مطبوعات طنز و فکاهی در ایران: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۳۹: | خط ۳۹: | ||
'''دوران رضاشاه''' | '''دوران رضاشاه''' | ||
این دوره به مرور عصر افول مطبوعات است تعداد مطبوعات سیر نزولی طی میكند و به تعداد انگشت شمار میرسد مطبوعات طنز نیز خارج از این گردونه نبود. ذكر این نكته لازم است كه همانند بسیاری مطبوعات این دوران، چاپ روزنامههای سنگی به مرور با پیشرفت صنعت چاپ اینها هم متحول گشتند. مطبوعات طنز فكاهی در ابتدا بالاخص در صدر مشروطه غالباً سیاسی و مسائل اجتماعی تابع هستند. تأثیر رویدادهای داخلی، خارجی و حتی مسائل بینالمللی مطرح میشوند و بیشتر در مقام مقایسه قرار داشتند. متون طنز در غالب اوقات با شعر همراه بود، و تابع جناحبندیهای سیاسی احزاب و كشمكشهای ناشی از آن بود. متنهای طنز و فكاهی ساده و استفاده از لغات عامیانه و مردمپسند در آن بیشتر به چشم میخورد. دیگر آنكه رشد و شكوفایی این بخش ادبیات در مطبوعات ایران در دورههای مختلف، تابع شرایط مختلف بود و غالباً همیشه با ظهور تحولات سیاستی ـ اجتماعی و آزادیهای موقت همزمان بوده است.<sup>8</sup> | این دوره به مرور عصر افول مطبوعات است تعداد مطبوعات سیر نزولی طی میكند و به تعداد انگشت شمار میرسد مطبوعات طنز نیز خارج از این گردونه نبود. ذكر این نكته لازم است كه همانند بسیاری مطبوعات این دوران، چاپ روزنامههای سنگی به مرور با پیشرفت صنعت چاپ اینها هم متحول گشتند. مطبوعات طنز فكاهی در ابتدا بالاخص در صدر مشروطه غالباً سیاسی و مسائل اجتماعی تابع هستند. تأثیر رویدادهای داخلی، خارجی و حتی مسائل بینالمللی مطرح میشوند و بیشتر در مقام مقایسه قرار داشتند. متون طنز در غالب اوقات با شعر همراه بود، و تابع جناحبندیهای سیاسی احزاب و كشمكشهای ناشی از آن بود. متنهای طنز و فكاهی ساده و استفاده از لغات عامیانه و مردمپسند در آن بیشتر به چشم میخورد. دیگر آنكه رشد و شكوفایی این بخش ادبیات در مطبوعات ایران در دورههای مختلف، تابع شرایط مختلف بود و غالباً همیشه با ظهور تحولات سیاستی ـ اجتماعی و آزادیهای موقت همزمان بوده است.<sup>8</sup> | ||
نیز نگاه کنید به | |||
| خط ۶۳: | خط ۶۶: | ||
'''سعاد پیرا''' | '''سعاد پیرا''' | ||
منبع اصلی | |||
نویسنده مقاله | |||
نسخهٔ ۸ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۲۳:۴۶
مطبوعات طنز و فكاهی در ایران، طنز معادل واژة انگلیسی "Satire" است كه در ادبیات فارسی به كار برده میشود، و منظور روش ویژهای در نویسندگی است كه معایب و مفاسد جامعه را به صورتی زشتتر از آنچه هست نمایش میدهد و اغلب غیرمستقیم و به تعریض عیوب كسی یا كاری را بازگو میكند.1
با آغاز قرن بیستم همچنانكه كشور به سوی بحران و ناآرامی پیش میرفت و دگرگونی در متغیرهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی مشاهده میشد، مطبوعات نیز به مرور رشد و تكوین مییافت. تحت تأثیر همین فرآیند باروری مطبوعات در اشكال مختلف، گونههایی از ادبیات نیز شكل میگرفت. پیدایش طنزنویسی در مطبوعات ایران نیز محصول همین دگردیسی فكری و ادبی كه سعی داشت با بیان شوخ و به سخریه گرفتن مسائل، اندیشة خود را از وضع موجود بازگوید. البته بسیاری از محققان رویآوری مطبوعات ایرانی به طنز اجتماعی ـ سیاسی را ناشی دو عامل میدانند: 1) رواج نشریاتی از این دست در كشورهای همجوار ما 2) تابع جو سیاسی زمانه ـ یا به تعبیری آن را عنصری تابع و وارداتی ـ میدانند. به هر ترتیب به لحاظ زمانبندی مطبوعات طنز در سه مقطع زمانی قرار میگیرند.
سالهای پیش از انقلاب مشروطه
شیوة طنز كلاسیك را میتوان تحت عنوان «هجو» در متون قدیم بیابیم. اما تاریخچة «طنز نوین» تقریباً همزمان با ورود مطبوعات و بخصوص مطبوعات فكاهی و طنز در ایران میباشد. البته توضیح این نكته حائز اهمیت است كه حضور طنز و كاریكاتور در برخی از روزنامهها همزمان و همراه است، اما حضور اولیة انتقاد آمیخته با شوخی و طنز را میتوان در نشریاتی چون «شاهسون» (اسلامبول، 1306ق / 1888م) به مدیریت حاجی عبدالرحیم طالبوف؛ «طلوع» (بوشهر، 1318ق / 1900م) به مدیریت عبدالحمیدخان متینالسلطنه؛ «ادب» در (مشهد 1318ق / 1900م و تهران 1321ق / 1903م). به مدیریت ادیبالممالك؛ «شبنامه» (1306ـ1324ق / 1888ـ1906م) مشاهده كرد.2
البته صدرهاشمی به نقل از براون معتقد است كه روزنامة مصور و كمیك «طلوع» اولین روزنامة طنز و كاریكاتوری ایران به مدیری و مؤسسی (عبدالحمیدخان متینالسلطنه) در شهر بوشهر با چاپ سنگی طبع در 1318ق. منتشر شده است.3 با این حال طنز به عنوان عنصری نوین و جدی بعدها در مطبوعات جای گشود.
از انقلاب مشروطه تا روی كار آمدن رضاشاه
مطبوعات طنز این دوره فرآیندی صعودی مییابد، و حتی در برخی روزنامههایی كه جدی هستند ستون طنز ملاحظه میشود. با این حال میتوان اذعان داشت كه روزنامة «ملانصرالدین» (1324ـ1340ق / 1906ـ1921م)، با قطع cm24×32، در 8 صفحه به زبان تركی ـ فارسی در تفلیس منتشر میگشت، اسلوب اولیة طنز نوشتاری را در كنار كاریكاتورها برای ایرانیان ارائه میكند. این سبك كه با نوشتههای جلیل محمدقلیزاده، شعرهای علیاكبر صابر، در كنار كاریكاتورهای دو نقاش آلمانی در این روزنامه منتشر میشوند. این روزنامه نه تنها به مطالب و مسائل سیاسی منطقهای محدود نبود، بلكه جریانات مهم دنیا در اوایل قرن 20 را با تیزبینی نقادی میكند. این روزنامه الگو و سرمشقی برای نشریات بعدی مانند: بهلول (باكو 1907م)، آذربایجان (باكو 1907م) به مدیریت علییف، كشكول (تهران 1325ق/ 1907م)؛ صوراسرافیل (1325ق / 1907م و نیز 1327ق / 1909م)، نسیم شمال ( در رشت 1325ق / 1907م، و نیز تهران 1333ق / 1915م) و حشراتالارض (تبریز 1326ق / 1908م) شد.4
هفتهنامة بهلول یك سال پس از ملانصرالدین ـ به مدیر مسئولی «علییف» ـ در باكو منتشر شد. این نشریه مدافع «ارگان حزب دموكرات» در ایران بود. این نشریه طنزی تندی داشت به همین سبب فقط 9 شماره از آن منتشر شد.
روزنامة «آذربایجان» نیز از الگوی ملانصرالدین پیروی میكرد و شخصیتی تمثیلی چون «حاجیبابا» را به تقلید از «ملا عمو»ی بازسازی كرد. البته باید آن را اولین روزنامة طنز و فكاهی ایرانی دانست كه به زبان تركی ـ فارسی به انتقاد از اوضاع و مسائل اجتماعی ـ سیاسی میپرداخت. مدیر مسئول آذربایجان علیقلیخان صفراوف كاریكاتوریست بود، بنابراین این روزنامه هم به دو جنبه (طنز و كاریكاتور) حائز اهمیت داشت.5
پس از انتشار روزنامة آذربایجان با اندك زمانی در تهران، تبریز و اصفهان نشریات دیگری به چاپ رسیدند كه به ترتیب: كشكول با مدیریت مجدالاسلام كرمانی ـ كه در دورة مظفرالدینشاه ناشر روزنامة «ادب» در تهران ـ بود. این روزنامه پس از ملانصرالدین، بهلول (باكو) و آذربایجان از اهمیت ویژهای در طنز برخوردار است.
روزنامههای «قاسمالاخبار بلدیه» (تهران 1325ق / 1907م) با مدیریت میرزا ابوالقاسمخان همدانی ـ با یك نوشتة طنز و فكاهی ـ و «تنبیه» (تهران 1325ق / 1907م) به مدیریت معتضدالاطباء در فاصلهای كمتر از یك ماه منتشر شدند. «تنبیه» نشریهای طنز و انتقادی بود كه انتشار طولانی داشت. در 5 جمادیالثانی 1325 «مجلة استبداد» به مدیریت شیخ محمدقمی كه عموماً گزارش «انجمن سرّی» طرفداران استبداد در تهران با سبكی هجوآمیز و سراسر شایعات و گزارشهای بیپردة سیاسی منتشر شد. همچنین «نقش جهان» (اصفهان 1325ق) ـ به مدیریت اعتلاءالدوله كه ضمیمة طنز روزنامة «اصفهان» بود ـ به چاپ رسید. از روزنامههای مهم طنز این دوره «حشراتالارض» است كه در 14 صفر 1326ق، به مدیریت حاج میرزاآقا بلوری و نویسندة آن میرزاآقا ملقب به نالة ملت، آغاز به كار كرد. «غفار وكیل» دیوانة بیآزاری است كه تبریزیان او را میشناختند و انتقادات طنزآمیز «حشراتالارض» از زبان اوست. براون این روزنامه را از بهترین مطبوعات فكاهی میدانست.
عموماً میتوان دو شیوه در درج طنز در مطبوعات را مشاهده كرد:
1- مطبوعات طنز با ستون ثابت
«خورشید» (مشهد 1325ق / 1907م) به صاحب امتیازی محمدصادق تبریزی كه ستون طنز آن «مناقشة قلمی ملا بیپروای خراسانی و میرزا ترسوی كاشانی» نام داشت. دیگر ستون «چرند و پرند» روزنامة «صوراسرافیل» (تهران 1325ق / 1907م) به صاحب امتیازی میرزا جهانگیرخان شیرازی ـ میرزا علیاكبر دهخدا كه حائز اهمیت بود. دیگر روزنامه «تشویق تهران» (تهران 1325ق / 1907م)، به مدیریت میرزاسیدعلی طباطبایی، با ستون طنز « شر و ور» بود. «گنجینة انصار» (اصفهان 1325ق) به مدیریت حاجمیرزا حسنخان انصاری با ستون «گفتگوی ملافصیح هراتی و آقا وجیه گجراتی» كه مطالب طنز داشت. «بلدیة اصفهان» (اصفهان 1325ق) به مدیریت میرزا عباسخان چهارمحالی، با ستون «جفنگیات»؛ «نفخة صور» (تهران 1326ق / 1908م) «جفنگ مفنگ»؛ روزنامة «تمدن تهران» از سال دوم با ستون طنز «حمام جنیان» و به تقلید از امضای «دخو»ی دهخدا با «فضول محله» امضاء میكرد؛ خیرالكلام (رشت 1325، از شمارة 12 در تهران 1325) به مدیریت افصحالمتكلمین نیز از سال دوم ستونی تحت عنوان «پاسخ و ناسخ» برای طنز داشت. روزنامة «ناقور» (اصفهان 1326)، به مدیریت آقا مسیح تویسركانی، ستونی به نام «زشت و زیبا» اختصاص داد كه به شیوة «چرند و پرند» دهخدا چاپ میشد. اوقیانوس (تهران 1326)، به مدیریت سیدفرجالله كاشانی، دارای ستونی به نام «لطائف» با شخیصت «شیخلطیف» بود. از این روزنامه 13 شماره منتشر شد. از روزنامههای مهم «نسیم شمال» (رشت 1325 در تهران 1333ق) به مدیریت سیداشرفالدین گیلانی بود كه در ابتدا جدی و از شمارة یازدهم آن طنز به مرور در آنجا جایگاهی ویژه یافت. طنزهای نسیم شمال همراه با شعرهای ساده و عامیانه بود.
2- مطبوعات طنز و ستون متغیر
البته ستون فرعی به معنای بیاهمیتی طنزشان نیست بلكه گاه مشاهده میشود كه میزان طنزشان بیش از روزنامههایی كه ستونی برای این امر در نظر گرفته بودند.
طنز در «آئینة غیبنما» (تهران 1325) به مدیریت سیدعبدالرحیم كاشانی؛ «عبرت» (تبریز 1324)؛ «گلستان سعادت» (تهران 1325) به مدیریت میرزانصراللهخان؛ «كشكول» (اصفهان 1327) به مدیریت مجدالاسلام كرمانی كه بر خلاف چاپ تهران مطالب جدی نیز داشت. «زاینده رود» (اصفهان 1327ق) به مدیریت معینالاسلام خوانساری كه مطالب را به طنز درج میكردند.6
«زبان خرم» (ربیعالاول 1325)؛ تیاتر (تهران 1326)، به مدیریت میرزارضاخان طباطبایی نائینی، در تیاتر «شیخعلیمیرزای حاكم ملایر و تویسركان و عروسی با دختر شاه پریان» در پنج پرده نمایش داده بود. «شرافت» (تهران 1326)، به مدیریت آسیدحسین كه مقالاتی تحت عنوان مشهدی با طنزی عامیانه داشت. طنز «بشارت»، «نطق غیبی» یا «اشارة لاریبی» به طنز دهخدا نزدیك بود، عدهای بر این باورند كه او در این روزنامهها قلم میزد. «طنز روحالقدس» (تهران 1325) برای مدیرش دردسرزا بود؛ «مساوات« (تهران 1325).
به نظر میرسد كه روزنامهها در سالهای آغازین طنز خود را از مطبوعات اروپایی الهام میگرفتند. اما به طور كل باید اذعان كرد كه طنز این روزنامهها بیشتر تحت تأثیر مسائل سیاسی و اجتماعی این دوران بود. همچنین بهرهگیری از زبان عامیانه و محاورهای در طنز، از این دوره آغاز شد. شاید به علت ارتباط و نزدیكی با تمامی اقشار جامعه و تأثیر بیشتر بر آنها بود، اگر چه به علت كمسوادی یا بیسوادی اكثریت جامعه كاری ساده نبود.7
دوران رضاشاه
این دوره به مرور عصر افول مطبوعات است تعداد مطبوعات سیر نزولی طی میكند و به تعداد انگشت شمار میرسد مطبوعات طنز نیز خارج از این گردونه نبود. ذكر این نكته لازم است كه همانند بسیاری مطبوعات این دوران، چاپ روزنامههای سنگی به مرور با پیشرفت صنعت چاپ اینها هم متحول گشتند. مطبوعات طنز فكاهی در ابتدا بالاخص در صدر مشروطه غالباً سیاسی و مسائل اجتماعی تابع هستند. تأثیر رویدادهای داخلی، خارجی و حتی مسائل بینالمللی مطرح میشوند و بیشتر در مقام مقایسه قرار داشتند. متون طنز در غالب اوقات با شعر همراه بود، و تابع جناحبندیهای سیاسی احزاب و كشمكشهای ناشی از آن بود. متنهای طنز و فكاهی ساده و استفاده از لغات عامیانه و مردمپسند در آن بیشتر به چشم میخورد. دیگر آنكه رشد و شكوفایی این بخش ادبیات در مطبوعات ایران در دورههای مختلف، تابع شرایط مختلف بود و غالباً همیشه با ظهور تحولات سیاستی ـ اجتماعی و آزادیهای موقت همزمان بوده است.8
نیز نگاه کنید به
مآخذ:
1. آرینپور، یحیی. از صبا تا نیما. تهران: ج 2، انتشارات زوار، 1379، ص36ـ37.
2. صدرهاشمی، محمد. تاریخ جرائد و مجلات ایران. اصفهان: كمال، 1363، ج1، ص80- 82 ، 88- 94 و ج3، ص56، 58، 154- 157.
3. همان، ج 2، ص 154، 155.
4. آذربایجان، شمارههای 1- 20، 1325؛ كشكول، شمارههای 1- 31، 1325؛ پروین، ناصرالدین. تاریخ روزنامهنگاری ایرانیان و دیگر پارسینویسان. تهران: مركز نشر دانشگاهی، 1379، ج2، ص 660ـ661، 685؛ صدرهاشمی، ج 1، ص 106ـ111.
5. كسروی، احمد. تاریخ مشروطة ایران. تهران: امیركبیر، 1357، ج1، ص 268ـ278.
6. گلستان سعادت، شمارههای 1- 10، 1325؛ آئینةغیبنما، شمارههای 1- 29، 1325؛ صدرهاشمی، ج 1، ص 43 و ج 3، ص 1ـ4.
7. صدرهاشمی، ج 2، ص 16، 147ـ150؛ ج 3، ص 58ـ59 و ج 4، ص 205ـ210.
8. پروین، ج 2، ص 661ـ685؛ اسناد مطبوعات. به كوشش كاوه بیات ـ مسعود كوهستانینژاد، انتشارات سازمان اسناد ملی ایران، مقدمه.
نیز نك: صوراسرافیل، سالهای مختلف، تهران: نشر تاریخ ایران، 1361؛ حشراتالارض، شمارههای 4- 12، 1326؛ مجلة استبداد، 1325- 1326، شمارههای 1- 34؛ اقیانوس، سال اول، شمارههای 1- 13؛ احمدیمونس، داود. كتاب فصل كاریكاتور. تهران: شمارة اول، روزنه، 1379؛ مجلة تحقیقات روزنامهنگاری، «جراید فكاهی ایران». ش 18- 19، 1349؛ مجلة سیمرغ، «نگاهی به روزنامههای طنز در ایران». لوسآنجلس: ش 47- 48، 1372؛ اسنادی از مطبوعات و احزاب دورة رضاشاه. تهران: معاونت خدمات مدیریت و اطلاعرسانی دفتر رئیس جمهور، 1380.
سعاد پیرا
منبع اصلی
نویسنده مقاله