چوقا

«چوقا»

بالاپوش مردان ايل بختياري

چوقا قبلآ بالاپوش مردان لر لرستان و بخصوص ايل پاپي(1)بود و بهترين نوع أن در در روستاي ليوس واقع در حدود 45 كيلومتري شمال شرقي دزفول بافته ميشد و به چوقاي ليوسي معروف بود.. حدود سال 1330 هجري قمري يكي از زنان لر روستاي ليوس نمونه بسيار ظريفي از آن را بافت و به عموزاده عليمردان خان چهارلنگ، به نام سالار شجاع، از طايفه محمود صالح بخش چهارلنگ بختياري هديه فرستاد. از آن زمان اين نوع بالاپوش با نام چوقاي سالاري ابتدا بين خوانين و سپس بين كلانتران و ريش سفيدان و به تدريج  بين تمام افراد ايل متداول و جايگزين قباي بلند آستين دار،كمرچين بختياري شد(2).مردان بختياري در تمام فصول سال اين بالپوش را برتن دارند

زنان ايل أن را بر روي دارهاي خوابيده (افقي) به صورت ريزبافت مي بافند(2). بافته اي ساده, مركب از پود و تار, كه پود أن معمولا از نخ پشم است كه  زنان ايل با دوك مي ريسند. براي  ظريف و نازك و يكنواخت شدن پود, ناخن شصت دست چپش را بلند و سوراخ كوچكي در آنايجاد ميكنند و پشم را از آن ميگذرانند و سر ديگر پشم را به شكاف يك دوك كوچك متصل ميكنند.. پشم در حد سوراخ ناخن از آن عبور ميكند و  با حركت دوراني دوك تبديل به نخ نازك و يكنواختي ميشود. اين خامه نازك براي پود چوقاي درجه يك خواهد بود(2). تار أن معمولا از نخ پنبه اي بسيار ظريف است كه از بازار تهيه مي شود(3). بالاپوشي است بلند تا بالاي زانو, بدون أستين و جلو باز(2,1, 4). از چهار قطعه تشكيل شده است. دو قطعه در پشـت, كه در محل كمر به هم دوخته شده اند. قسمت بالاي أن داراي نقوش راه راه پلكاني سياه و سفيد و قسمت پائين أن داراي زمينه سفيد و خطوط نازك عمودي سياه است.چون جلو باز است,  قسمت جلوي أن از چهار قطعه تشكيل شده است.  دوقطعه بالا با همان نقوش پلكاني و دوقطعه پائين با همان نقش ساده. اين قطعات نيز دو به دو در محل كمرگاه به هم دوخته شده اند.قسمتهاي جلو عقب نيز در زير بغل به هم دوخته شده و فقط جائي برا گذراندن دستها باز گذاشته اند(1).    

منابع:

(1) فيلبرگ, ايل پاپي,كوچ نشينان غرب ايران, ترجمه اصغر كريمي, فرهنگسرا, تهران 1369.ص 201,

(2) كريمي, اصغر, سفر به ديار بختياري, فرهنگسرا, تهران, 1368.  ص 165, 17, 170, 83-84,

(3) دكتر بهرام اميراحمديان, ايل بختياري, نشر دشتستان, تهران, 1378. ص168,

(4) فرحناز قاضياني, بختيازيها, بافت÷ها و نقوش. سازمان ميراث فرهنگي كشور, تهران 1376.ص 100.

/فرزانه ساسان پور/

چوقا، بالاپوشی بلند تا زانوان، جلو باز و بدون آستین و اغلب از نخ پنبه‌ای و یا پشم، که به صورت خشک  و آهاردار تهیه می‌شود.¹

اگرچه چوقا را روستاییان و چوپانان در نواحی مختلفی چون مازندران، خراسان، آذربایجان و فارس بر تن می‌کنند اما رواج این بالاپوش و نوع معروف آن را می‌باید در میان ایلات بختیاری و لرها جستجو کرد. بهترین نوع چوقا را روستایی در 50 کیلومتری شمال شرقی دزفول به نام لیوس می‌بافند که به چوقای لیوسی معروف است. چوقای لیوسی از شش تکه بافته شده دو تا در پشت و چهارتا در جلو، تشکیل می‌شود، که در محل کمر به هم دوخته شده‌اند. چوقاهای لیوسی زمینه سفید دارند و قسمت پایین آن‌ها اغلب و نه همیشه، بدون نقش است اما قسمت بالایی چوقا دارای خطوطی عمودی و پلکانی سیاه و سفید است که برخی معتقدند نشان دهنده نقش زیگورات‌های طبقه طبقه‌ای ایران باستان (دوران ایلامیان) است که هم اکنون یکی از آن‌ها به نام زیگورات چُغازنبیل در منطقه شوش پابرجاست. چوقاهای نواحی دیگر ایران اغلب ساده و پشمی‌اند. برخی از چوقاها دو حلقه یا سوراخ برای گذراندن دست‌ها دارند، تا بتوان آن‌ها را پوشید، اما اغلب، چوقا را نپوشیده  بلکه آن را بر دوش می‌اندازند.²

مآخذ:

1.     یادداشت مؤلف.

2.     فیلبرگ، ایل پاپی. کوچ‌نشینان غربی ایران. ترجمة اصغرکریمی، تهران: 1369، ص201- 204، ش102، 104؛

Beck,L.The Qashqa’I of Iran,New Haven,1986,Pp.305-332 ; Dozy,R.P.R; Dictionnaire détaillé noms des vêtements chez les Arabes, Amsterdam, 1845,Pp.127-131 ; Digard,J.P.Clothing,Encyclopaedia Iranica,ed, E. Yarshater, California, 1992, sec XXV

محمدرضا چیت ساز