافتن سینوس یک درجه بیاورد، اما او (الغ بیگ) با عنایت الهی به طریق برهانی مُلْهَم شده است. الغ بیگ افزوده است که شرح این کار را در اثری مستقل آورده است.8 شگفت آنکه غیاث الدین جمشید کاشانی، دانشمند نامدار دربار الغ بیگ، دست کم 10 سال پیش از تألیف این زیج، با حل یک معادلۀ درجۀ سوم از روشهای عددی سینوس یک درجه را با دقتی شگفت انگیز محاسبه کرده بود و الغ بیگ با آنکه قطعاً از کار وی آگاهی داشته، مدعی کشف این روش شده است.9 عبدالعلی بیرجندی، ریاضیدان ایرانی سدۀ 10ق / ؟م، در شرحی که بر زیج الغ بیگ نوشته، هنگام شرح این بخش از زیج الغ بیگ، پس از تکرار دعوی وی بیدرنگ تأکید کرده که غیاث الدین جمشید کاشانی نیز این کار را انجام داده است. بیرجندی روشهای این دو را به تفصیل بررسی کرده و چندین بار به این نکته که روش الغ بیگ تفاوت چندانی با روش کاشانی ندارد تأکید کرده است. بررسی این روشها به خوبی روشن میکند که حق با بیرجندی بوده و الغ بیگ نه تنها چیز تازهای بر روش کاشانی نیفزوده، بلکه حتی دقت کار وی کمتر از کار کاشانی داشته است.10و11
مآخذ:
1. موسوی، مصطفی. «الغ بیگ کورگانی»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی. ج 10، ص 36-39.
2. بیرجندی، عبدالعلی. شرح زیج جدید سلطانی. نسخۀ موجود در مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی (مجموعۀ سلطانی)، مقالۀ دوم، باب دوم.
3. کرامتی، یونس. در قلمرو ریاضیات. تهران: 1381، ص 15-16.
4. الغ بیگ. زیج (چاپ متن عربی مقدمه). به کوشش لویی آملی سدیو، پاریس: 1847م، ص 289-290.
5. کرامتی، یونس. در قلمرو ریاضیات. تهران: 1381، ص 14.
6. “A Survey of Islamic Astronomical Tables”, Transaction of the American Philosophical Society. New Series, Vol. 46(2), 1956, pp 125m 166-167.
7. الغ بیگ. زیج. ص 291، 341، 387، 434.
8. الغ بیگ. زیج. ص 344.
9. کرامتی. در قلمرو ریاضیات. ص 16-17.
10. کرامتی. در قلمرو ریاضیات. ص 17.
11. کرامتی. «مقایسۀ روشهای کاشانی و الغ بیگ برای محاسبۀ سینوس یک درجه بر اساس گزارش بیرجندی»، متن سخنرانی ایراد شده در کنفرانس بینالمللی عبدالعلی بیرجندی. بیرجند: دانشگاه بیرجند، 8 خرداد 1381.
یونس کرامتی
[1].