تالشی: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
[[پرونده:زبان تالشی.png|بندانگشتی|زبان تالشی ، برگرفته از سایت ویکی پدیا، قابل بازیابی از[https://fa.wikipedia.org/wiki/زبان_تالشی wiki/زبان_تالشی/https://fa.wikipedia.org]]] | |||
'''تالشی'''/ taleši/ از گروه شمال غربی زبانهای ایرانی<ref>ارانسکی، یوسیف. م. '''''زبانهای ایرانی'''''. ترجمه علی اشرف صادقی، تهران: سخن، 1378، ص139.</ref> و از زیر شاخههای خانواده زبانهای هند و اروپایی. درباره معنای واژگانی «تالش» اختلاف نظر وجود دارد. گروهی آن را واژهای محلی و برگرفته از «تِوِل» (/tevel/) به معنای گِل و لای میدانند و گروهی دیگر آن را صورت تغییر یافته واژهای عبری، به معنای خطرناک و اسرارآمیز، میپندارند<ref>عبدلی، علی. '''''تاتها و تالشان'''''. تهران: 1369، مؤلف (با همکاری ققنوس)، ص8.</ref>. قوم تالش که برخی برای آنها نسب ترکی<ref>خودزکو، الکساندر. '''''سرزمین گیلان'''''. 1354، ترجمه سیروس سهامی، ص78.</ref> و برخی آریایی<ref>نیکیتن، ب. '''''ایرانی که من شناختهام'''''. 1329، ترجمه علی محمد فرهوشی، نقل از علیپورصفر قصابینژاد، «قوم تالش» '''''دانشنامه جهان اسلام'''''. ج6، ص293.</ref> قائل شدهاند در ایران به طور عمده در استان گیلان و نیز در شرق استان آذربایجان، و در خارج از ایران، در بخشهای جنوبی جمهوری آذربایجان ساکناند<ref>Campbell, George. 2000. "Talysh", '''''Compendium of the world’s Languages'''''. London & New York: Rout ledge, P. 1601.</ref><ref>لکوک، پیر. «گویشهای حاشیه دریای خزر و گویشهای شمال غرب ایران»، '''''راهنمای زبانهای ایرانی: زبانهای ایرانی نو'''''. ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغبیدی، تهران: 83-1382، ققنوس، ص489.</ref>. | '''[[تالشی]]'''/ taleši/ از گروه شمال غربی زبانهای ایرانی<ref>ارانسکی، یوسیف. م. '''''زبانهای ایرانی'''''. ترجمه علی اشرف صادقی، تهران: سخن، 1378، ص139.</ref> و از زیر شاخههای خانواده زبانهای هند و اروپایی. درباره معنای واژگانی «تالش» اختلاف نظر وجود دارد. گروهی آن را واژهای محلی و برگرفته از «تِوِل» (/tevel/) به معنای گِل و لای میدانند و گروهی دیگر آن را صورت تغییر یافته واژهای عبری، به معنای خطرناک و اسرارآمیز، میپندارند<ref>عبدلی، علی. '''''تاتها و تالشان'''''. تهران: 1369، مؤلف (با همکاری ققنوس)، ص8.</ref>. قوم تالش که برخی برای آنها نسب ترکی<ref>خودزکو، الکساندر. '''''سرزمین گیلان'''''. 1354، ترجمه سیروس سهامی، ص78.</ref> و برخی آریایی<ref>نیکیتن، ب. '''''ایرانی که من شناختهام'''''. 1329، ترجمه علی محمد فرهوشی، نقل از علیپورصفر قصابینژاد، «قوم تالش» '''''دانشنامه جهان اسلام'''''. ج6، ص293.</ref> قائل شدهاند در ایران به طور عمده در استان گیلان و نیز در شرق استان آذربایجان، و در خارج از ایران، در بخشهای جنوبی جمهوری آذربایجان ساکناند<ref>Campbell, George. 2000. "Talysh", '''''Compendium of the world’s Languages'''''. London & New York: Rout ledge, P. 1601.</ref><ref>لکوک، پیر. «گویشهای حاشیه دریای خزر و گویشهای شمال غرب ایران»، '''''راهنمای زبانهای ایرانی: زبانهای ایرانی نو'''''. ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغبیدی، تهران: 83-1382، ققنوس، ص489.</ref>. | ||
منابع مختلف، آمار متفاوتی از شمار تالشیها به دست دادهاند. براساس آمار 1368هجری شمسی (1989م)، جمعیت تالشیهای خارج از [[کشور ایران|ایران]] بیش از 370 هزار نفر است و تالشی زبانهای ایران بیش از 300 هزار نفرند<ref> رضایتی کیشه خاله، محرم. 1382، «چند نکته دستوری در گویش تالشی»، '''''گویششناسی (ضمیمه نامه فرهنگستان)''''' ج1، ش1، ص42.</ref>. | منابع مختلف، آمار متفاوتی از شمار [[تالشی|تالشیها]] به دست دادهاند. براساس آمار 1368هجری شمسی (1989م)، جمعیت تالشیهای خارج از [[کشور ایران|ایران]] بیش از 370 هزار نفر است و تالشی زبانهای ایران بیش از 300 هزار نفرند<ref> رضایتی کیشه خاله، محرم. 1382، «چند نکته دستوری در گویش تالشی»، '''''گویششناسی (ضمیمه نامه فرهنگستان)''''' ج1، ش1، ص42.</ref>. | ||
تالشی را زنجیرهای گویشی(Dialect chain)مرکب از سه گونه اصلی دانستهاند: جنوبی، مرکزی و شمالی<ref>Stilo, Donald. "[Gilān] Languages". '''''Iranica''''', p. 660.</ref>. تالشی شمالی در اطراف آستارا و تالشی مرکزی در اطراف اسالم و هشتپر رایج است و به تالشی جنوبی در اطراف شاندرمن، ماسال، ماسوله و نیز در مناطق کوهستانی اطراف آنها تکلم میشود<ref>ویندفور، گرنوتل. و اِن آربور. 83- 1382. «ایرانی نوی غربی»، '''''راهنمای زبانهای ایرانی: زبانهای ایرانی نو'''''. ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغبیدی، تهران: ققنوس، ص486.</ref>. در منابع قدیمیتر، تالشی مرکب از دو گونه اصلی شمالی و جنوبی دانسته شده است<ref>یارشاطر، احسان. 1336. '''''زبانها و لهجههای ایرانی'''''. ضمیمه '''''مجله دانشکده ادبیات'''''. ص27.</ref>.گفته میشود که تالشی جنوبی از نظر رده و درک متقابل به بعضی از گونههای تاتی نزدیکتر است تا به تالشی مرکزی یا شمالی<ref>Stilo, Donald. "[Gilān] Languages". '''''Iranica''''', p. 660.</ref>. | تالشی را زنجیرهای گویشی(Dialect chain)مرکب از سه گونه اصلی دانستهاند: جنوبی، مرکزی و شمالی<ref>Stilo, Donald. "[Gilān] Languages". '''''Iranica''''', p. 660.</ref>. [[تالشی]] شمالی در اطراف آستارا و تالشی مرکزی در اطراف اسالم و هشتپر رایج است و به تالشی جنوبی در اطراف شاندرمن، ماسال، ماسوله و نیز در مناطق کوهستانی اطراف آنها تکلم میشود<ref>ویندفور، گرنوتل. و اِن آربور. 83- 1382. «ایرانی نوی غربی»، '''''راهنمای زبانهای ایرانی: زبانهای ایرانی نو'''''. ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغبیدی، تهران: ققنوس، ص486.</ref>. در منابع قدیمیتر، تالشی مرکب از دو گونه اصلی شمالی و جنوبی دانسته شده است<ref>یارشاطر، احسان. 1336. '''''زبانها و لهجههای ایرانی'''''. ضمیمه '''''مجله دانشکده ادبیات'''''. ص27.</ref>.گفته میشود که [[تالشی]] جنوبی از نظر رده و درک متقابل به بعضی از گونههای تاتی نزدیکتر است تا به تالشی مرکزی یا شمالی<ref>Stilo, Donald. "[Gilān] Languages". '''''Iranica''''', p. 660.</ref>. | ||
در برخی منابع، تالشی واسطهای بین تاتی و گیلکی دانسته شده است<ref name=":0">شکری، گیتی. «گویش تالشی»، '''''دانشنامه جهان اسلام'''''. ج6، ص296.</ref>. در طبقهبندی دیگری تالشی در کنار گیلکی، مازندرانی و تاتی یکی از لهجههای حاشیه دریای خزر دانسته شده،<ref>یارشاطر، احسان. 1336. '''''زبانها و لهجههای ایرانی'''''. ضمیمه '''''مجله دانشکده ادبیات'''''. ص27.</ref> هر چند عدهای قرار دادن آنها را در دستهای واحد معمول نمیدانند<ref>مصاحب، غلامحسین. '''''دایرهالمعارف مصاحب'''''. ص2538.</ref>. | در برخی منابع، [[تالشی]] واسطهای بین تاتی و گیلکی دانسته شده است<ref name=":0">شکری، گیتی. «گویش تالشی»، '''''دانشنامه جهان اسلام'''''. ج6، ص296.</ref>. در طبقهبندی دیگری [[تالشی]] در کنار گیلکی، مازندرانی و تاتی یکی از لهجههای حاشیه دریای خزر دانسته شده،<ref>یارشاطر، احسان. 1336. '''''زبانها و لهجههای ایرانی'''''. ضمیمه '''''مجله دانشکده ادبیات'''''. ص27.</ref> هر چند عدهای قرار دادن آنها را در دستهای واحد معمول نمیدانند<ref>مصاحب، غلامحسین. '''''دایرهالمعارف مصاحب'''''. ص2538.</ref>. | ||
تفاوت گونههای تالشی ایران با یکدیگر ناچیز و درک متقابل بین تالشیهای مناطق مختلف ایران امکانپذیر، اما گاه دشوار است<ref name=":0" />. تفاوت تالشی جمهوری آذربایجان نیز با گونههای رایج در ایران بسیار اندک است<ref>Barthold, w. 1987. "Talish", '''''First Encyclopedia of Islam: 1913-1936'''''. Edited by: M. Th. Houtsma, A. J. wensinck, H. A. R Gibb and The Others. Leiden: E. J. Brill, vol. VIII. P.642.</ref>. همخوانهای تالشی مشابه فارسی معیار و واکههای آن از فارسی گستردهتر است و حدود هشت واکه را در بر میگیرد<ref name=":1">لکوک، پیر. 83-1382. «گویشهای حاشیه دریای خزر و گویشهای شمال غرب ایران»، '''''راهنمای زبانهای ایرانی: زبانهای ایرانی نو'''''. ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغبیدی، تهران: ققنوس، ص493.</ref>. در برخی از گونههای تالشی واکه /y/ (واکه بسته پیشین گرد) نیز وجود دارد<ref>بازن، مارسل. 1367، '''''طالش منطقهای قومی در شمال ایران'''''. ترجمه مظفر امین فرشچیان، 2ج، مشهد: آستان قدس رضوی، ص417.</ref>. تعداد واکهها در برخی از گونهها (مثلاً ماسولهای) از این هم بیشتر است و به 9 عدد میرسد<ref>شکری، گیتی. «گویش تالشی»، '''''دانشنامه جهان اسلام'''''. ج6، ص297.</ref>. | تفاوت گونههای [[تالشی]] ایران با یکدیگر ناچیز و درک متقابل بین تالشیهای مناطق مختلف ایران امکانپذیر، اما گاه دشوار است<ref name=":0" />. تفاوت تالشی جمهوری آذربایجان نیز با گونههای رایج در ایران بسیار اندک است<ref>Barthold, w. 1987. "Talish", '''''First Encyclopedia of Islam: 1913-1936'''''. Edited by: M. Th. Houtsma, A. J. wensinck, H. A. R Gibb and The Others. Leiden: E. J. Brill, vol. VIII. P.642.</ref>. همخوانهای [[تالشی]] مشابه فارسی معیار و واکههای آن از فارسی گستردهتر است و حدود هشت واکه را در بر میگیرد<ref name=":1">لکوک، پیر. 83-1382. «گویشهای حاشیه دریای خزر و گویشهای شمال غرب ایران»، '''''راهنمای زبانهای ایرانی: زبانهای ایرانی نو'''''. ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغبیدی، تهران: ققنوس، ص493.</ref>. در برخی از گونههای [[تالشی]] واکه /y/ (واکه بسته پیشین گرد) نیز وجود دارد<ref>بازن، مارسل. 1367، '''''طالش منطقهای قومی در شمال ایران'''''. ترجمه مظفر امین فرشچیان، 2ج، مشهد: آستان قدس رضوی، ص417.</ref>. تعداد واکهها در برخی از گونهها (مثلاً ماسولهای) از این هم بیشتر است و به 9 عدد میرسد<ref>شکری، گیتی. «گویش تالشی»، '''''دانشنامه جهان اسلام'''''. ج6، ص297.</ref>. | ||
اسم در تالشی در دو حالت فاعلی و غیرفاعلی ظاهر میشود. در حالت فاعلی شناسهای ندارد و در حالت غیرفاعلی معمولاً به شناسه –i ختم میشود<ref name=":2">لکوک، پیر. 83-1382. «گویشهای حاشیه دریای خزر و گویشهای شمال غرب ایران»، '''''راهنمای زبانهای ایرانی: زبانهای ایرانی نو.''''' ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغبیدی، تهران: ققنوس، ص493.</ref>. به عنوان نمونه:<ref>رضایتی کیشهخاله. محرم. 1382. «چند نکته دستوری در گویش تالشی»، '''''گویششناسی (ضمیمه نامه فرهنگستان)'''''، ج1، ش1، ص44.</ref><ref>لکوک، پیر. «گویشهای حاشیه دریای خزر و گویشهای شمال غرب ایران»، '''''راهنمای زبانهای ایرانی: زبانهای ایرانی نو'''''. ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغبیدی، تهران: 83-1382، ققنوس، ص495.</ref> «چهره» dim – i؛ «سیب»sif – i . | اسم در [[تالشی]] در دو حالت فاعلی و غیرفاعلی ظاهر میشود. در حالت فاعلی شناسهای ندارد و در حالت غیرفاعلی معمولاً به شناسه –i ختم میشود<ref name=":2">لکوک، پیر. 83-1382. «گویشهای حاشیه دریای خزر و گویشهای شمال غرب ایران»، '''''راهنمای زبانهای ایرانی: زبانهای ایرانی نو.''''' ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغبیدی، تهران: ققنوس، ص493.</ref>. به عنوان نمونه:<ref>رضایتی کیشهخاله. محرم. 1382. «چند نکته دستوری در گویش تالشی»، '''''گویششناسی (ضمیمه نامه فرهنگستان)'''''، ج1، ش1، ص44.</ref><ref>لکوک، پیر. «گویشهای حاشیه دریای خزر و گویشهای شمال غرب ایران»، '''''راهنمای زبانهای ایرانی: زبانهای ایرانی نو'''''. ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغبیدی، تهران: 83-1382، ققنوس، ص495.</ref> «چهره» dim – i؛ «سیب»sif – i . | ||
اسم در حالت مضافالیهی، در جایگاه مفعول صریح، به همراه حرف اضافه پسین (حرف اضافهای که بعد از اسم میآید)، و نیز زمانی که اسم عامل (فاعل منطقی جمله) است، در حالت غیرفاعلی ظاهر میشود<ref>لکوک، پیر. «گویشهای حاشیه دریای خزر و گویشهای شمال غرب ایران»، '''''راهنمای زبانهای ایرانی: زبانهای ایرانی نو'''''. ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغبیدی، تهران: 83-1382، ققنوس، ص493- 494.</ref>. | اسم در حالت مضافالیهی، در جایگاه مفعول صریح، به همراه حرف اضافه پسین (حرف اضافهای که بعد از اسم میآید)، و نیز زمانی که اسم عامل (فاعل منطقی جمله) است، در حالت غیرفاعلی ظاهر میشود<ref>لکوک، پیر. «گویشهای حاشیه دریای خزر و گویشهای شمال غرب ایران»، '''''راهنمای زبانهای ایرانی: زبانهای ایرانی نو'''''. ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغبیدی، تهران: 83-1382، ققنوس، ص493- 494.</ref>. | ||
تالشی دارای دو شمار مفرد و جمع است و شمار جمع در گونههای مختلف، پسوندهای متفاوتی دارد، به عنوان نمونه، صورت جمع واژه «درخت» در چند گونه تالشی چنین است:<ref name=":2" /> لنکُرانی: do – on؛ تولارودی:do:r – e ؛ ماسالی:dar – en ؛ زیدهای: dar – an. | [[تالشی]] دارای دو شمار مفرد و جمع است و شمار جمع در گونههای مختلف، پسوندهای متفاوتی دارد، به عنوان نمونه، صورت جمع واژه «درخت» در چند گونه تالشی چنین است:<ref name=":2" /> لنکُرانی: do – on؛ تولارودی:do:r – e ؛ ماسالی:dar – en ؛ زیدهای: dar – an. | ||
برخی از گونهها، نشانه جمع در دو حالت فاعلی و غیرفاعلی نیز متفاوت است<ref>رضایی کیشهخاله. محرم. 1382. «چند نکته دستوری در گویش تالشی»، '''''گویششناسی (ضمیمه نامه فرهنگستان)'''''، ج1، ش1، ص44.</ref>. در ساخت اضافی، مضافالیه قبل از مضاف میآید و معمولاً به –i<ref name=":2" /> و در برخی گونهها (مثلاً اسالمی) به –æ ختم میشود،<ref name=":0" /> مثل:<ref name=":0" /><ref name=":1" /> لنکرانی: žen – i dæs «دستِ زن»؛ وزنهای و تولارودی:mæzællimi kæ «خانه معلم»؛ اسالمی: sif – æ dare «درخت سیب». | برخی از گونهها، نشانه جمع در دو حالت فاعلی و غیرفاعلی نیز متفاوت است<ref>رضایی کیشهخاله. محرم. 1382. «چند نکته دستوری در گویش تالشی»، '''''گویششناسی (ضمیمه نامه فرهنگستان)'''''، ج1، ش1، ص44.</ref>. در ساخت اضافی، مضافالیه قبل از مضاف میآید و معمولاً به –i<ref name=":2" /> و در برخی گونهها (مثلاً اسالمی) به –æ ختم میشود،<ref name=":0" /> مثل:<ref name=":0" /><ref name=":1" /> لنکرانی: žen – i dæs «دستِ زن»؛ وزنهای و تولارودی:mæzællimi kæ «خانه معلم»؛ اسالمی: sif – æ dare «درخت سیب». | ||
| خط ۲۰: | خط ۲۰: | ||
در ساخت وصفی نیز موصوف قبل از صفت میآید و پسوند – æ میگیرد، به عنوان نمونه:<ref>لکوک، پیر. «گویشهای حاشیه دریای خزر و گویشهای شمال غرب ایران»، '''''راهنمای زبانهای ایرانی: زبانهای ایرانی نو'''''. ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغبیدی، تهران: 83-1382، ققنوس، ص494.</ref> ماسالی: Xas– æ kinæ «دختر زیبا»؛ لنکرانی:yol – æ do «درخت بزرگ». | در ساخت وصفی نیز موصوف قبل از صفت میآید و پسوند – æ میگیرد، به عنوان نمونه:<ref>لکوک، پیر. «گویشهای حاشیه دریای خزر و گویشهای شمال غرب ایران»، '''''راهنمای زبانهای ایرانی: زبانهای ایرانی نو'''''. ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغبیدی، تهران: 83-1382، ققنوس، ص494.</ref> ماسالی: Xas– æ kinæ «دختر زیبا»؛ لنکرانی:yol – æ do «درخت بزرگ». | ||
در تالشی نظام گستردهای از حروف اضافه پسین وجود دارد که غالباً به همراه حروف اضافه پیشین به کار میروند<ref name=":3">Campbell, George. 2000. "Talysh", '''''Compendium of the world’s Languages'''''. London & New York: Rout ledge, P. 1602.</ref><ref name=":4">Prokhorov, A. M. (ed). 1980. "Talyshi". '''''Great Soviet Encyclopedia'''''. New York: Macmillan, INC., vol. 25, p. 345.</ref>. تالشی زبانی تحلیلی(analytic ) است و ویژگی منحصر به فرد آن ساخت تحلیلی زمان حال از زمان مصدر فعل است. در | در [[تالشی]] نظام گستردهای از حروف اضافه پسین وجود دارد که غالباً به همراه حروف اضافه پیشین به کار میروند<ref name=":3">Campbell, George. 2000. "Talysh", '''''Compendium of the world’s Languages'''''. London & New York: Rout ledge, P. 1602.</ref><ref name=":4">Prokhorov, A. M. (ed). 1980. "Talyshi". '''''Great Soviet Encyclopedia'''''. New York: Macmillan, INC., vol. 25, p. 345.</ref>. [[تالشی]] زبانی تحلیلی(analytic ) است و ویژگی منحصر به فرد آن ساخت تحلیلی زمان حال از زمان مصدر فعل است. در [[تالشی]]، افعال متعدی در برخی از اشکالِ زمان گذشته ساخت ارگاتیو(ergative) دارند<ref name=":4" /> (یعنی در آنها فاعل افعال لازم با مفعول مستقیم افعال متعدی صورت یکسانی دارد و فاعل افعال متعدی به لحاظ صورت متفاوت است). در دهه 1930 میلادی (1319ش) تلاشهایی در جهت ایجاد خط برای تالشی به عمل آمد اما با شکست روبه رو شد و [[تالشی]] امروزه صورت مکتوب ندارد<ref name=":3" />. | ||
تالشیها همگی دو زبانه (یا با در نظر گرفتن، فارسی سه زبانه) هستند و علاوه بر تالشی به ترکی نیز تکلم میکنند<ref name=":3" />. همین امر در کنار برتری ترکی در منطقه، تالشی را در معرض خطر نابودی قرار داده است. | تالشیها همگی دو زبانه (یا با در نظر گرفتن، فارسی سه زبانه) هستند و علاوه بر [[تالشی]] به ترکی نیز تکلم میکنند<ref name=":3" />. همین امر در کنار برتری ترکی در منطقه، [[تالشی]] را در معرض خطر نابودی قرار داده است. | ||
== نیز نگاه کنید به == | == نیز نگاه کنید به == | ||
[[تاتی]] | |||
[[ترکمنی]] | |||
[[ترکی]] | |||
[[آذربایجانی]] | |||
[[قشقایی]] | |||
[[شاهسوند]] | |||
[[دری]] | |||
'''[[تاجیکی]]''' | |||
'''[[عربی]]''' | |||
== '''مآخذ''' == | == '''مآخذ''' == | ||
<references /> | |||
== منبع اصلی == | |||
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]، | |||
== نویسنده مقاله == | |||
فریار اخلاقی | فریار اخلاقی | ||
== پیوند به بیرون == | |||
زبان تالشی، سایت [https://fa.wikifeqh.ir ویکی فقه]، قابل بازیابی از[https://fa.wikifeqh.ir/تالشی https://fa.wikifeqh.ir] | |||
نسخهٔ ۹ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۵:۰۱
تالشی/ taleši/ از گروه شمال غربی زبانهای ایرانی[۱] و از زیر شاخههای خانواده زبانهای هند و اروپایی. درباره معنای واژگانی «تالش» اختلاف نظر وجود دارد. گروهی آن را واژهای محلی و برگرفته از «تِوِل» (/tevel/) به معنای گِل و لای میدانند و گروهی دیگر آن را صورت تغییر یافته واژهای عبری، به معنای خطرناک و اسرارآمیز، میپندارند[۲]. قوم تالش که برخی برای آنها نسب ترکی[۳] و برخی آریایی[۴] قائل شدهاند در ایران به طور عمده در استان گیلان و نیز در شرق استان آذربایجان، و در خارج از ایران، در بخشهای جنوبی جمهوری آذربایجان ساکناند[۵][۶].
منابع مختلف، آمار متفاوتی از شمار تالشیها به دست دادهاند. براساس آمار 1368هجری شمسی (1989م)، جمعیت تالشیهای خارج از ایران بیش از 370 هزار نفر است و تالشی زبانهای ایران بیش از 300 هزار نفرند[۷].
تالشی را زنجیرهای گویشی(Dialect chain)مرکب از سه گونه اصلی دانستهاند: جنوبی، مرکزی و شمالی[۸]. تالشی شمالی در اطراف آستارا و تالشی مرکزی در اطراف اسالم و هشتپر رایج است و به تالشی جنوبی در اطراف شاندرمن، ماسال، ماسوله و نیز در مناطق کوهستانی اطراف آنها تکلم میشود[۹]. در منابع قدیمیتر، تالشی مرکب از دو گونه اصلی شمالی و جنوبی دانسته شده است[۱۰].گفته میشود که تالشی جنوبی از نظر رده و درک متقابل به بعضی از گونههای تاتی نزدیکتر است تا به تالشی مرکزی یا شمالی[۱۱].
در برخی منابع، تالشی واسطهای بین تاتی و گیلکی دانسته شده است[۱۲]. در طبقهبندی دیگری تالشی در کنار گیلکی، مازندرانی و تاتی یکی از لهجههای حاشیه دریای خزر دانسته شده،[۱۳] هر چند عدهای قرار دادن آنها را در دستهای واحد معمول نمیدانند[۱۴].
تفاوت گونههای تالشی ایران با یکدیگر ناچیز و درک متقابل بین تالشیهای مناطق مختلف ایران امکانپذیر، اما گاه دشوار است[۱۲]. تفاوت تالشی جمهوری آذربایجان نیز با گونههای رایج در ایران بسیار اندک است[۱۵]. همخوانهای تالشی مشابه فارسی معیار و واکههای آن از فارسی گستردهتر است و حدود هشت واکه را در بر میگیرد[۱۶]. در برخی از گونههای تالشی واکه /y/ (واکه بسته پیشین گرد) نیز وجود دارد[۱۷]. تعداد واکهها در برخی از گونهها (مثلاً ماسولهای) از این هم بیشتر است و به 9 عدد میرسد[۱۸].
اسم در تالشی در دو حالت فاعلی و غیرفاعلی ظاهر میشود. در حالت فاعلی شناسهای ندارد و در حالت غیرفاعلی معمولاً به شناسه –i ختم میشود[۱۹]. به عنوان نمونه:[۲۰][۲۱] «چهره» dim – i؛ «سیب»sif – i .
اسم در حالت مضافالیهی، در جایگاه مفعول صریح، به همراه حرف اضافه پسین (حرف اضافهای که بعد از اسم میآید)، و نیز زمانی که اسم عامل (فاعل منطقی جمله) است، در حالت غیرفاعلی ظاهر میشود[۲۲].
تالشی دارای دو شمار مفرد و جمع است و شمار جمع در گونههای مختلف، پسوندهای متفاوتی دارد، به عنوان نمونه، صورت جمع واژه «درخت» در چند گونه تالشی چنین است:[۱۹] لنکُرانی: do – on؛ تولارودی:do:r – e ؛ ماسالی:dar – en ؛ زیدهای: dar – an.
برخی از گونهها، نشانه جمع در دو حالت فاعلی و غیرفاعلی نیز متفاوت است[۲۳]. در ساخت اضافی، مضافالیه قبل از مضاف میآید و معمولاً به –i[۱۹] و در برخی گونهها (مثلاً اسالمی) به –æ ختم میشود،[۱۲] مثل:[۱۲][۱۶] لنکرانی: žen – i dæs «دستِ زن»؛ وزنهای و تولارودی:mæzællimi kæ «خانه معلم»؛ اسالمی: sif – æ dare «درخت سیب».
در ساخت وصفی نیز موصوف قبل از صفت میآید و پسوند – æ میگیرد، به عنوان نمونه:[۲۴] ماسالی: Xas– æ kinæ «دختر زیبا»؛ لنکرانی:yol – æ do «درخت بزرگ».
در تالشی نظام گستردهای از حروف اضافه پسین وجود دارد که غالباً به همراه حروف اضافه پیشین به کار میروند[۲۵][۲۶]. تالشی زبانی تحلیلی(analytic ) است و ویژگی منحصر به فرد آن ساخت تحلیلی زمان حال از زمان مصدر فعل است. در تالشی، افعال متعدی در برخی از اشکالِ زمان گذشته ساخت ارگاتیو(ergative) دارند[۲۶] (یعنی در آنها فاعل افعال لازم با مفعول مستقیم افعال متعدی صورت یکسانی دارد و فاعل افعال متعدی به لحاظ صورت متفاوت است). در دهه 1930 میلادی (1319ش) تلاشهایی در جهت ایجاد خط برای تالشی به عمل آمد اما با شکست روبه رو شد و تالشی امروزه صورت مکتوب ندارد[۲۵].
تالشیها همگی دو زبانه (یا با در نظر گرفتن، فارسی سه زبانه) هستند و علاوه بر تالشی به ترکی نیز تکلم میکنند[۲۵]. همین امر در کنار برتری ترکی در منطقه، تالشی را در معرض خطر نابودی قرار داده است.
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ ارانسکی، یوسیف. م. زبانهای ایرانی. ترجمه علی اشرف صادقی، تهران: سخن، 1378، ص139.
- ↑ عبدلی، علی. تاتها و تالشان. تهران: 1369، مؤلف (با همکاری ققنوس)، ص8.
- ↑ خودزکو، الکساندر. سرزمین گیلان. 1354، ترجمه سیروس سهامی، ص78.
- ↑ نیکیتن، ب. ایرانی که من شناختهام. 1329، ترجمه علی محمد فرهوشی، نقل از علیپورصفر قصابینژاد، «قوم تالش» دانشنامه جهان اسلام. ج6، ص293.
- ↑ Campbell, George. 2000. "Talysh", Compendium of the world’s Languages. London & New York: Rout ledge, P. 1601.
- ↑ لکوک، پیر. «گویشهای حاشیه دریای خزر و گویشهای شمال غرب ایران»، راهنمای زبانهای ایرانی: زبانهای ایرانی نو. ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغبیدی، تهران: 83-1382، ققنوس، ص489.
- ↑ رضایتی کیشه خاله، محرم. 1382، «چند نکته دستوری در گویش تالشی»، گویششناسی (ضمیمه نامه فرهنگستان) ج1، ش1، ص42.
- ↑ Stilo, Donald. "[Gilān] Languages". Iranica, p. 660.
- ↑ ویندفور، گرنوتل. و اِن آربور. 83- 1382. «ایرانی نوی غربی»، راهنمای زبانهای ایرانی: زبانهای ایرانی نو. ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغبیدی، تهران: ققنوس، ص486.
- ↑ یارشاطر، احسان. 1336. زبانها و لهجههای ایرانی. ضمیمه مجله دانشکده ادبیات. ص27.
- ↑ Stilo, Donald. "[Gilān] Languages". Iranica, p. 660.
- ↑ ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ ۱۲٫۲ ۱۲٫۳ شکری، گیتی. «گویش تالشی»، دانشنامه جهان اسلام. ج6، ص296.
- ↑ یارشاطر، احسان. 1336. زبانها و لهجههای ایرانی. ضمیمه مجله دانشکده ادبیات. ص27.
- ↑ مصاحب، غلامحسین. دایرهالمعارف مصاحب. ص2538.
- ↑ Barthold, w. 1987. "Talish", First Encyclopedia of Islam: 1913-1936. Edited by: M. Th. Houtsma, A. J. wensinck, H. A. R Gibb and The Others. Leiden: E. J. Brill, vol. VIII. P.642.
- ↑ ۱۶٫۰ ۱۶٫۱ لکوک، پیر. 83-1382. «گویشهای حاشیه دریای خزر و گویشهای شمال غرب ایران»، راهنمای زبانهای ایرانی: زبانهای ایرانی نو. ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغبیدی، تهران: ققنوس، ص493.
- ↑ بازن، مارسل. 1367، طالش منطقهای قومی در شمال ایران. ترجمه مظفر امین فرشچیان، 2ج، مشهد: آستان قدس رضوی، ص417.
- ↑ شکری، گیتی. «گویش تالشی»، دانشنامه جهان اسلام. ج6، ص297.
- ↑ ۱۹٫۰ ۱۹٫۱ ۱۹٫۲ لکوک، پیر. 83-1382. «گویشهای حاشیه دریای خزر و گویشهای شمال غرب ایران»، راهنمای زبانهای ایرانی: زبانهای ایرانی نو. ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغبیدی، تهران: ققنوس، ص493.
- ↑ رضایتی کیشهخاله. محرم. 1382. «چند نکته دستوری در گویش تالشی»، گویششناسی (ضمیمه نامه فرهنگستان)، ج1، ش1، ص44.
- ↑ لکوک، پیر. «گویشهای حاشیه دریای خزر و گویشهای شمال غرب ایران»، راهنمای زبانهای ایرانی: زبانهای ایرانی نو. ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغبیدی، تهران: 83-1382، ققنوس، ص495.
- ↑ لکوک، پیر. «گویشهای حاشیه دریای خزر و گویشهای شمال غرب ایران»، راهنمای زبانهای ایرانی: زبانهای ایرانی نو. ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغبیدی، تهران: 83-1382، ققنوس، ص493- 494.
- ↑ رضایی کیشهخاله. محرم. 1382. «چند نکته دستوری در گویش تالشی»، گویششناسی (ضمیمه نامه فرهنگستان)، ج1، ش1، ص44.
- ↑ لکوک، پیر. «گویشهای حاشیه دریای خزر و گویشهای شمال غرب ایران»، راهنمای زبانهای ایرانی: زبانهای ایرانی نو. ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغبیدی، تهران: 83-1382، ققنوس، ص494.
- ↑ ۲۵٫۰ ۲۵٫۱ ۲۵٫۲ Campbell, George. 2000. "Talysh", Compendium of the world’s Languages. London & New York: Rout ledge, P. 1602.
- ↑ ۲۶٫۰ ۲۶٫۱ Prokhorov, A. M. (ed). 1980. "Talyshi". Great Soviet Encyclopedia. New York: Macmillan, INC., vol. 25, p. 345.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
فریار اخلاقی
پیوند به بیرون
زبان تالشی، سایت ویکی فقه، قابل بازیابی ازhttps://fa.wikifeqh.ir