پرش به محتوا

کلاه: تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی ایران
تفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
deletegroup
۸٬۷۱۸ ویرایش‌ها
صفحه‌ای تازه حاوی «'''کلاه''': سرپوشي که بر سر گذارند. جنس آن مي‌تواند از پارچه، پوست، چرم، مقوا، پشم، نمد و مانند آن باشد. روش تهيه آن نيز يا با دوختن است و يا مانند نمد با مالش و ماليدن. شکل و طرح کلاه‌ها نيز مانند جنس و طرز تهيه آنها، بسيار متنوع و گونه گون است. ديه...» ایجاد کرد
 
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
deletegroup
۸٬۷۱۸ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۱: خط ۱:
'''کلاه''': سرپوشي که بر سر گذارند. جنس آن مي‌تواند از پارچه، پوست، چرم، مقوا، پشم، نمد و مانند آن باشد. روش تهيه آن نيز يا با دوختن است و يا مانند نمد با مالش و ماليدن. شکل و طرح کلاه‌ها نيز مانند جنس و طرز تهيه آنها، بسيار متنوع و گونه گون است. ديهيم، افسر، تياره، باشلُق، َقَلنسوه، طاقيه، طويله، بُرُنس، َدنيه، ُمزوجَه و مانند آن، نام‌هاي تاريخي و انواع ديگر سربند هستند که در شکل‌ها و طرح‌هاي گوناگون در دوره‌هاي مختلف تاريخي مورد استفاده قرار گرفته‌اند.<sup>1</sup>
'''کلاه''': سرپوشی که بر سر گذارند. جنس آن می‌تواند از پارچه، پوست، چرم، مقوا، پشم، نمد و مانند آن باشد. روش تهیه آن نیز یا با دوختن است و یا مانند نمد با مالش و مالیدن. شکل و طرح کلاه‌ها نیز مانند جنس و طرز تهیه آنها، بسیار متنوع و گونه گون است. دیهیم، افسر، تیاره، باشلُق، َقَلنسوه، طاقیه، طویله، بُرُنس، َدنیه، ُمزوجَه و مانند آن، نام‌های تاریخی و انواع دیگر سربند هستند که در شکل‌ها و طرح‌های گوناگون در دوره‌های مختلف تاریخی مورد استفاده قرار گرفته‌اند.<sup>1</sup>


'''ايران باستان٭''': از قديمي‌ترين کلاه‌هايي که در ايران باستان مي‌شناسيم و قبل از ورود آريايي‌ها، بويژه توسط پادشاهان و يا هنگام نشان دادن خدايان، مورد استفاده گسترده بوده، کلاه‌هاي شاخدار است. اين کلاه‌ها اغلب دو شاخ در طرفين خود داشتند،<sup>2</sup> اما گاه تعداد اين شاخ‌ها به ده عدد هم مي‌رسيد.<sup>3</sup> از کلاه‌هاي ديگر اين دوره کلاه‌هاي لبه‌دار،<sup>4</sup> و کلاه‌هاي مخروطي است.<sup>5</sup> از قديمي‌ترين کلاه‌هايي که برخي زنان آن زمان استفاده مي‌کرده‌اند، نوعي کلاه ساده بود،<sup>6</sup> يا نوع بزرگ‌تري که بام آن تخت بود.<sup>7</sup> شايد آنان از نوعي کلاه‌گيس نگين‌دار نيز استفاده مي‌کرده‌اند.<sup>8</sup> از جالب‌ترين نمونه‌هاي کلاه‌هاي قبل از آرياييان، نوعي کلاه يا کلاهخود بود که به انتهاي ميله‌اي شکل در بالاي کلاه ختم مي‌شد.<sup>9</sup> از کلاه‌هايي که با ورود آرياييان به ايران، و ظاهرا اولين بار به وسيله مادي‌ها در سطحي گسترده مورد استفاده قرار گرفت،کلاهي پشمين بود که تمام سر و گردن و روي گوش‌ها و پيشاني و زير گلو را مي پوشاند، اما به سبب شُلي، قسمت بالاي آن مي افتاد.<sup>10</sup> نوع ديگر اين کلاه حتي روي چانه را نيز مي گرفت.<sup>11</sup> به نظر مي رسد اين کلاه که کارکردي همچون پنام داشته( دهان بندي براي نيالودن آتش مقدس از تنفس انسان، درمراسم مذهبي زردشتيان'''٭''' )، بيشتر به وسيله روحانيون مورد استفاده قرار گرفته است.<sup>12</sup>هخامنشيان نيزاز اين نوع کلاه <sup>13</sup> بويژه از نوع آهاردار و تقريبا خشک آن استفاده کرده اند.<sup>14</sup> بعدها پارتيان نيزاز اين کلاه درسطحي گسترده استفاده کردند.<sup>15</sup> کلاه‌هاي نيمگرد و ساده را که مادها بر سر مي گذاشتند، تا زمان هخامنشيان نيز استفاده مي شد.<sup>16</sup> نوعي از اين کلاه،که ويژه صاحب منصبان بود، آويزه دُم مانندي در عقب خود داشت که پشت شانه‌ها مي افتاد.<sup>17</sup> سکاييان بيشتر از کلاه‌هاي مخروطي شکل که گاه خيلي بلند نيز مي شدند، استفاده بيشتري مي کردند. ادامه مخروطي برخي ازاين کلاه‌ها، نه به صورت عمودي، بلکه مي توانست در پشت سربه صورتي افقي و خميده قرار گيرد.<sup>18</sup> اشکانيان دو نوع از کلاه‌هايي را که اولين بار مادي‌ها به کار بردند، بيشتربر سر مي گذاشتند،يکي کلاهي بود که تمام سرو گردن و گوش‌ها را مي گرفت و با تسمه اي زير گلو محکم مي شد،<sup>19</sup> ديگر، کلاهي ساده و نيمگرد بود،که اشکانيان آن را قدري بلندتر و کشيده تر کرده، به همراه تزيينات نگين کاري شده، به کار مي بردند.<sup>20</sup>     
=== [[ایران باستان]] ===
از قدیمی‌ترین کلاه‌هایی که در ایران باستان می‌شناسیم و قبل از ورود آریایی‌ها، بویژه توسط پادشاهان و یا هنگام نشان دادن خدایان، مورد استفاده گسترده بوده، کلاه‌های شاخدار است. این کلاه‌ها اغلب دو شاخ در طرفین خود داشتند،<sup>2</sup> اما گاه تعداد این شاخ‌ها به ده عدد هم می‌رسید.<sup>3</sup> از کلاه‌های دیگر این دوره کلاه‌های لبه‌دار،<sup>4</sup> و کلاه‌های مخروطی است.<sup>5</sup> از قدیمی‌ترین کلاه‌هایی که برخی زنان آن زمان استفاده می‌کرده‌اند، نوعی کلاه ساده بود،<sup>6</sup> یا نوع بزرگ‌تری که بام آن تخت بود.<sup>7</sup> شاید آنان از نوعی کلاه‌گیس نگین‌دار نیز استفاده می‌کرده‌اند.<sup>8</sup> از جالب‌ترین نمونه‌های کلاه‌های قبل از آریاییان، نوعی کلاه یا کلاهخود بود که به انتهای میله‌ای شکل در بالای کلاه ختم می‌شد.<sup>9</sup> از کلاه‌هایی که با ورود آریاییان به ایران، و ظاهرا اولین بار به وسیله مادی‌ها در سطحی گسترده مورد استفاده قرار گرفت،کلاهی پشمین بود که تمام سر و گردن و روی گوش‌ها و پیشانی و زیر گلو را می پوشاند، اما به سبب شُلی، قسمت بالای آن می افتاد.<sup>10</sup> نوع دیگر این کلاه حتی روی چانه را نیز می گرفت.<sup>11</sup> به نظر می رسد این کلاه که کارکردی همچون پنام داشته( دهان بندی برای نیالودن آتش مقدس از تنفس انسان، درمراسم مذهبی زردشتیان'''٭''' )، بیشتر به وسیله روحانیون مورد استفاده قرار گرفته است.<sup>12</sup>هخامنشیان نیزاز این نوع کلاه <sup>13</sup> بویژه از نوع آهاردار و تقریبا خشک آن استفاده کرده اند.<sup>14</sup> بعدها پارتیان نیزاز این کلاه درسطحی گسترده استفاده کردند.<sup>15</sup> کلاه‌های نیمگرد و ساده را که مادها بر سر می گذاشتند، تا زمان هخامنشیان نیز استفاده می شد.<sup>16</sup> نوعی از این کلاه،که ویژه صاحب منصبان بود، آویزه دُم مانندی در عقب خود داشت که پشت شانه‌ها می افتاد.<sup>17</sup> سکاییان بیشتر از کلاه‌های مخروطی شکل که گاه خیلی بلند نیز می شدند، استفاده بیشتری می کردند. ادامه مخروطی برخی ازاین کلاه‌ها، نه به صورت عمودی، بلکه می توانست در پشت سربه صورتی افقی و خمیده قرار گیرد.<sup>18</sup> اشکانیان دو نوع از کلاه‌هایی را که اولین بار مادی‌ها به کار بردند، بیشتربر سر می گذاشتند،یکی کلاهی بود که تمام سرو گردن و گوش‌ها را می گرفت و با تسمه ای زیر گلو محکم می شد،<sup>19</sup> دیگر، کلاهی ساده و نیمگرد بود،که اشکانیان آن را قدری بلندتر و کشیده تر کرده، به همراه تزیینات نگین کاری شده، به کار می بردند.<sup>20</sup>     


'''ابتداي اسلام تا مغول''' : حجاج بن يوسف<sup>21</sup> از اولين امراي بود، که از طويله و قلنسوه که کلاه‌هايي بلند بودند، استفاده کرد.حسين بن علي(ع) نيز گاه قلنسوه بر سر مي گذاشت.<sup>22</sup> عمربن عبدالعزيز،خليفه اموي نيز بر سر کُمه يا قلنسوه گرد و درازي مي گذاشت.<sup>23</sup> قلنسوه کلاه بلند و پشمي و سياهي بود که قسمت مياني آن را،به سبب بلنديش،از داخل با قطعات مقوا و کاغذ انباشته،و با چوب‌هايي نازک،استوار مي کردند.<sup>24</sup> اين کلاه که به نظر مي رسد، اعراب آن را از کلاه‌هاي بلند مانويان گرفته باشند،<sup>25</sup> در دوره عباسيان،و در پي نفوذ گسترده فرهنگ ايراني، چنان مورد توجه خلفا و رجال ديواني قرار گرفت که خليفه عباسي منصور، در سال 153 ق/770 م،فرماني در الزام ديوانيان به بر سر نهادن آن صادر کرد.<sup>26</sup> بر قلنسوه هارون نوشته شده بود" غازي، حاج ".<sup>27</sup> در دوره مامون استفاده از اين کلاه که دورش را دستاري مي پيچاندند،بسيار شايع شد.<sup>28</sup> طاهر ذواليمينين،<sup>29</sup> عمروبن ليث صفار،<sup>30</sup> و همچنين اميران علوي طبرستان، قلنسوه سياه بر سر مي گذاشته اند.<sup>31</sup> محمد بن کرام فقيه و صوفي حنفي خراسان نيز قلنسوه سفيد بر سر داشته است.<sup>32</sup> ابوسعيد ابوالخير گونه اي قلنسوه،به نام مُزوجَه بر سر داشت،<sup>33</sup> که اگر روي آن را سوزن دوزي مي کردند،کلاه هزارميخي نام مي گرفت.<sup>34</sup> قضات اغلب کلاه‌هاي خُمره اي( دَنيه ) که روگوشي‌هايي نيز داشت،بر سر گذاشته،اما اغلب آن روگوشي‌ها را بالا مي زدند.<sup>35</sup> سلسله‌هاي ترک،نوعي کلاه قوسي با زائده اي در جلو، يا کلاهي مخروطي معروف به کلاه جوار بر سر مي گذاشتند،همچون محمود غزنوي و پسرش اميرمحمد.<sup>36</sup> به اين کلاه که گاه آن را از پوست سگ آبي،و به رنگ سياه يا قهوه اي مي ساختند،کلاه ُقندوز مي گفتند،<sup>37</sup> و اين ظاهرا همان طاقيه طولاني يا کلاه بلند مخروطي<sup>38</sup> ترکمانان است که چون آن را قدري کج بر سر مي نهادند، همچون آلب ارسلان<sup>39</sup> و يا محمد خوارزم شاه<sup>40</sup>( يعني ادامه عمودي آن، به صورت مايل يا افقي پشت سر قرار مي گرفت) به آن کلاه ترکماني کژ مي گفتند.<sup>41</sup> حاجبان دربار و برخي از واليان،اغلب کلاه دو شاخ سياه رنگي بر سر داشتند.<sup>42</sup> نوازندگان بيشتر کلاه‌هاي ساده و کوتاه مثلثي سياه يا قهوه اي و مانند آن بر سر داشتند.<sup>43</sup> زنان از کلاه‌هاي نيمگرد لبه دار که جقه اي بالاي خود داشت،و رنگ آن اغلب آبي يا قرمز بود،<sup>44</sup> يا نوعي کلاه تخت منگوله دار،<sup>45</sup> و نيزازکلاه‌هاي مثلثي زرد،سفيد يا قرمز و ملانند آن استفاده مي کردند.<sup>46</sup> به هرحال برهنه بودن سر نشانه ذلت و پستي بود،به اين خاطراولين اقدام براي تنبيه'''٭''' مجرمان،  برداشتن کلاه و سرپوش آنان بود.<sup>47</sup> غير از اين تنها در سوگواري'''٭'''ها سر را برهنه مي کردند.<sup>48</sup>   
'''ابتدای اسلام تا مغول''' : حجاج بن یوسف<sup>21</sup> از اولین امرای بود، که از طویله و قلنسوه که کلاه‌هایی بلند بودند، استفاده کرد.حسین بن علی(ع) نیز گاه قلنسوه بر سر می گذاشت.<sup>22</sup> عمربن عبدالعزیز،خلیفه اموی نیز بر سر کُمه یا قلنسوه گرد و درازی می گذاشت.<sup>23</sup> قلنسوه کلاه بلند و پشمی و سیاهی بود که قسمت میانی آن را،به سبب بلندیش،از داخل با قطعات مقوا و کاغذ انباشته،و با چوب‌هایی نازک،استوار می کردند.<sup>24</sup> این کلاه که به نظر می رسد، اعراب آن را از کلاه‌های بلند مانویان گرفته باشند،<sup>25</sup> در دوره عباسیان،و در پی نفوذ گسترده فرهنگ ایرانی، چنان مورد توجه خلفا و رجال دیوانی قرار گرفت که خلیفه عباسی منصور، در سال 153 ق/770 م،فرمانی در الزام دیوانیان به بر سر نهادن آن صادر کرد.<sup>26</sup> بر قلنسوه هارون نوشته شده بود" غازی، حاج ".<sup>27</sup> در دوره مامون استفاده از این کلاه که دورش را دستاری می پیچاندند،بسیار شایع شد.<sup>28</sup> طاهر ذوالیمینین،<sup>29</sup> عمروبن لیث صفار،<sup>30</sup> و همچنین امیران علوی طبرستان، قلنسوه سیاه بر سر می گذاشته اند.<sup>31</sup> محمد بن کرام فقیه و صوفی حنفی خراسان نیز قلنسوه سفید بر سر داشته است.<sup>32</sup> ابوسعید ابوالخیر گونه ای قلنسوه،به نام مُزوجَه بر سر داشت،<sup>33</sup> که اگر روی آن را سوزن دوزی می کردند،کلاه هزارمیخی نام می گرفت.<sup>34</sup> قضات اغلب کلاه‌های خُمره ای( دَنیه ) که روگوشی‌هایی نیز داشت،بر سر گذاشته،اما اغلب آن روگوشی‌ها را بالا می زدند.<sup>35</sup> سلسله‌های ترک،نوعی کلاه قوسی با زائده ای در جلو، یا کلاهی مخروطی معروف به کلاه جوار بر سر می گذاشتند،همچون محمود غزنوی و پسرش امیرمحمد.<sup>36</sup> به این کلاه که گاه آن را از پوست سگ آبی،و به رنگ سیاه یا قهوه ای می ساختند،کلاه ُقندوز می گفتند،<sup>37</sup> و این ظاهرا همان طاقیه طولانی یا کلاه بلند مخروطی<sup>38</sup> ترکمانان است که چون آن را قدری کج بر سر می نهادند، همچون آلب ارسلان<sup>39</sup> و یا محمد خوارزم شاه<sup>40</sup>( یعنی ادامه عمودی آن، به صورت مایل یا افقی پشت سر قرار می گرفت) به آن کلاه ترکمانی کژ می گفتند.<sup>41</sup> حاجبان دربار و برخی از والیان،اغلب کلاه دو شاخ سیاه رنگی بر سر داشتند.<sup>42</sup> نوازندگان بیشتر کلاه‌های ساده و کوتاه مثلثی سیاه یا قهوه ای و مانند آن بر سر داشتند.<sup>43</sup> زنان از کلاه‌های نیمگرد لبه دار که جقه ای بالای خود داشت،و رنگ آن اغلب آبی یا قرمز بود،<sup>44</sup> یا نوعی کلاه تخت منگوله دار،<sup>45</sup> و نیزازکلاه‌های مثلثی زرد،سفید یا قرمز و ملانند آن استفاده می کردند.<sup>46</sup> به هرحال برهنه بودن سر نشانه ذلت و پستی بود،به این خاطراولین اقدام برای تنبیه'''٭''' مجرمان،  برداشتن کلاه و سرپوش آنان بود.<sup>47</sup> غیر از این تنها در سوگواری'''٭'''ها سر را برهنه می کردند.<sup>48</sup>   




'''مغول تا عصر حاضر''': شاهان مغول گاه کلاه مسطحي بر سر داشتند که لبه اي ريشه دار داشت.<sup>49</sup> کلاه تيموريان در شکار، کلاهي از پوست پلنگ يا از پوست بره بود،گاه نيزکلاه مخروطي سفيدي با لبه قهوه اي برسر مي گذاشتند.<sup>50</sup> رايج ترين نوع کلاه اين دوره،کلاهي بود که لبه آن دو چاک کوچک داشت،يکي در جلو يکي در عقب،و چون لبه را از محل چاک‌ها برگردانده بودند،هميشه رنگ کلاه با رنگ لبه برگشته، متفاوت بود.ازاين کلاه که اغلب خالدار بود و رنگ‌هاي متنوعي داشت،<sup>51</sup> و گاه کلگي آن قدري بلندتر شده و بدين خاطر کلاه را قدري مخروطي نشان مي داد،<sup>52</sup> تا دوره صفويه'''٭''' نيز استفاده مي شد.<sup>53</sup> جزو خلعت‌هاي وزارت از کلاه مرصعي به نام کلاه نوروزي نام رفته است،  که مي بايد همان کلاهي باشد که در زمان صفويان با عنوان " کلاه دولت " از آن ياد شده است. به نظر مي رسد هردوي اين نامها، مربوط به نوعي کلاه کله قندي منگوله دار باشد. شاهان صفوي نوع شل وکوتاه و اغلب آبي رنگ و خالدارآن را بر سر مي گذاشتند، که به سبب شُلي، بالاي آن به طرف پايين خم شده و مي افتاد. <sup>54</sup> جلودارها اغلب کلاه مخروطي بلند و لبه داري ( سبز، سرخ،خاکستري،طلايي و مانند آن ) بر سر داشتند.<sup>55</sup> نوعي از اين کلاه‌ها جز لبه اصلي،لبه ديگري داشت که به شکل مايل پشت گردن را مي پوشاند.<sup>56</sup> کلاهي به نام تاج'''٭'''نمد، يا تاج مولوي،يا تاج دوازده ترک را،گروهي از صوفيان بر سر مي گذاشتند.بر اين کلاه، وصله‌هايي رنگي و نوشته‌هايي از قرآن يا نقش‌هايي رمزي چون کليد بود.<sup>57</sup>مهمترين کلاه دوره صفويه کلاه قزلباش بود.<sup>58</sup> اين کلاه در حقيقت کلاهخودي فلزي بود که انتهاي آن به شکل ميله مانندي عمودي در مي آمد،هميشه دور آن را دستاري سفيد يا رنگي مي پيچاندند به طوري که همه کلاهخود را مي پوشاند و تنها بخش عمودي ميله مانند آن ديده مي شد.<sup>59</sup> نوعي از اين کلاه از ماهوت قرمز" سقرلاط " تهيه مي شد، و بر هر يک از دوازده ترک آن نام امامي نوشته شده بود.<sup>60 </sup> نادر شاه کلاه استوانه اي و يا مخروطي بلندي را رواج داد که قسمت بالايي آن را بريده بودند. قسمت بالاي اين کلاه،که لبه بسيارباريکي نيز داشت، به چهار ترک يا چهار گوشه کوچک قوسي شکل ختم مي شد.اغلب شال سفيدي را به همراه نوار باريک طلايي رنگي به دور اين کلاه قرمز،يا سفيد و يا خاکستري مي پيچاندند.<sup>61</sup> زنديان چهارترک بالاي اين کلاه را برداشته،بام کلاه را صاف،حالت مخروطي کلاه را استوانه اي،و شال دور آن را نيز بزرگ تر و پهن تر کردند.<sup>62</sup> اين همان کلاهي است که رجال قاجار'''٭''' با کمي تغيير،سال‌ها از آن به صورت کلاه رسمي ديوانيان استفاده کردند.<sup>63</sup>    نا صرالدين شاه که به دنبال ترقيات اجتماعي بود قدري از بلندي کلاه‌ها کاست.<sup>64</sup> درمهرماه 1307ش/ سپتامبر1928م،و در زمان رضا شاه، دولت مقرر کرد مردان ايراني لباس يکدست و کلاه لبه دار استوانه اي که به کلاه پهلوي معروف شد،بر سر بگذارند.<sup>65</sup> از آنجا که کلاه ازمهمترين البسه مردمان بوده،اصطلاحات زيادي درمورد آن بوجود آمده است، همچون، کلاه کسي را برداشتن،کلاهمان توي هم مي رود،سرش بي کلاه ماند،و مانند آن.<sup>66</sup>  
'''مغول تا عصر حاضر''': شاهان مغول گاه کلاه مسطحی بر سر داشتند که لبه ای ریشه دار داشت.<sup>49</sup> کلاه تیموریان در شکار، کلاهی از پوست پلنگ یا از پوست بره بود،گاه نیزکلاه مخروطی سفیدی با لبه قهوه ای برسر می گذاشتند.<sup>50</sup> رایج ترین نوع کلاه این دوره،کلاهی بود که لبه آن دو چاک کوچک داشت،یکی در جلو یکی در عقب،و چون لبه را از محل چاک‌ها برگردانده بودند،همیشه رنگ کلاه با رنگ لبه برگشته، متفاوت بود.ازاین کلاه که اغلب خالدار بود و رنگ‌های متنوعی داشت،<sup>51</sup> و گاه کلگی آن قدری بلندتر شده و بدین خاطر کلاه را قدری مخروطی نشان می داد،<sup>52</sup> تا دوره صفویه'''٭''' نیز استفاده می شد.<sup>53</sup> جزو خلعت‌های وزارت از کلاه مرصعی به نام کلاه نوروزی نام رفته است،  که می باید همان کلاهی باشد که در زمان صفویان با عنوان " کلاه دولت " از آن یاد شده است. به نظر می رسد هردوی این نامها، مربوط به نوعی کلاه کله قندی منگوله دار باشد. شاهان صفوی نوع شل وکوتاه و اغلب آبی رنگ و خالدارآن را بر سر می گذاشتند، که به سبب شُلی، بالای آن به طرف پایین خم شده و می افتاد. <sup>54</sup> جلودارها اغلب کلاه مخروطی بلند و لبه داری ( سبز، سرخ،خاکستری،طلایی و مانند آن ) بر سر داشتند.<sup>55</sup> نوعی از این کلاه‌ها جز لبه اصلی،لبه دیگری داشت که به شکل مایل پشت گردن را می پوشاند.<sup>56</sup> کلاهی به نام تاج'''٭'''نمد، یا تاج مولوی،یا تاج دوازده ترک را،گروهی از صوفیان بر سر می گذاشتند.بر این کلاه، وصله‌هایی رنگی و نوشته‌هایی از قرآن یا نقش‌هایی رمزی چون کلید بود.<sup>57</sup>مهمترین کلاه دوره صفویه کلاه قزلباش بود.<sup>58</sup> این کلاه در حقیقت کلاهخودی فلزی بود که انتهای آن به شکل میله مانندی عمودی در می آمد،همیشه دور آن را دستاری سفید یا رنگی می پیچاندند به طوری که همه کلاهخود را می پوشاند و تنها بخش عمودی میله مانند آن دیده می شد.<sup>59</sup> نوعی از این کلاه از ماهوت قرمز" سقرلاط " تهیه می شد، و بر هر یک از دوازده ترک آن نام امامی نوشته شده بود.<sup>60 </sup> نادر شاه کلاه استوانه ای و یا مخروطی بلندی را رواج داد که قسمت بالایی آن را بریده بودند. قسمت بالای این کلاه،که لبه بسیارباریکی نیز داشت، به چهار ترک یا چهار گوشه کوچک قوسی شکل ختم می شد.اغلب شال سفیدی را به همراه نوار باریک طلایی رنگی به دور این کلاه قرمز،یا سفید و یا خاکستری می پیچاندند.<sup>61</sup> زندیان چهارترک بالای این کلاه را برداشته،بام کلاه را صاف،حالت مخروطی کلاه را استوانه ای،و شال دور آن را نیز بزرگ تر و پهن تر کردند.<sup>62</sup> این همان کلاهی است که رجال قاجار'''٭''' با کمی تغییر،سال‌ها از آن به صورت کلاه رسمی دیوانیان استفاده کردند.<sup>63</sup>    نا صرالدین شاه که به دنبال ترقیات اجتماعی بود قدری از بلندی کلاه‌ها کاست.<sup>64</sup> درمهرماه 1307ش/ سپتامبر1928م،و در زمان رضا شاه، دولت مقرر کرد مردان ایرانی لباس یکدست و کلاه لبه دار استوانه ای که به کلاه پهلوی معروف شد،بر سر بگذارند.<sup>65</sup> از آنجا که کلاه ازمهمترین البسه مردمان بوده،اصطلاحات زیادی درمورد آن بوجود آمده است، همچون، کلاه کسی را برداشتن،کلاهمان توی هم می رود،سرش بی کلاه ماند،و مانند آن.<sup>66</sup>  


نک : کلاه بوقي،تاج، لباس دراويش و صوفيان
نک : کلاه بوقی،تاج، لباس دراویش و صوفیان


'''---------------------------------------'''
'''---------------------------------------'''
خط ۱۴: خط ۱۵:
'''مآخذ''' :
'''مآخذ''' :


1- يادداشت مولف، نيز اسدي طوسي. لغت فرس،به کوشش محمد دبيرسياقي،تهران،کتابخانه طهوري،1336، ص 139
1- یادداشت مولف، نیز اسدی طوسی. لغت فرس،به کوشش محمد دبیرسیاقی،تهران،کتابخانه طهوری،1336، ص 139


2- Scheil,V.Textes(élamites-sémitiques)MDP,Paris,1905,Vol,vi,pl.24
2- Scheil,V.Textes(élamites-sémitiques)MDP,Paris,1905,Vol,vi,pl.24
خط ۲۲: خط ۲۳:
3- Moortgat,A.The art of ancient Mesopotamia,London,(1967)pl.F,no 5
3- Moortgat,A.The art of ancient Mesopotamia,London,(1967)pl.F,no 5


اثر مهر استوانه اي،حدود 2300 ق م
اثر مهر استوانه ای،حدود 2300 ق م


4- Amiet,P.Elam,Paris,(1966)p.85 ; Idam,Glyptique Susienne,Paris(1972) vol 1,p.218,vol 2,pl.158,no 1688
4- Amiet,P.Elam,Paris,(1966)p.85 ; Idam,Glyptique Susienne,Paris(1972) vol 1,p.218,vol 2,pl.158,no 1688
خط ۴۲: خط ۴۳:
10- Dalton,O.The Treasure of the oxus with other examples of early oriental metal work,London (1964)Pp.15-20,pl.2,14,32,fig 14,21,49,no 48-49
10- Dalton,O.The Treasure of the oxus with other examples of early oriental metal work,London (1964)Pp.15-20,pl.2,14,32,fig 14,21,49,no 48-49


گردونه از گنجينه جيحون، و نقوش روي سنگ قبر اسکندر
گردونه از گنجینه جیحون، و نقوش روی سنگ قبر اسکندر


11- Ibid,no 124098,page‘s last ; Ghirshman,R.Perse, proto-iraniens, Mèdes, Achéménides.Paris, Gallimard,1963,vol 1,p.261,fig 318
11- Ibid,no 124098,page‘s last ; Ghirshman,R.Perse, proto-iraniens, Mèdes, Achéménides.Paris, Gallimard,1963,vol 1,p.261,fig 318


تنديس اسب سوار ايراني،قرن 4 پ م، موزه لندن
تندیس اسب سوار ایرانی،قرن 4 پ م، موزه لندن


12- Dalton,p.22,pl.15,fig 69 ; Herzfeld,E.Iran in the ancient east, Oxford, 1941,Pp.204-205,fig 313
12- Dalton,p.22,pl.15,fig 69 ; Herzfeld,E.Iran in the ancient east, Oxford, 1941,Pp.204-205,fig 313


اثري از گنجينه جيحون،موزه لندن، و همچنين نقش برجسته صخره اي قيزقاپان در سليمانيه عراق  
اثری از گنجینه جیحون،موزه لندن، و همچنین نقش برجسته صخره ای قیزقاپان در سلیمانیه عراق  


13- Dalton,pl.37,fig 18a-c
13- Dalton,pl.37,fig 18a-c


نقوش روي سکه‌هاي شهربانان هخامنشي در آسياي صغير،موزه لندن
نقوش روی سکه‌های شهربانان هخامنشی در آسیای صغیر،موزه لندن


14- Roaf,p.50,fig 54,pl.34a
14- Roaf,p.50,fig 54,pl.34a


نقش برجسته‌هاي تخت جمشيد، کاخ آپادانا
نقش برجسته‌های تخت جمشید، کاخ آپادانا


15- Gardner,P.The coinage of Parthia in troduction and supplementary catalog of a recent Hoard by j.Malter,ed M.Moshiri,Tehran,(1981) pl.A-B"Supplement"no 8,10,13,19 ; Sellwood,D.Coinage of Parthia,2<sup>nd</sup> ed, London,(1980),Pp.34-35,type 10,no 10.15
15- Gardner,P.The coinage of Parthia in troduction and supplementary catalog of a recent Hoard by j.Malter,ed M.Moshiri,Tehran,(1981) pl.A-B"Supplement"no 8,10,13,19 ; Sellwood,D.Coinage of Parthia,2<sup>nd</sup> ed, London,(1980),Pp.34-35,type 10,no 10.15


نقوش روي سکه
نقوش روی سکه


16- Ghirshman.1963.vol 1,Pp.244-245,fig 295
16- Ghirshman.1963.vol 1,Pp.244-245,fig 295


نيم تنه تنديس يک مادي از تخت جمشيد،موزه کليولند
نیم تنه تندیس یک مادی از تخت جمشید،موزه کلیولند


17- Roaf,M."Sculptures and sculptors at Persepolis",IRAN,xxi(1983)pl. 11a-c,pl.32a-d,pl.33a-b
17- Roaf,M."Sculptures and sculptors at Persepolis",IRAN,xxi(1983)pl. 11a-c,pl.32a-d,pl.33a-b


نقوش تخت جمشيد،آپادانا
نقوش تخت جمشید،آپادانا


18- Ibid,pl.26.b
18- Ibid,pl.26.b


نقوش تخت جمشيد،آپادانا
نقوش تخت جمشید،آپادانا


19- Gardner.pl.A-B"Supplement"no 4,11,
19- Gardner.pl.A-B"Supplement"no 4,11,


نقوش روي سکه‌هاي شاهان اشکاني
نقوش روی سکه‌های شاهان اشکانی


20- Sellwood.Pp.81-84,type 28-29,no 28.5,29.1
20- Sellwood.Pp.81-84,type 28-29,no 28.5,29.1


نقوش روي سکه‌هاي مهرداد دوم اشکاني،موزه لندن
نقوش روی سکه‌های مهرداد دوم اشکانی،موزه لندن


22- جاحظ،ابوعثمان عمرو بن بحر.التاج في اخلاق الملوک،تحقيق احمد زکي پاشا، قاهره، مطبعة الاميريه، 1332 ق/ 1914 م ،ص 47  
22- جاحظ،ابوعثمان عمرو بن بحر.التاج فی اخلاق الملوک،تحقیق احمد زکی پاشا، قاهره، مطبعة الامیریه، 1332 ق/ 1914 م ،ص 47  


23- ابن سعد.الطبقات الکبري،عني بتصحيحه و طبعه ادوارد زاخائو،ليدن، 1322 ق، ج5، صص 297-298 ;ابن خلکان،شمس الدين احمد بن محمد. وفيات الاعيان و انباء ابناء الزمان ،تحقيق محمد محيي الدين عبدالحميد،قاهره، 1948-1949 م، ج1، ص 206  
23- ابن سعد.الطبقات الکبری،عنی بتصحیحه و طبعه ادوارد زاخائو،لیدن، 1322 ق، ج5، صص 297-298 ;ابن خلکان،شمس الدین احمد بن محمد. وفیات الاعیان و انباء ابناء الزمان ،تحقیق محمد محیی الدین عبدالحمید،قاهره، 1948-1949 م، ج1، ص 206  


24- Supuler,B. Iran in frǜh-Islamischer zeit,Wiesbadan,1952,Pp.347-349 ;
24- Supuler,B. Iran in frǜh-Islamischer zeit,Wiesbadan,1952,Pp.347-349 ;
خط ۹۴: خط ۹۵:
25- Ghirshman,R.Iran.Parthes et Sassanides,Paris,Gallimard,1962,P.329, no 439-440  
25- Ghirshman,R.Iran.Parthes et Sassanides,Paris,Gallimard,1962,P.329, no 439-440  


26- حسن ابراهيم،حسن. تاريخ السياسي و الديني و الثقافي و الاجتماعي،قاهره،الطبعة الثالثه، 1953 م،ج 2 ، ص 361  ترجمه شعري که ابودلامه در آن باب سروده اين است :
26- حسن ابراهیم،حسن. تاریخ السیاسی و الدینی و الثقافی و الاجتماعی،قاهره،الطبعة الثالثه، 1953 م،ج 2 ، ص 361  ترجمه شعری که ابودلامه در آن باب سروده این است :


     از خليفه انتظار زيادتي داشتم                                  در درازي کلاه‌ها افزود
     از خلیفه انتظار زیادتی داشتم                                  در درازی کلاه‌ها افزود


گويي بر فراز سر خمره‌هاي يهوديان است                      که با شبکلاه بلندتر مي نمايد
گویی بر فراز سر خمره‌های یهودیان است                      که با شبکلاه بلندتر می نماید


اصفهاني،ابوالفرج علي بن حسين. کتاب الاغاني،اعداد،مکتب تحقيق،بيروت،داراحياء التراث العربي، 1414-1415 ق/ 1994 م،الطبعة الاولي، ج10، ص 407 ;  لب اللباب،ص 124 به نقل از متز،آدام،الحضارة الاسلامية في القرن الرابع،نقله الي العربية محمد عبدالهادي ابوريده،قاهره، لجنة التاليف و الترجمه، 1377 ق/1957 م، ج2، صص 186-187  
اصفهانی،ابوالفرج علی بن حسین. کتاب الاغانی،اعداد،مکتب تحقیق،بیروت،داراحیاء التراث العربی، 1414-1415 ق/ 1994 م،الطبعة الاولی، ج10، ص 407 ;  لب اللباب،ص 124 به نقل از متز،آدام،الحضارة الاسلامیة فی القرن الرابع،نقله الی العربیة محمد عبدالهادی ابوریده،قاهره، لجنة التالیف و الترجمه، 1377 ق/1957 م، ج2، صص 186-187  


27- بارتولد،و،و. خليفه و سلطان،ترجمه سيروس ايزدي،تهران،اميرکبير، 1358، ص 18  
27- بارتولد،و،و. خلیفه و سلطان،ترجمه سیروس ایزدی،تهران،امیرکبیر، 1358، ص 18  


28- جاحظ. صص 48-49
28- جاحظ. صص 48-49


29- ابن اثير،عزالدين ابوالحسن.الکامل في التاريخ، بيروت،دارصادر،داربيروت، 1385ق/ 1965 م، ج9 ،ص 258
29- ابن اثیر،عزالدین ابوالحسن.الکامل فی التاریخ، بیروت،دارصادر،داربیروت، 1385ق/ 1965 م، ج9 ،ص 258


30- تنوخي،قاضي ابوعلي محسن بن علي.الفرج بعد الشدة،قاهره،دارالطباعة المحمديه،ترجمه و تاليف فارسي،حسين بن اسعد دهستاني،تصحيح اسماعيل حاکمي،تهران،اطلاعات، 1363- 1364، ج2 ، صص 674-676  
30- تنوخی،قاضی ابوعلی محسن بن علی.الفرج بعد الشدة،قاهره،دارالطباعة المحمدیه،ترجمه و تالیف فارسی،حسین بن اسعد دهستانی،تصحیح اسماعیل حاکمی،تهران،اطلاعات، 1363- 1364، ج2 ، صص 674-676  


31- مرعشي،ظهيرالدين. تاريخ طبرستان و رويان و مازندران،چاپ محمد حسين تسبيحي، تهران، شرق، 1368،صص 97 ،152; بلاذري،ابي العباس احمد بن يحيي. فتوح البلدان، حققه و شرح و حواشيه عبدالله انيس الطباع، عمرانيس الطباع،دارالنشرللجامعين، 1377 ق/ 1957 م،،ص 472، سال 315 ق/ 927 م  
31- مرعشی،ظهیرالدین. تاریخ طبرستان و رویان و مازندران،چاپ محمد حسین تسبیحی، تهران، شرق، 1368،صص 97 ،152; بلاذری،ابی العباس احمد بن یحیی. فتوح البلدان، حققه و شرح و حواشیه عبدالله انیس الطباع، عمرانیس الطباع،دارالنشرللجامعین، 1377 ق/ 1957 م،،ص 472، سال 315 ق/ 927 م  


32- صفدي،صلاح الدين خليل.الوافي بالوفيات،باعتناء،هلموت ريتر،س.ديدرينغ و ديگران، ويسبادن،1981-1983، ج4 ،ص 375  
32- صفدی،صلاح الدین خلیل.الوافی بالوفیات،باعتناء،هلموت ریتر،س.دیدرینغ و دیگران، ویسبادن،1981-1983، ج4 ،ص 375  


33- از ريشه زوج . زيرا  از دو رويه تشکيل مي شد که يکي درون ديگري مي رفت و ميانشان را با پنبه و يا کاغذ پر مي کردند. محمد بن منور.اسرارالتوحيد في مقامات الشيخ ابي سعيد،تصحيح محمد رضا شفيعي کدکني، تهران،آگاه، 1367،ج1 ،صص 66 ، 146-147 ، ج2 ،صص 546-547 . به صورت‌هاي مروجه، مروحه، مردوحه و مانند آن نيز آمده است. مصححين جوامع الحکايات آن را به صورت " مزدوقه " تصحيح قياسي کرده و " کلاه منقش " معنا کرده اند. ; عوفي،سديد الدين محمد. جوامع الحکايات و لوامع الروايات،تصحيح اميربانو مصفا،مظاهر مصفا،تهران،بنياد فرهنگ ايران، 1352-1359،صص 635 ، 872 . نيز اين بيت حافظ :
33- از ریشه زوج . زیرا  از دو رویه تشکیل می شد که یکی درون دیگری می رفت و میانشان را با پنبه و یا کاغذ پر می کردند. محمد بن منور.اسرارالتوحید فی مقامات الشیخ ابی سعید،تصحیح محمد رضا شفیعی کدکنی، تهران،آگاه، 1367،ج1 ،صص 66 ، 146-147 ، ج2 ،صص 546-547 . به صورت‌های مروجه، مروحه، مردوحه و مانند آن نیز آمده است. مصححین جوامع الحکایات آن را به صورت " مزدوقه " تصحیح قیاسی کرده و " کلاه منقش " معنا کرده اند. ; عوفی،سدید الدین محمد. جوامع الحکایات و لوامع الروایات،تصحیح امیربانو مصفا،مظاهر مصفا،تهران،بنیاد فرهنگ ایران، 1352-1359،صص 635 ، 872 . نیز این بیت حافظ :


از اين مزوجه و خرقه نيک درتنگم                    به يک کرشمه صوفي وشم قلندر کن
از این مزوجه و خرقه نیک درتنگم                    به یک کرشمه صوفی وشم قلندر کن


حافظ،شمس الدين محمد. ديوان،تحقيق محمد قزويني،قاسم غني،تهران،زوار،تاريخ مقدمه،          1320 ،ص 274   
حافظ،شمس الدین محمد. دیوان،تحقیق محمد قزوینی،قاسم غنی،تهران،زوار،تاریخ مقدمه،          1320 ،ص 274   


34- باخرزي،ابوالمفاخريحيي.اوراد الاحباب و فصوص الآداب،به کوشش ايرج افشار، تهران، فرهنگ ايران زمين، 1358( جلد دوم در فصوص الآداب )ج2، ص 31 ; محمد بن منور، ج2، ص 460  
34- باخرزی،ابوالمفاخریحیی.اوراد الاحباب و فصوص الآداب،به کوشش ایرج افشار، تهران، فرهنگ ایران زمین، 1358( جلد دوم در فصوص الآداب )ج2، ص 31 ; محمد بن منور، ج2، ص 460  


35- متز، ج2، ص 95 ;ابن حوقل.صورة الارض،الطبعة الثانيه،ليدن،بريل، 1938-1939 م
35- متز، ج2، ص 95 ;ابن حوقل.صورة الارض،الطبعة الثانیه،لیدن،بریل، 1938-1939 م


،ص 253  
،ص 253  


36- جوزجاني،منهاج السراج. طبقات ناصري،چاپ عبدالحي حبيبي،تهران، 1334،، ج1، ص 281 ;راوندي،محمد بن علي. راحة الصدور و آية السرور،تصحيح محمد اقبال،ليدن، 1921 م،ص 331 ; بيهقي،ابوالفضل محمد بن حسين. تاريخ بيهقي،به کوشش خليل خطيب رهبر،تهران، سعدي، 1368، ج1، ص 61
36- جوزجانی،منهاج السراج. طبقات ناصری،چاپ عبدالحی حبیبی،تهران، 1334،، ج1، ص 281 ;راوندی،محمد بن علی. راحة الصدور و آیة السرور،تصحیح محمد اقبال،لیدن، 1921 م،ص 331 ; بیهقی،ابوالفضل محمد بن حسین. تاریخ بیهقی،به کوشش خلیل خطیب رهبر،تهران، سعدی، 1368، ج1، ص 61


37- ابن اثير، ج12، صص 502-503 ; جوزجاني، ج1، ص 281 ;  
37- ابن اثیر، ج12، صص 502-503 ; جوزجانی، ج1، ص 281 ;  


38- منشي،اسکندربيگ.تاريخ عالم آراي عباسي،1314 ق،طهران، ج 1، صص 19 ، 25 ، 32 ، 527  
38- منشی،اسکندربیگ.تاریخ عالم آرای عباسی،1314 ق،طهران، ج 1، صص 19 ، 25 ، 32 ، 527  


39- از بالاي گوي کلاهش تا انتهاي ريش بلندش را دو زراع( دو گز) نوشته اند. راوندي،ص 117 ; خواندمير آنرا طاقيه طولاني نام نهاده. حبيب السير في اخبار افراد البشر،تهران،کتابفروشي خيام، 1333-1334،)ج2، ص 487  
39- از بالای گوی کلاهش تا انتهای ریش بلندش را دو زراع( دو گز) نوشته اند. راوندی،ص 117 ; خواندمیر آنرا طاقیه طولانی نام نهاده. حبیب السیر فی اخبار افراد البشر،تهران،کتابفروشی خیام، 1333-1334،)ج2، ص 487  


40- ابن اثير، وقايع سال 594 ق/ 1197 م
40- ابن اثیر، وقایع سال 594 ق/ 1197 م


41- جوزجاني، ج1 ، ص 246، شايد در ارتباط با اصطلاح " کج کلاه خان" باشد که کنايه از غرور و نخوت بوده است.  
41- جوزجانی، ج1 ، ص 246، شاید در ارتباط با اصطلاح " کج کلاه خان" باشد که کنایه از غرور و نخوت بوده است.  


42- بيهقي.ج1، صص 41 ، 117 ، 209  
42- بیهقی.ج1، صص 41 ، 117 ، 209  


Supuler,Pp.364-365
Supuler,Pp.364-365
خط ۱۴۴: خط ۱۴۵:
   43- Grube,E.J.Islamic pottery of the eighth to the fifteenth century in the keir collection,Oxford,1976,P.83, no 42; Pope,A.U. A survey of Persian art,ed,P.Ackerman, Tehran,1964-1967,vol X,P.633,fig A. vol 12, Pp.1308-1341
   43- Grube,E.J.Islamic pottery of the eighth to the fifteenth century in the keir collection,Oxford,1976,P.83, no 42; Pope,A.U. A survey of Persian art,ed,P.Ackerman, Tehran,1964-1967,vol X,P.633,fig A. vol 12, Pp.1308-1341


نقش رقصنده اي روي بشقابي از نيشابور;  نقش بر سفال . نقش بر شمعدان قرن 6. گنجينه دوران اسلامي ; نقش روي بشقاب، ري، موزه برلين
نقش رقصنده ای روی بشقابی از نیشابور;  نقش بر سفال . نقش بر شمعدان قرن 6. گنجینه دوران اسلامی ; نقش روی بشقاب، ری، موزه برلین


44- - Pope.vol X,p.643 B,646 B,672 ; Grube,op.233,no 183
44- - Pope.vol X,p.643 B,646 B,672 ; Grube,op.233,no 183


نقوش انساني بر روي بشقاب و ظروف ديگر، به ترتيب، ري يا ساوه،مجموعه پيلسبوري، موزه متروپوليتن، مجموعه مورتيمر  
نقوش انسانی بر روی بشقاب و ظروف دیگر، به ترتیب، ری یا ساوه،مجموعه پیلسبوری، موزه متروپولیتن، مجموعه مورتیمر  


45- Pope.vol IX,Pp.515-518,pl.511,554,812,980,Ibid,vol X,P.692 A
45- Pope.vol IX,Pp.515-518,pl.511,554,812,980,Ibid,vol X,P.692 A


نقش برجسته گچي، ري، با نام طغرل [ دوم ؟ ] ، موزه پنسيلوانيا ، نقش روي بشقاب، ساوه، در تصرف موسي
نقش برجسته گچی، ری، با نام طغرل [ دوم ؟ ] ، موزه پنسیلوانیا ، نقش روی بشقاب، ساوه، در تصرف موسی


46- Grube,op.201,no 143 ;  Pope. vol X,p.692 A
46- Grube,op.201,no 143 ;  Pope. vol X,p.692 A


نقش روي بشقاب، ساوه،در تصرف موسي ; چيت ساز،محمد رضا.تاريخ پوشاک ايرانيان، انتشارات سمت،1379،ص 285 ، ش 493-494   
نقش روی بشقاب، ساوه،در تصرف موسی ; چیت ساز،محمد رضا.تاریخ پوشاک ایرانیان، انتشارات سمت،1379،ص 285 ، ش 493-494   


47- تاريخ سيستان،مولف ناشناخته،تصحيح محمد تقي بهار،تهران،1314،ص229;چيت ساز ص 134  
47- تاریخ سیستان،مولف ناشناخته،تصحیح محمد تقی بهار،تهران،1314،ص229;چیت ساز ص 134  


48- در مرگ علي بن موسي الرضا. يعقوبي،احمد بن ابي يعقوب، تاريخ،بيروت،دارصادر، 1960 م، ج3، صص 180-181 ; در مرگ امام الحرمين، سبکي،تاج الدين عبدالوهاب، طبقات الشافعية الکبري،تحقيق محمود محمد الطناجي،عبدالفتاح محمد الحلو،قاهره،عيسي البابي الحلبي، 1964-1976 م، ج5 ،ص 181
48- در مرگ علی بن موسی الرضا. یعقوبی،احمد بن ابی یعقوب، تاریخ،بیروت،دارصادر، 1960 م، ج3، صص 180-181 ; در مرگ امام الحرمین، سبکی،تاج الدین عبدالوهاب، طبقات الشافعیة الکبری،تحقیق محمود محمد الطناجی،عبدالفتاح محمد الحلو،قاهره،عیسی البابی الحلبی، 1964-1976 م، ج5 ،ص 181


49- Blair,S.A compendium of chronicles, the Nasser D.Khalili collection of Islamic art,ed,J.Raby,Oxford university press,vol XXVII,1995,P.43
49- Blair,S.A compendium of chronicles, the Nasser D.Khalili collection of Islamic art,ed,J.Raby,Oxford university press,vol XXVII,1995,P.43


نسخه جامع التواريخ، تبريز. ورقه 249a . مجموعه خليلي
نسخه جامع التواریخ، تبریز. ورقه 249a . مجموعه خلیلی


50- شاهنامه کاخ گلستان، ش 2173 ، ص 14 ، مجلس سوم ; سودآور،ابوالعلاء.هنر دربارهاي ايران،ترجمه ناهيد محمد شميراني،تهران،کارنگ، 1380،صص 84-93 ،119 ، ش 29 ، تاجگذاري سلطان حسين ميرزا بايقرا ، دربار سلطان حسين، توپکاپي سرا، H.1636 ، ش 31 ، حرمسراي سلطان حسين ميرزا بايقرا ، ديوان اميرخسرو دهلوي
50- شاهنامه کاخ گلستان، ش 2173 ، ص 14 ، مجلس سوم ; سودآور،ابوالعلاء.هنر دربارهای ایران،ترجمه ناهید محمد شمیرانی،تهران،کارنگ، 1380،صص 84-93 ،119 ، ش 29 ، تاجگذاری سلطان حسین میرزا بایقرا ، دربار سلطان حسین، توپکاپی سرا، H.1636 ، ش 31 ، حرمسرای سلطان حسین میرزا بایقرا ، دیوان امیرخسرو دهلوی


51- Gray,B; La peinture Persane,Genève,1977,Pp.112-113,127-129
51- Gray,B; La peinture Persane,Genève,1977,Pp.112-113,127-129


خمسه نظامي، موزه لندن، لندرزAdd.25900 ورقه 161 ; عکاشه،ثروت موسوعة التصوير الاسلامي،بيروت،مکتبة لبنان ناشرون،الطبعة الاولي،1999م،صص 174-180 ، لوحه 174 ، شاهنامه بايسنقر، کاخ گلستان ; سودآور،صص 84-88 ، ش 29 ، تاجگذاري سلطان حسين ميرزا بايقرا
خمسه نظامی، موزه لندن، لندرزAdd.25900 ورقه 161 ; عکاشه،ثروت موسوعة التصویر الاسلامی،بیروت،مکتبة لبنان ناشرون،الطبعة الاولی،1999م،صص 174-180 ، لوحه 174 ، شاهنامه بایسنقر، کاخ گلستان ; سودآور،صص 84-88 ، ش 29 ، تاجگذاری سلطان حسین میرزا بایقرا


52- Gray.Pp.95-97
52- Gray.Pp.95-97


بر سر تيمور در ورود فاتحانه او به سمرقند. ظفرنامه( شرف الدين علي يزدي )، واشنگتن، گالري هنر فريرn.48.18  ; نيز در به شکار رفتن او در سال 790 ، حوالي بخارا ، سودآور، صص 62-64 ، 56 ، ش 21 ، ظفرنامه يزدي،
بر سر تیمور در ورود فاتحانه او به سمرقند. ظفرنامه( شرف الدین علی یزدی )، واشنگتن، گالری هنر فریرn.48.18  ; نیز در به شکار رفتن او در سال 790 ، حوالی بخارا ، سودآور، صص 62-64 ، 56 ، ش 21 ، ظفرنامه یزدی،


53- Nizami; Ganjevi,Khamsa miniatures,انتشارات يازيچي،باکو، 1983 م
53- Nizami; Ganjevi,Khamsa miniatures,انتشارات یازیچی،باکو، 1983 م


no 5,27,33,38,43,45,57
no 5,27,33,38,43,45,57


مجالس خمسه نظامي ; شاهنامه موزه ايران باستان، ش 2120-312 ، ص 261 ، مجلس يازدهم    
مجالس خمسه نظامی ; شاهنامه موزه ایران باستان، ش 2120-312 ، ص 261 ، مجلس یازدهم    


54- خواندمير، ج4 ، ص 88، 103، 159، 167، 179، 188، 194، 196؛ مرعشي، ظهيرالدين. تاريخ طبرستان و رويان و مازندران، چاپ محمد حسين تسبيحي، تهران، شرق، 1368، ص 174، 218، 293، مقايسه شود با هداياي نه‌گانه‌اي به نام نوئنا Nouena شامل لباس‌هاي ابريشمي و حريرهاي ارغواني و مانند آن، که تاتارهاي نواحي شمالي‌تر به بزرگان مي‌دادند. ونيزيان، (دالساندري، باربارو، و...) سفرنامه‌هاي ونيزيان در ايران، ترجمه منوچهر اميري، تهران، 1349، ص 25.  
54- خواندمیر، ج4 ، ص 88، 103، 159، 167، 179، 188، 194، 196؛ مرعشی، ظهیرالدین. تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، چاپ محمد حسین تسبیحی، تهران، شرق، 1368، ص 174، 218، 293، مقایسه شود با هدایای نه‌گانه‌ای به نام نوئنا Nouena شامل لباس‌های ابریشمی و حریرهای ارغوانی و مانند آن، که تاتارهای نواحی شمالی‌تر به بزرگان می‌دادند. ونیزیان، (دالساندری، باربارو، و...) سفرنامه‌های ونیزیان در ایران، ترجمه منوچهر امیری، تهران، 1349، ص 25.  


55- لصراف، شهاب. الفروسية، الرياض، المکتبة العربية السعودية، 1421 ق، ج2، ص 152-153، نقوش روي جلد کتاب، موزه لندن.
55- لصراف، شهاب. الفروسیة، الریاض، المکتبة العربیة السعودیة، 1421 ق، ج2، ص 152-153، نقوش روی جلد کتاب، موزه لندن.


Nizami, p. no 38
Nizami, p. no 38


مجلس خمسه نظامي
مجلس خمسه نظامی


56- شاهنامه کاخ گلستان، ش 716، ص ۳-4، 20، مجالس اول و دوم و بيستم؛ لصراف، ج2، ص 246-249، لوحه‌هاي 201، 249، شاهنامه موزه توپکاپي سرا، ش 2153 ، ورقه 48  
56- شاهنامه کاخ گلستان، ش 716، ص ۳-4، 20، مجالس اول و دوم و بیستم؛ لصراف، ج2، ص 246-249، لوحه‌های 201، 249، شاهنامه موزه توپکاپی سرا، ش 2153 ، ورقه 48  


57- " در وصله‌هايي که صوفيان و درويشان برسر مي‌نهند" فصل هشتم از کتاب فتوت‌نامه سلطاني. کاشفي سبزواري، فتوت‌نامه سلطاني (در مجموعه رسايل جوانمردان) تصحيح محمد جعفر محجوب، مقدمه و خلاصه فرانسوي هانري کربن، انستيتو فرانسوي تهران، 1352، ص 184- 195،  
57- " در وصله‌هایی که صوفیان و درویشان برسر می‌نهند" فصل هشتم از کتاب فتوت‌نامه سلطانی. کاشفی سبزواری، فتوت‌نامه سلطانی (در مجموعه رسایل جوانمردان) تصحیح محمد جعفر محجوب، مقدمه و خلاصه فرانسوی هانری کربن، انستیتو فرانسوی تهران، 1352، ص 184- 195،  


58- Nizami. no 6
58- Nizami. no 6


مجلس خمسه نظامي
مجلس خمسه نظامی


59- روياي سلطان حيدر، عالم آراي صفوي، مولف ناشناخته، به کوشش يدالله شکري، تهران، اطلاعات، 1363، ص 30-31. به هرحال رويايي شبيه به روياي سلطان حيدر را در باب تاج، در مورد شيخ صفي‌الدين اردبيلي نيز نوشته‌اند، به نظر مي‌رسد، سابقه اين تاج، قديمي‌تر باشد. سيد فيروزشاه زرين کلاه، و محمد حافظ، هردو از اجداد شاه عباس، و از نظر زماني مقدم بر شيخ صفي‌الدين اردبيلي، تاج زرين برسر داشته‌اند. سلطان علي، اين تاج را در گيرودار جنگ ها، سرانجام از سرخود برداشته و بر سر برادرش، اسماعيل، شاه آينده ايران، نهاد، همانجا، ص ۳، 6، 13، 37؛  ونيزيان، ص 326، 364-365، 414- 429.  
59- رویای سلطان حیدر، عالم آرای صفوی، مولف ناشناخته، به کوشش یدالله شکری، تهران، اطلاعات، 1363، ص 30-31. به هرحال رویایی شبیه به رویای سلطان حیدر را در باب تاج، در مورد شیخ صفی‌الدین اردبیلی نیز نوشته‌اند، به نظر می‌رسد، سابقه این تاج، قدیمی‌تر باشد. سید فیروزشاه زرین کلاه، و محمد حافظ، هردو از اجداد شاه عباس، و از نظر زمانی مقدم بر شیخ صفی‌الدین اردبیلی، تاج زرین برسر داشته‌اند. سلطان علی، این تاج را در گیرودار جنگ ها، سرانجام از سرخود برداشته و بر سر برادرش، اسماعیل، شاه آینده ایران، نهاد، همانجا، ص ۳، 6، 13، 37؛  ونیزیان، ص 326، 364-365، 414- 429.  


Gray.Pp.136-137
Gray.Pp.136-137


ديوان حافظ، کمبريج، مجموعه پريوه
دیوان حافظ، کمبریج، مجموعه پریوه


Nizami. no 16,20,26,30
Nizami. no 16,20,26,30


مجالسي از خمسه نظامي؛ تاج اسماعيل سرخ رنگ بود. ابلقي را يکي از دراويش بکتاشيه قسطنطنيه براي او فرستاده بود تا در روز جنگ بر تاج خود نهد. نيز، مقايسه شود با بخشي از نامه سلطان حسين تيموري خطاب به شاه اسماعيل، عالم آراي صفوي، ص 45-47 ، 197  
مجالسی از خمسه نظامی؛ تاج اسماعیل سرخ رنگ بود. ابلقی را یکی از دراویش بکتاشیه قسطنطنیه برای او فرستاده بود تا در روز جنگ بر تاج خود نهد. نیز، مقایسه شود با بخشی از نامه سلطان حسین تیموری خطاب به شاه اسماعیل، عالم آرای صفوی، ص 45-47 ، 197  


60- منشي، اسکندربيگ. تاريخ عالم آراي عباسي، 1314 ق، طهران، ج 1، ص 19.
60- منشی، اسکندربیگ. تاریخ عالم آرای عباسی، 1314 ق، طهران، ج 1، ص 19.


61- براي برخي از تصاوير نادر، نک :
61- برای برخی از تصاویر نادر، نک :


Kirketerp, Moller, H.Nadir shah,Christian vii og William Jons, fund og forskning I det kongelige biblioteks samlinger,IX,1962, Pp.114-127;
Kirketerp, Moller, H.Nadir shah,Christian vii og William Jons, fund og forskning I det kongelige biblioteks samlinger,IX,1962, Pp.114-127;


افشار،ايرج. تصاوير نادرشاه و شاه عباس در کپنهاگ، مجله راهنماي کتاب، س دهم، ش دوم، تير 1346، ص181-183، ش 2، موزه کپنهاک، ش ۳، همانجا، الحاق به نسخه جهانگشاي نادري،pers.63 ،  ش 4، نقاشي بورديه در کتاب Gentil (1822) part, II، سه نيم تنه نقاشي شده ديگر، يکي در هند و ديگري در کتابخانه ملي پاريس، نسخه No.24219، که Otter وMinorsky، به ترتيب آنها را در ابتداي رسالات خود آورده‌اند، سومي در اداره اسناد تاريخي پنجاب است. حکمت، علي اصغر. تصوير تازهاي از نادر شاه، مجله يادگار، س چهارم، ش اول و دوم، شهريور- مهر 1326، ص35-36؛ براي تصاوير ديگر حاکمان افشار، نک: سودآور، ص 382-384، ش 154، a,b 155، آلبوم کاخ گلستان، ش 1639، که نقاشي ناتمامي است از عادلشاه؛ اقبال، عباس. عاقبت نادر شاه، مجله يادگار، س دوم، ش دوم، مهر1324، ص 40-43  
افشار،ایرج. تصاویر نادرشاه و شاه عباس در کپنهاگ، مجله راهنمای کتاب، س دهم، ش دوم، تیر 1346، ص181-183، ش 2، موزه کپنهاک، ش ۳، همانجا، الحاق به نسخه جهانگشای نادری،pers.63 ،  ش 4، نقاشی بوردیه در کتاب Gentil (1822) part, II، سه نیم تنه نقاشی شده دیگر، یکی در هند و دیگری در کتابخانه ملی پاریس، نسخه No.24219، که Otter وMinorsky، به ترتیب آنها را در ابتدای رسالات خود آورده‌اند، سومی در اداره اسناد تاریخی پنجاب است. حکمت، علی اصغر. تصویر تازهای از نادر شاه، مجله یادگار، س چهارم، ش اول و دوم، شهریور- مهر 1326، ص35-36؛ برای تصاویر دیگر حاکمان افشار، نک: سودآور، ص 382-384، ش 154، a,b 155، آلبوم کاخ گلستان، ش 1639، که نقاشی ناتمامی است از عادلشاه؛ اقبال، عباس. عاقبت نادر شاه، مجله یادگار، س دوم، ش دوم، مهر1324، ص 40-43  


62- Un Catalogue des peintures Qajars executes au (18<sup>e</sup>-19<sup>e</sup>) siécles, Tehran, 1973, no 1.
62- Un Catalogue des peintures Qajars executes au (18<sup>e</sup>-19<sup>e</sup>) siécles, Tehran, 1973, no 1.


نقاشي ديواري کلاه فرنگي(هفت تنان) شيراز
نقاشی دیواری کلاه فرنگی(هفت تنان) شیراز


63- Maddison, F; E.S.Smith; Science, tools & magic, the Nasser D. Khalili collection of Islamic art, ed, J.Raby, Oxford university press, vol XII, 1997, Pp.171-172, AH 1262, LAQ 29  
63- Maddison, F; E.S.Smith; Science, tools & magic, the Nasser D. Khalili collection of Islamic art, ed, J.Raby, Oxford university press, vol XII, 1997, Pp.171-172, AH 1262, LAQ 29  


مجموعه خليلي، نقاشي محمدشاه و حاج ميرزا آغاسي؛ نقاشي ديواري کاخ گلستان، فتحعليشاه قاجار و درباريان و سفرا؛ نقاشي‌هاي روي سرتاقچه‌هاي گچي مقرنس کاري شده، ذکاء، يحيي، و محمد حسن سمسار، آثار هنري ايران در مجموعه نخست وزيري، انتشارات نخست وزيري، 1357، ص72-76؛ مقايسه شود با شاهنامه موزه رضا عباسي، ش 1-67، 70، ص 353، مجلس بيست و دوم.
مجموعه خلیلی، نقاشی محمدشاه و حاج میرزا آغاسی؛ نقاشی دیواری کاخ گلستان، فتحعلیشاه قاجار و درباریان و سفرا؛ نقاشی‌های روی سرتاقچه‌های گچی مقرنس کاری شده، ذکاء، یحیی، و محمد حسن سمسار، آثار هنری ایران در مجموعه نخست وزیری، انتشارات نخست وزیری، 1357، ص72-76؛ مقایسه شود با شاهنامه موزه رضا عباسی، ش 1-67، 70، ص 353، مجلس بیست و دوم.


64- مستوفي، عبدالله. شرح زندگاني من، زوار، چاپ دوم، بي تا، ج اول، ص 87.
64- مستوفی، عبدالله. شرح زندگانی من، زوار، چاپ دوم، بی تا، ج اول، ص 87.


65- مرکز بررسي اسناد تاريخي وزارت اطلاعات، تغيير لباس و کشف حجاب به روايت اسناد، تهران، 1378، ص 3- 23، اسناد ش 1-4، عکس ش 1  
65- مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، تغییر لباس و کشف حجاب به روایت اسناد، تهران، 1378، ص 3- 23، اسناد ش 1-4، عکس ش 1  


66- نظري داشلي برون، ذليخا، و، قرنجيک، ذليخا. "پوشاک در باورهاي عاميانه" کتاب ماه هنر، ش 17-18، بهمن و اسفند 1378، ص 14؛ براي برخي از اصطلاحات فارسي در مورد کلاه، نک : دهخدا، علي‌اکبر، امثال و حکم، اميرکبير،1363، ج 2 ، ص 960 ، ج 3 ، ص 1224-1225.  
66- نظری داشلی برون، ذلیخا، و، قرنجیک، ذلیخا. "پوشاک در باورهای عامیانه" کتاب ماه هنر، ش 17-18، بهمن و اسفند 1378، ص 14؛ برای برخی از اصطلاحات فارسی در مورد کلاه، نک : دهخدا، علی‌اکبر، امثال و حکم، امیرکبیر،1363، ج 2 ، ص 960 ، ج 3 ، ص 1224-1225.  


محمدرضا چیت ساز
محمدرضا چیت ساز

نسخهٔ ‏۹ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۲۳:۵۹

کلاه: سرپوشی که بر سر گذارند. جنس آن می‌تواند از پارچه، پوست، چرم، مقوا، پشم، نمد و مانند آن باشد. روش تهیه آن نیز یا با دوختن است و یا مانند نمد با مالش و مالیدن. شکل و طرح کلاه‌ها نیز مانند جنس و طرز تهیه آنها، بسیار متنوع و گونه گون است. دیهیم، افسر، تیاره، باشلُق، َقَلنسوه، طاقیه، طویله، بُرُنس، َدنیه، ُمزوجَه و مانند آن، نام‌های تاریخی و انواع دیگر سربند هستند که در شکل‌ها و طرح‌های گوناگون در دوره‌های مختلف تاریخی مورد استفاده قرار گرفته‌اند.1

ایران باستان

از قدیمی‌ترین کلاه‌هایی که در ایران باستان می‌شناسیم و قبل از ورود آریایی‌ها، بویژه توسط پادشاهان و یا هنگام نشان دادن خدایان، مورد استفاده گسترده بوده، کلاه‌های شاخدار است. این کلاه‌ها اغلب دو شاخ در طرفین خود داشتند،2 اما گاه تعداد این شاخ‌ها به ده عدد هم می‌رسید.3 از کلاه‌های دیگر این دوره کلاه‌های لبه‌دار،4 و کلاه‌های مخروطی است.5 از قدیمی‌ترین کلاه‌هایی که برخی زنان آن زمان استفاده می‌کرده‌اند، نوعی کلاه ساده بود،6 یا نوع بزرگ‌تری که بام آن تخت بود.7 شاید آنان از نوعی کلاه‌گیس نگین‌دار نیز استفاده می‌کرده‌اند.8 از جالب‌ترین نمونه‌های کلاه‌های قبل از آریاییان، نوعی کلاه یا کلاهخود بود که به انتهای میله‌ای شکل در بالای کلاه ختم می‌شد.9 از کلاه‌هایی که با ورود آریاییان به ایران، و ظاهرا اولین بار به وسیله مادی‌ها در سطحی گسترده مورد استفاده قرار گرفت،کلاهی پشمین بود که تمام سر و گردن و روی گوش‌ها و پیشانی و زیر گلو را می پوشاند، اما به سبب شُلی، قسمت بالای آن می افتاد.10 نوع دیگر این کلاه حتی روی چانه را نیز می گرفت.11 به نظر می رسد این کلاه که کارکردی همچون پنام داشته( دهان بندی برای نیالودن آتش مقدس از تنفس انسان، درمراسم مذهبی زردشتیان٭ )، بیشتر به وسیله روحانیون مورد استفاده قرار گرفته است.12هخامنشیان نیزاز این نوع کلاه 13 بویژه از نوع آهاردار و تقریبا خشک آن استفاده کرده اند.14 بعدها پارتیان نیزاز این کلاه درسطحی گسترده استفاده کردند.15 کلاه‌های نیمگرد و ساده را که مادها بر سر می گذاشتند، تا زمان هخامنشیان نیز استفاده می شد.16 نوعی از این کلاه،که ویژه صاحب منصبان بود، آویزه دُم مانندی در عقب خود داشت که پشت شانه‌ها می افتاد.17 سکاییان بیشتر از کلاه‌های مخروطی شکل که گاه خیلی بلند نیز می شدند، استفاده بیشتری می کردند. ادامه مخروطی برخی ازاین کلاه‌ها، نه به صورت عمودی، بلکه می توانست در پشت سربه صورتی افقی و خمیده قرار گیرد.18 اشکانیان دو نوع از کلاه‌هایی را که اولین بار مادی‌ها به کار بردند، بیشتربر سر می گذاشتند،یکی کلاهی بود که تمام سرو گردن و گوش‌ها را می گرفت و با تسمه ای زیر گلو محکم می شد،19 دیگر، کلاهی ساده و نیمگرد بود،که اشکانیان آن را قدری بلندتر و کشیده تر کرده، به همراه تزیینات نگین کاری شده، به کار می بردند.20   

ابتدای اسلام تا مغول : حجاج بن یوسف21 از اولین امرای بود، که از طویله و قلنسوه که کلاه‌هایی بلند بودند، استفاده کرد.حسین بن علی(ع) نیز گاه قلنسوه بر سر می گذاشت.22 عمربن عبدالعزیز،خلیفه اموی نیز بر سر کُمه یا قلنسوه گرد و درازی می گذاشت.23 قلنسوه کلاه بلند و پشمی و سیاهی بود که قسمت میانی آن را،به سبب بلندیش،از داخل با قطعات مقوا و کاغذ انباشته،و با چوب‌هایی نازک،استوار می کردند.24 این کلاه که به نظر می رسد، اعراب آن را از کلاه‌های بلند مانویان گرفته باشند،25 در دوره عباسیان،و در پی نفوذ گسترده فرهنگ ایرانی، چنان مورد توجه خلفا و رجال دیوانی قرار گرفت که خلیفه عباسی منصور، در سال 153 ق/770 م،فرمانی در الزام دیوانیان به بر سر نهادن آن صادر کرد.26 بر قلنسوه هارون نوشته شده بود" غازی، حاج ".27 در دوره مامون استفاده از این کلاه که دورش را دستاری می پیچاندند،بسیار شایع شد.28 طاهر ذوالیمینین،29 عمروبن لیث صفار،30 و همچنین امیران علوی طبرستان، قلنسوه سیاه بر سر می گذاشته اند.31 محمد بن کرام فقیه و صوفی حنفی خراسان نیز قلنسوه سفید بر سر داشته است.32 ابوسعید ابوالخیر گونه ای قلنسوه،به نام مُزوجَه بر سر داشت،33 که اگر روی آن را سوزن دوزی می کردند،کلاه هزارمیخی نام می گرفت.34 قضات اغلب کلاه‌های خُمره ای( دَنیه ) که روگوشی‌هایی نیز داشت،بر سر گذاشته،اما اغلب آن روگوشی‌ها را بالا می زدند.35 سلسله‌های ترک،نوعی کلاه قوسی با زائده ای در جلو، یا کلاهی مخروطی معروف به کلاه جوار بر سر می گذاشتند،همچون محمود غزنوی و پسرش امیرمحمد.36 به این کلاه که گاه آن را از پوست سگ آبی،و به رنگ سیاه یا قهوه ای می ساختند،کلاه ُقندوز می گفتند،37 و این ظاهرا همان طاقیه طولانی یا کلاه بلند مخروطی38 ترکمانان است که چون آن را قدری کج بر سر می نهادند، همچون آلب ارسلان39 و یا محمد خوارزم شاه40( یعنی ادامه عمودی آن، به صورت مایل یا افقی پشت سر قرار می گرفت) به آن کلاه ترکمانی کژ می گفتند.41 حاجبان دربار و برخی از والیان،اغلب کلاه دو شاخ سیاه رنگی بر سر داشتند.42 نوازندگان بیشتر کلاه‌های ساده و کوتاه مثلثی سیاه یا قهوه ای و مانند آن بر سر داشتند.43 زنان از کلاه‌های نیمگرد لبه دار که جقه ای بالای خود داشت،و رنگ آن اغلب آبی یا قرمز بود،44 یا نوعی کلاه تخت منگوله دار،45 و نیزازکلاه‌های مثلثی زرد،سفید یا قرمز و ملانند آن استفاده می کردند.46 به هرحال برهنه بودن سر نشانه ذلت و پستی بود،به این خاطراولین اقدام برای تنبیه٭ مجرمان،  برداشتن کلاه و سرپوش آنان بود.47 غیر از این تنها در سوگواری٭ها سر را برهنه می کردند.48 


مغول تا عصر حاضر: شاهان مغول گاه کلاه مسطحی بر سر داشتند که لبه ای ریشه دار داشت.49 کلاه تیموریان در شکار، کلاهی از پوست پلنگ یا از پوست بره بود،گاه نیزکلاه مخروطی سفیدی با لبه قهوه ای برسر می گذاشتند.50 رایج ترین نوع کلاه این دوره،کلاهی بود که لبه آن دو چاک کوچک داشت،یکی در جلو یکی در عقب،و چون لبه را از محل چاک‌ها برگردانده بودند،همیشه رنگ کلاه با رنگ لبه برگشته، متفاوت بود.ازاین کلاه که اغلب خالدار بود و رنگ‌های متنوعی داشت،51 و گاه کلگی آن قدری بلندتر شده و بدین خاطر کلاه را قدری مخروطی نشان می داد،52 تا دوره صفویه٭ نیز استفاده می شد.53 جزو خلعت‌های وزارت از کلاه مرصعی به نام کلاه نوروزی نام رفته است،  که می باید همان کلاهی باشد که در زمان صفویان با عنوان " کلاه دولت " از آن یاد شده است. به نظر می رسد هردوی این نامها، مربوط به نوعی کلاه کله قندی منگوله دار باشد. شاهان صفوی نوع شل وکوتاه و اغلب آبی رنگ و خالدارآن را بر سر می گذاشتند، که به سبب شُلی، بالای آن به طرف پایین خم شده و می افتاد. 54 جلودارها اغلب کلاه مخروطی بلند و لبه داری ( سبز، سرخ،خاکستری،طلایی و مانند آن ) بر سر داشتند.55 نوعی از این کلاه‌ها جز لبه اصلی،لبه دیگری داشت که به شکل مایل پشت گردن را می پوشاند.56 کلاهی به نام تاج٭نمد، یا تاج مولوی،یا تاج دوازده ترک را،گروهی از صوفیان بر سر می گذاشتند.بر این کلاه، وصله‌هایی رنگی و نوشته‌هایی از قرآن یا نقش‌هایی رمزی چون کلید بود.57مهمترین کلاه دوره صفویه کلاه قزلباش بود.58 این کلاه در حقیقت کلاهخودی فلزی بود که انتهای آن به شکل میله مانندی عمودی در می آمد،همیشه دور آن را دستاری سفید یا رنگی می پیچاندند به طوری که همه کلاهخود را می پوشاند و تنها بخش عمودی میله مانند آن دیده می شد.59 نوعی از این کلاه از ماهوت قرمز" سقرلاط " تهیه می شد، و بر هر یک از دوازده ترک آن نام امامی نوشته شده بود.60  نادر شاه کلاه استوانه ای و یا مخروطی بلندی را رواج داد که قسمت بالایی آن را بریده بودند. قسمت بالای این کلاه،که لبه بسیارباریکی نیز داشت، به چهار ترک یا چهار گوشه کوچک قوسی شکل ختم می شد.اغلب شال سفیدی را به همراه نوار باریک طلایی رنگی به دور این کلاه قرمز،یا سفید و یا خاکستری می پیچاندند.61 زندیان چهارترک بالای این کلاه را برداشته،بام کلاه را صاف،حالت مخروطی کلاه را استوانه ای،و شال دور آن را نیز بزرگ تر و پهن تر کردند.62 این همان کلاهی است که رجال قاجار٭ با کمی تغییر،سال‌ها از آن به صورت کلاه رسمی دیوانیان استفاده کردند.63    نا صرالدین شاه که به دنبال ترقیات اجتماعی بود قدری از بلندی کلاه‌ها کاست.64 درمهرماه 1307ش/ سپتامبر1928م،و در زمان رضا شاه، دولت مقرر کرد مردان ایرانی لباس یکدست و کلاه لبه دار استوانه ای که به کلاه پهلوی معروف شد،بر سر بگذارند.65 از آنجا که کلاه ازمهمترین البسه مردمان بوده،اصطلاحات زیادی درمورد آن بوجود آمده است، همچون، کلاه کسی را برداشتن،کلاهمان توی هم می رود،سرش بی کلاه ماند،و مانند آن.66  

نک : کلاه بوقی،تاج، لباس دراویش و صوفیان

---------------------------------------

مآخذ :

1- یادداشت مولف، نیز اسدی طوسی. لغت فرس،به کوشش محمد دبیرسیاقی،تهران،کتابخانه طهوری،1336، ص 139

2- Scheil,V.Textes(élamites-sémitiques)MDP,Paris,1905,Vol,vi,pl.24

اثر مهر از شوش

3- Moortgat,A.The art of ancient Mesopotamia,London,(1967)pl.F,no 5

اثر مهر استوانه ای،حدود 2300 ق م

4- Amiet,P.Elam,Paris,(1966)p.85 ; Idam,Glyptique Susienne,Paris(1972) vol 1,p.218,vol 2,pl.158,no 1688

اثر مهر از شوش،حدود 3200 ق م

5- → 3

6- Spycket,A.Les figurines de Suse,MDAI,lii,Paris,Gabalda, (1992) p.66,pl.45,no 320

7- Amiet(1966)p.297,fig 221

8- Ibid,fig 122

9- Amiet(1972)vol 1,Pp.218,229,vol 2,pl.157,161,no 1684,1746

اثر مهر از شوش

10- Dalton,O.The Treasure of the oxus with other examples of early oriental metal work,London (1964)Pp.15-20,pl.2,14,32,fig 14,21,49,no 48-49

گردونه از گنجینه جیحون، و نقوش روی سنگ قبر اسکندر

11- Ibid,no 124098,page‘s last ; Ghirshman,R.Perse, proto-iraniens, Mèdes, Achéménides.Paris, Gallimard,1963,vol 1,p.261,fig 318

تندیس اسب سوار ایرانی،قرن 4 پ م، موزه لندن

12- Dalton,p.22,pl.15,fig 69 ; Herzfeld,E.Iran in the ancient east, Oxford, 1941,Pp.204-205,fig 313

اثری از گنجینه جیحون،موزه لندن، و همچنین نقش برجسته صخره ای قیزقاپان در سلیمانیه عراق

13- Dalton,pl.37,fig 18a-c

نقوش روی سکه‌های شهربانان هخامنشی در آسیای صغیر،موزه لندن

14- Roaf,p.50,fig 54,pl.34a

نقش برجسته‌های تخت جمشید، کاخ آپادانا

15- Gardner,P.The coinage of Parthia in troduction and supplementary catalog of a recent Hoard by j.Malter,ed M.Moshiri,Tehran,(1981) pl.A-B"Supplement"no 8,10,13,19 ; Sellwood,D.Coinage of Parthia,2nd ed, London,(1980),Pp.34-35,type 10,no 10.15

نقوش روی سکه

16- Ghirshman.1963.vol 1,Pp.244-245,fig 295

نیم تنه تندیس یک مادی از تخت جمشید،موزه کلیولند

17- Roaf,M."Sculptures and sculptors at Persepolis",IRAN,xxi(1983)pl. 11a-c,pl.32a-d,pl.33a-b

نقوش تخت جمشید،آپادانا

18- Ibid,pl.26.b

نقوش تخت جمشید،آپادانا

19- Gardner.pl.A-B"Supplement"no 4,11,

نقوش روی سکه‌های شاهان اشکانی

20- Sellwood.Pp.81-84,type 28-29,no 28.5,29.1

نقوش روی سکه‌های مهرداد دوم اشکانی،موزه لندن

22- جاحظ،ابوعثمان عمرو بن بحر.التاج فی اخلاق الملوک،تحقیق احمد زکی پاشا، قاهره، مطبعة الامیریه، 1332 ق/ 1914 م ،ص 47

23- ابن سعد.الطبقات الکبری،عنی بتصحیحه و طبعه ادوارد زاخائو،لیدن، 1322 ق، ج5، صص 297-298 ;ابن خلکان،شمس الدین احمد بن محمد. وفیات الاعیان و انباء ابناء الزمان ،تحقیق محمد محیی الدین عبدالحمید،قاهره، 1948-1949 م، ج1، ص 206

24- Supuler,B. Iran in frǜh-Islamischer zeit,Wiesbadan,1952,Pp.347-349 ;

Dozy,R.P.R. Dictionnaire détaillé noms des vêtements chez les Arabes, Amsterdam,1845,Pp. 280-291

25- Ghirshman,R.Iran.Parthes et Sassanides,Paris,Gallimard,1962,P.329, no 439-440  

26- حسن ابراهیم،حسن. تاریخ السیاسی و الدینی و الثقافی و الاجتماعی،قاهره،الطبعة الثالثه، 1953 م،ج 2 ، ص 361  ترجمه شعری که ابودلامه در آن باب سروده این است :

     از خلیفه انتظار زیادتی داشتم                                  در درازی کلاه‌ها افزود

گویی بر فراز سر خمره‌های یهودیان است                      که با شبکلاه بلندتر می نماید

اصفهانی،ابوالفرج علی بن حسین. کتاب الاغانی،اعداد،مکتب تحقیق،بیروت،داراحیاء التراث العربی، 1414-1415 ق/ 1994 م،الطبعة الاولی، ج10، ص 407 ;  لب اللباب،ص 124 به نقل از متز،آدام،الحضارة الاسلامیة فی القرن الرابع،نقله الی العربیة محمد عبدالهادی ابوریده،قاهره، لجنة التالیف و الترجمه، 1377 ق/1957 م، ج2، صص 186-187

27- بارتولد،و،و. خلیفه و سلطان،ترجمه سیروس ایزدی،تهران،امیرکبیر، 1358، ص 18

28- جاحظ. صص 48-49

29- ابن اثیر،عزالدین ابوالحسن.الکامل فی التاریخ، بیروت،دارصادر،داربیروت، 1385ق/ 1965 م، ج9 ،ص 258

30- تنوخی،قاضی ابوعلی محسن بن علی.الفرج بعد الشدة،قاهره،دارالطباعة المحمدیه،ترجمه و تالیف فارسی،حسین بن اسعد دهستانی،تصحیح اسماعیل حاکمی،تهران،اطلاعات، 1363- 1364، ج2 ، صص 674-676

31- مرعشی،ظهیرالدین. تاریخ طبرستان و رویان و مازندران،چاپ محمد حسین تسبیحی، تهران، شرق، 1368،صص 97 ،152; بلاذری،ابی العباس احمد بن یحیی. فتوح البلدان، حققه و شرح و حواشیه عبدالله انیس الطباع، عمرانیس الطباع،دارالنشرللجامعین، 1377 ق/ 1957 م،،ص 472، سال 315 ق/ 927 م

32- صفدی،صلاح الدین خلیل.الوافی بالوفیات،باعتناء،هلموت ریتر،س.دیدرینغ و دیگران، ویسبادن،1981-1983، ج4 ،ص 375

33- از ریشه زوج . زیرا  از دو رویه تشکیل می شد که یکی درون دیگری می رفت و میانشان را با پنبه و یا کاغذ پر می کردند. محمد بن منور.اسرارالتوحید فی مقامات الشیخ ابی سعید،تصحیح محمد رضا شفیعی کدکنی، تهران،آگاه، 1367،ج1 ،صص 66 ، 146-147 ، ج2 ،صص 546-547 . به صورت‌های مروجه، مروحه، مردوحه و مانند آن نیز آمده است. مصححین جوامع الحکایات آن را به صورت " مزدوقه " تصحیح قیاسی کرده و " کلاه منقش " معنا کرده اند. ; عوفی،سدید الدین محمد. جوامع الحکایات و لوامع الروایات،تصحیح امیربانو مصفا،مظاهر مصفا،تهران،بنیاد فرهنگ ایران، 1352-1359،صص 635 ، 872 . نیز این بیت حافظ :

از این مزوجه و خرقه نیک درتنگم                    به یک کرشمه صوفی وشم قلندر کن

حافظ،شمس الدین محمد. دیوان،تحقیق محمد قزوینی،قاسم غنی،تهران،زوار،تاریخ مقدمه،          1320 ،ص 274 

34- باخرزی،ابوالمفاخریحیی.اوراد الاحباب و فصوص الآداب،به کوشش ایرج افشار، تهران، فرهنگ ایران زمین، 1358( جلد دوم در فصوص الآداب )ج2، ص 31 ; محمد بن منور، ج2، ص 460

35- متز، ج2، ص 95 ;ابن حوقل.صورة الارض،الطبعة الثانیه،لیدن،بریل، 1938-1939 م

،ص 253

36- جوزجانی،منهاج السراج. طبقات ناصری،چاپ عبدالحی حبیبی،تهران، 1334،، ج1، ص 281 ;راوندی،محمد بن علی. راحة الصدور و آیة السرور،تصحیح محمد اقبال،لیدن، 1921 م،ص 331 ; بیهقی،ابوالفضل محمد بن حسین. تاریخ بیهقی،به کوشش خلیل خطیب رهبر،تهران، سعدی، 1368، ج1، ص 61

37- ابن اثیر، ج12، صص 502-503 ; جوزجانی، ج1، ص 281 ;

38- منشی،اسکندربیگ.تاریخ عالم آرای عباسی،1314 ق،طهران، ج 1، صص 19 ، 25 ، 32 ، 527

39- از بالای گوی کلاهش تا انتهای ریش بلندش را دو زراع( دو گز) نوشته اند. راوندی،ص 117 ; خواندمیر آنرا طاقیه طولانی نام نهاده. حبیب السیر فی اخبار افراد البشر،تهران،کتابفروشی خیام، 1333-1334،)ج2، ص 487

40- ابن اثیر، وقایع سال 594 ق/ 1197 م

41- جوزجانی، ج1 ، ص 246، شاید در ارتباط با اصطلاح " کج کلاه خان" باشد که کنایه از غرور و نخوت بوده است.

42- بیهقی.ج1، صص 41 ، 117 ، 209

Supuler,Pp.364-365

   43- Grube,E.J.Islamic pottery of the eighth to the fifteenth century in the keir collection,Oxford,1976,P.83, no 42; Pope,A.U. A survey of Persian art,ed,P.Ackerman, Tehran,1964-1967,vol X,P.633,fig A. vol 12, Pp.1308-1341

نقش رقصنده ای روی بشقابی از نیشابور;  نقش بر سفال . نقش بر شمعدان قرن 6. گنجینه دوران اسلامی ; نقش روی بشقاب، ری، موزه برلین

44- - Pope.vol X,p.643 B,646 B,672 ; Grube,op.233,no 183

نقوش انسانی بر روی بشقاب و ظروف دیگر، به ترتیب، ری یا ساوه،مجموعه پیلسبوری، موزه متروپولیتن، مجموعه مورتیمر  

45- Pope.vol IX,Pp.515-518,pl.511,554,812,980,Ibid,vol X,P.692 A

نقش برجسته گچی، ری، با نام طغرل [ دوم ؟ ] ، موزه پنسیلوانیا ، نقش روی بشقاب، ساوه، در تصرف موسی

46- Grube,op.201,no 143 ;  Pope. vol X,p.692 A

نقش روی بشقاب، ساوه،در تصرف موسی ; چیت ساز،محمد رضا.تاریخ پوشاک ایرانیان، انتشارات سمت،1379،ص 285 ، ش 493-494 

47- تاریخ سیستان،مولف ناشناخته،تصحیح محمد تقی بهار،تهران،1314،ص229;چیت ساز ص 134

48- در مرگ علی بن موسی الرضا. یعقوبی،احمد بن ابی یعقوب، تاریخ،بیروت،دارصادر، 1960 م، ج3، صص 180-181 ; در مرگ امام الحرمین، سبکی،تاج الدین عبدالوهاب، طبقات الشافعیة الکبری،تحقیق محمود محمد الطناجی،عبدالفتاح محمد الحلو،قاهره،عیسی البابی الحلبی، 1964-1976 م، ج5 ،ص 181

49- Blair,S.A compendium of chronicles, the Nasser D.Khalili collection of Islamic art,ed,J.Raby,Oxford university press,vol XXVII,1995,P.43

نسخه جامع التواریخ، تبریز. ورقه 249a . مجموعه خلیلی

50- شاهنامه کاخ گلستان، ش 2173 ، ص 14 ، مجلس سوم ; سودآور،ابوالعلاء.هنر دربارهای ایران،ترجمه ناهید محمد شمیرانی،تهران،کارنگ، 1380،صص 84-93 ،119 ، ش 29 ، تاجگذاری سلطان حسین میرزا بایقرا ، دربار سلطان حسین، توپکاپی سرا، H.1636 ، ش 31 ، حرمسرای سلطان حسین میرزا بایقرا ، دیوان امیرخسرو دهلوی

51- Gray,B; La peinture Persane,Genève,1977,Pp.112-113,127-129

خمسه نظامی، موزه لندن، لندرزAdd.25900 ورقه 161 ; عکاشه،ثروت موسوعة التصویر الاسلامی،بیروت،مکتبة لبنان ناشرون،الطبعة الاولی،1999م،صص 174-180 ، لوحه 174 ، شاهنامه بایسنقر، کاخ گلستان ; سودآور،صص 84-88 ، ش 29 ، تاجگذاری سلطان حسین میرزا بایقرا

52- Gray.Pp.95-97

بر سر تیمور در ورود فاتحانه او به سمرقند. ظفرنامه( شرف الدین علی یزدی )، واشنگتن، گالری هنر فریرn.48.18  ; نیز در به شکار رفتن او در سال 790 ، حوالی بخارا ، سودآور، صص 62-64 ، 56 ، ش 21 ، ظفرنامه یزدی،

53- Nizami; Ganjevi,Khamsa miniatures,انتشارات یازیچی،باکو، 1983 م

no 5,27,33,38,43,45,57

مجالس خمسه نظامی ; شاهنامه موزه ایران باستان، ش 2120-312 ، ص 261 ، مجلس یازدهم  

54- خواندمیر، ج4 ، ص 88، 103، 159، 167، 179، 188، 194، 196؛ مرعشی، ظهیرالدین. تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، چاپ محمد حسین تسبیحی، تهران، شرق، 1368، ص 174، 218، 293، مقایسه شود با هدایای نه‌گانه‌ای به نام نوئنا Nouena شامل لباس‌های ابریشمی و حریرهای ارغوانی و مانند آن، که تاتارهای نواحی شمالی‌تر به بزرگان می‌دادند. ونیزیان، (دالساندری، باربارو، و...) سفرنامه‌های ونیزیان در ایران، ترجمه منوچهر امیری، تهران، 1349، ص 25.

55- لصراف، شهاب. الفروسیة، الریاض، المکتبة العربیة السعودیة، 1421 ق، ج2، ص 152-153، نقوش روی جلد کتاب، موزه لندن.

Nizami, p. no 38

مجلس خمسه نظامی

56- شاهنامه کاخ گلستان، ش 716، ص ۳-4، 20، مجالس اول و دوم و بیستم؛ لصراف، ج2، ص 246-249، لوحه‌های 201، 249، شاهنامه موزه توپکاپی سرا، ش 2153 ، ورقه 48

57- " در وصله‌هایی که صوفیان و درویشان برسر می‌نهند" فصل هشتم از کتاب فتوت‌نامه سلطانی. کاشفی سبزواری، فتوت‌نامه سلطانی (در مجموعه رسایل جوانمردان) تصحیح محمد جعفر محجوب، مقدمه و خلاصه فرانسوی هانری کربن، انستیتو فرانسوی تهران، 1352، ص 184- 195،

58- Nizami. no 6

مجلس خمسه نظامی

59- رویای سلطان حیدر، عالم آرای صفوی، مولف ناشناخته، به کوشش یدالله شکری، تهران، اطلاعات، 1363، ص 30-31. به هرحال رویایی شبیه به رویای سلطان حیدر را در باب تاج، در مورد شیخ صفی‌الدین اردبیلی نیز نوشته‌اند، به نظر می‌رسد، سابقه این تاج، قدیمی‌تر باشد. سید فیروزشاه زرین کلاه، و محمد حافظ، هردو از اجداد شاه عباس، و از نظر زمانی مقدم بر شیخ صفی‌الدین اردبیلی، تاج زرین برسر داشته‌اند. سلطان علی، این تاج را در گیرودار جنگ ها، سرانجام از سرخود برداشته و بر سر برادرش، اسماعیل، شاه آینده ایران، نهاد، همانجا، ص ۳، 6، 13، 37؛  ونیزیان، ص 326، 364-365، 414- 429.

Gray.Pp.136-137

دیوان حافظ، کمبریج، مجموعه پریوه

Nizami. no 16,20,26,30

مجالسی از خمسه نظامی؛ تاج اسماعیل سرخ رنگ بود. ابلقی را یکی از دراویش بکتاشیه قسطنطنیه برای او فرستاده بود تا در روز جنگ بر تاج خود نهد. نیز، مقایسه شود با بخشی از نامه سلطان حسین تیموری خطاب به شاه اسماعیل، عالم آرای صفوی، ص 45-47 ، 197

60- منشی، اسکندربیگ. تاریخ عالم آرای عباسی، 1314 ق، طهران، ج 1، ص 19.

61- برای برخی از تصاویر نادر، نک :

Kirketerp, Moller, H.Nadir shah,Christian vii og William Jons, fund og forskning I det kongelige biblioteks samlinger,IX,1962, Pp.114-127;

افشار،ایرج. تصاویر نادرشاه و شاه عباس در کپنهاگ، مجله راهنمای کتاب، س دهم، ش دوم، تیر 1346، ص181-183، ش 2، موزه کپنهاک، ش ۳، همانجا، الحاق به نسخه جهانگشای نادری،pers.63 ،  ش 4، نقاشی بوردیه در کتاب Gentil (1822) part, II، سه نیم تنه نقاشی شده دیگر، یکی در هند و دیگری در کتابخانه ملی پاریس، نسخه No.24219، که Otter وMinorsky، به ترتیب آنها را در ابتدای رسالات خود آورده‌اند، سومی در اداره اسناد تاریخی پنجاب است. حکمت، علی اصغر. تصویر تازهای از نادر شاه، مجله یادگار، س چهارم، ش اول و دوم، شهریور- مهر 1326، ص35-36؛ برای تصاویر دیگر حاکمان افشار، نک: سودآور، ص 382-384، ش 154، a,b 155، آلبوم کاخ گلستان، ش 1639، که نقاشی ناتمامی است از عادلشاه؛ اقبال، عباس. عاقبت نادر شاه، مجله یادگار، س دوم، ش دوم، مهر1324، ص 40-43

62- Un Catalogue des peintures Qajars executes au (18e-19e) siécles, Tehran, 1973, no 1.

نقاشی دیواری کلاه فرنگی(هفت تنان) شیراز

63- Maddison, F; E.S.Smith; Science, tools & magic, the Nasser D. Khalili collection of Islamic art, ed, J.Raby, Oxford university press, vol XII, 1997, Pp.171-172, AH 1262, LAQ 29

مجموعه خلیلی، نقاشی محمدشاه و حاج میرزا آغاسی؛ نقاشی دیواری کاخ گلستان، فتحعلیشاه قاجار و درباریان و سفرا؛ نقاشی‌های روی سرتاقچه‌های گچی مقرنس کاری شده، ذکاء، یحیی، و محمد حسن سمسار، آثار هنری ایران در مجموعه نخست وزیری، انتشارات نخست وزیری، 1357، ص72-76؛ مقایسه شود با شاهنامه موزه رضا عباسی، ش 1-67، 70، ص 353، مجلس بیست و دوم.

64- مستوفی، عبدالله. شرح زندگانی من، زوار، چاپ دوم، بی تا، ج اول، ص 87.

65- مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، تغییر لباس و کشف حجاب به روایت اسناد، تهران، 1378، ص 3- 23، اسناد ش 1-4، عکس ش 1

66- نظری داشلی برون، ذلیخا، و، قرنجیک، ذلیخا. "پوشاک در باورهای عامیانه" کتاب ماه هنر، ش 17-18، بهمن و اسفند 1378، ص 14؛ برای برخی از اصطلاحات فارسی در مورد کلاه، نک : دهخدا، علی‌اکبر، امثال و حکم، امیرکبیر،1363، ج 2 ، ص 960 ، ج 3 ، ص 1224-1225.

محمدرضا چیت ساز

برگرفته از «https://iranology-e.ir/index.php?title=کلاه&oldid=7662»