تاریخ جرائد و مجلات ایران

تاریخ و جرائد و مجلات ایران، اثری از محمد صدرهاشمی [*][1284-1344ش]. (نادره كاران، ص154)

محقق و روزنامه‌نگار برجستة اصفهانی در چهار مجلد. این اثر مفصل‌ترین پژوهش در تاریخ مطبوعات ایران و نشریات فارسی است كه در خارج از كشور به چاپ رسیده و مشتمل بر فهرست كامل مطبوعات فارسی از 1253ق [سال انتشار نخستین روزنامه در ایران] تا 1320ش است. (صدرهاشمی1/35 نادره‌كاران، ص154) مؤلف قصد داشت پس از اتمام كار به تألیف كتابی در وصف نشریات منتشره پس از 1320ش بپردازد اما بر اثر بروز موانعی از این كار دست كشید. تاریخ جرائد و مجلات به ترتیب الفبایی منظم شده و نخست بار در چهار جلد به شرح زیر در اصفهان به طبع رسیده است: جلد اول حرف آ و الف در 351 ص در آذر 1327ش، جلد دوم از حرف ب تا ر در 339 ص در دی 1328ش، جلد سوم از حرف ز تا ظ در 189 ص در اسفند 1329ش و جلد چهارم از ع تا ی در 344 ص در 1332ش. (نادره‌كاران، ص154) در مجموع چهار جلد این اثر تعداد 1186 روزنامه، هفته‌نامه، مجله و سایر انواع نشریه معرفی شده است (صدرهاشمی4/344). از این تعداد 600 نشریه در تهران، 100 نشریه در تبریز، 75 نشریه در شیراز، 22 نشریه در هند، 10 عنوان در قاهره، 7 نشریه در استانبول و تعدادی در آلمان و افغانستان منتشر می‌شدند. در جلد اوّل، مؤلف مقدمة مفصلی پیرامون نشریات ایران و شروع انتشار مجله در روزنامه در ایران و نشریات فارسی خارج كشور آورده و از مشكلات خود در راه تدوین این كتاب سخن رانده است. (نك مقدمة جلد اوّل، ص2-35) در تنظیم الفبایی كتاب هرجا اسامی مشابه وجود داشته، تقدم و تأخر انتشار رعایت شده است. مؤلف در ذیل به عنوان هر یك از این نشریات شرحی دربارة مدیران و احوال آنان، سال تأسیس، سنوات انتشار و برخی مشخصات فنی چون قطع، نوع حروف و نوع چاپ و امثال آن به دست ‌می‌دهد. همچنین اطلاعات ارائه شده دربارة محتویات و مندرجات نشریه و وابستگی آن به ارگان‌ها و احزاب سیاسی و پاورقی‌های چاپ شده در نشریات بسیار مفید و ارزنده است. با همة كوشش‌های مؤلف كتاب او نقائصی دارد. چنان‌كه مرتضی سلطانی یكی از كارشناسان كتابخانة مركزی دانشگاه تكمله‌ای تحت عنوان «فهرست روزنامه‌های فارسی از 1267ق تا 1320ش بر آن نوشت و فرید قاسمی پژوهشگر مطبوعات در آثار خود نشان داد كه حداقل عنوان 80 نشریه از كتاب صدرهاشمی افتاده است. تاریخ جرائد و مجلات ایران هنوز هم جزو منابع مهم و دست اول تاریخ نشریات ایران شمرده می‌شود و مرجع تمامی كسانی است كه در این مقوله به پژوهش می‌پردازند. این كتاب در 1364ش در اصفهان تجدید چاپ شد.

مآخذ:

افشار، ایرج. سواد و بیاض. تهران: 1344، دهخدا، ص287-289 ؛ همو، نادره كاران. به كوشش محمود نیكویه، تهران: 1383، ص154-155؛ صدرهاشمی، محمد. تاریخ جرائد و مجلات ایران. اصفهان: 1363و 1364، انتشارات كمال، مقدمه و جاهای مختلف؛ سلطانی، مرتضی. فهرست روزنامه‌های فارس در مجموعه كتابخانة مركزی دانشگاه. تهران: 1354، مقدمه.

---

[*] . تاریخ تولد صدر هاشمی در همه منابع به سال شمسی 1284 ذكر شده است.

سیدعلی آل داود