دندانپزشکی و دندانسازی: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۲۲: | خط ۲۲: | ||
== نویسنده مقاله == | == نویسنده مقاله == | ||
یونس كرامتی | یونس كرامتی | ||
[[رده:علوم و فنون]] | |||
نسخهٔ کنونی تا ۱۰ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۵۸
دندانپزشکی و دندانسازی، درباره رواج این علوم در ایران پیش از اسلام نشانههای روشنی در دست نیست. اما از آنجا که برخی پزشکان جندیشاپوری در همان نخستین سدههای دوره اسلامی آثاری در این باره نگاشتهاند[۱] میتوان دریافت که این فنون از دیرباز مورد توجه ایرانیان بوده است. ابن ماسویه* جندی شاپوری، رسالهای با عنوان السواک و السنونات (داروهای دندان) داشته و در الجامع خود که از مهمترین مآخذ رازی* بوده درباره بیماریهای دندان سخن گفته است[۲] و اگر شخصیتی موسوم به ماسویه کَهتر و ابن ماسویه را یکی بدانیم، باید وی را نخستین کسی دانست که برای پرکردن حفرههای دندان از طلا استفاده کرده و کیفیت درد سمپاتیک را دریافته است[۳]. حنین بن اسحاق، شاگرد نامدار ابن ماسویه نیز رسالهای با عنوان حفظ الاسنان و اللثه (بهداشت دندان و لثه) نوشته که این نیز از مآخذ رازی بوده است[۴]. علی بن ربن طبری* نیز درباره ریزش دندانهای شیری و رشد دندانهای آسیا سخن گفته و داروهایی برای استحکام لثه و دندان، قطع خونریزی، سفید کردن دندان و تسریع در رشد دندانهای کودکان تجویز کرده است[۵]. اما رازی* در جلد سوم الحاوی، بیش از همه پزشکان مسلمان به این موضوع توجه داشته است[۶]. وی بیشتر دردهای دندان را به اعصاب ریشه دندان مربوط میدانست[۷] رازی داروهایی برای سست کردن ریشه و سپس کشیدن دندان، آرام کردن دندان درد، جلوگیری از خوردگی دندان و جز آن آورده که احتمالاً بسیاری حاصل تجربیات شخصی اوست. شرحی که در طب المنصوری درباره دندان و فک آورده، احتمالاً نخستین اثر درباره کالبد شناسی دندان و کارکرد فک است[۸]. اخوینی بخاری*، برجسته ترین شاگرد مکتب رازی، افزون بر برشمردن برخی عوامل فساد دندان مانند باقی ماندن غذا در لابلای دندانها یا فقر غذایی، روشهای ویژهای نیز برای تسکین یا برکندن یا جلوگیری از ادامه فساد دندان یاد کرده است[۹]. ابن سینا* نیز در القانون ملاحظات بالینی قابل توجهی در این باره ارائه کرده است. وی با توجه به خاصیت بی حس کنندگی سرما، آب سرد را برای آرام کردن دندان درد تجویز میکند. یکی از درمانهای وی را میتوان با روش عصب کشی کنونی مقایسه کرد[۱۰]. آثار سید اسماعیل جرجانی* ملاحظات بالینی مهمی درباره پیوره و خوره لثهها در بر دارد[۱۱]. پزشکان برجسته روزگاران بعد نیز پیوسته به دندان پزشکی توجه داشتهاند و افراد غیر حرفهای همچون دلاکان و سلمانیها، که گهگاه اعمال جراحی کوچک را بر عهده میگرفتند، دست کم تا روزگار صفویه در این رشته دخالت نمیکردهاند[۱۲]. غیاث الدین اصفهانی، از پزشکان این روزگار، بر آن بود که دندان کرم خورده را باید از طریق تراشیدن قسمتهای فاسد با یک وسیله تیز، و پر کردن آن با ماده مخصوص درمان کرد[۱۳]. بهاء الدوله محمد حسینی نوربخش (آخرین پزشک برجسته ایرانی پیش از ورود پزشکی نوین) نیز در مداوای برخی دردهای دندان از داروهای مخدر و نیز بخور دادن و داغ کردن استفاده میکرد[۱۴].
دنداپزشکی و دندان سازی به روزگار قاجار، نخست با همان شیوه کهن ادامه داشت اما با ورود پزشکی نوین اروپایی به ایران، به ناگاه متحول شد. نخستین بار که در مکاتبات اداری ایران از دندان سازی یاد شده، در اوایل روزگار ناصری است که میرزا آقاخان نوری، در نامه 24 ذی الحجه 1273ق / ؟م به فرخ خان امین الدوله دستور میدهد یک نفر پزشک حاذق برای ساختن «دندان عوضی» از اروپا استخدام و به ایران بیاورد. اما از سرانجام کار خبری در دست نیست[۱۵]. 4 سال بعد، دکتر طولوزان، پزشک شخصی ناصرالدین شاه، هنگام بازگشت از پاریس، دندان سازی را با خود به ایران آورد که سالها در ایران مشغول به کار بود[۱۶]. به گزارش اعتماد السلطنه اولین «کارخانه دندانسازی» نیز در دوره ناصری افتتاح شد[۱۷]. در همین روزگار میرزا علی دکتر ملقب به معتمد الاطباء (معلم طب و تشریح دارالفنون)، در کتاب جواهر الحکمه درباره امراض دهان و دندان و روشهای درمان آن بر اساس پزشکی اروپایی سخن گفت[۱۸]. اما در این روزگار عموم مردم هنگام دندان درد و برای کشیدن دندان یا تعبیه روکش طلا و استعمال دارو به سلمانیها، شاگرد زرگران و عطاران مراجعه میکردند[۱۹]. تا آنکه در 1339ق قانون طبابت به تصویب رسید و بر اساس آن اشتغال به دندانسازی به اخذ اجازه نامه رسمی از وزارت فرهنگ، که به ثبت وزارت کشور نیز رسیده باشد، منوط شد[۲۰].
در این سالها تدریس دندانپزشکی، از وظایف «شعبه طب دارالفنون» و بعدها «مدرسه طب» و سرانجام «مدرسه عالی طب» بود. اما در 1309ش مدرسه عالی دندانسازی تهران وابسته به مدرسه عالی طب تأسیس شد که دوره تحصیل آن 5 سال بود[۲۱] و تقریبا در همین سالها ابزار و داروهای جدید دندان پزشکی و دندان سازی به جای ابزارها و داروهای سنتی رواج یافت[۲۲]. با تأسیس دانشگاه تهران در 1313ش بخش دندانپزشکی یکی از شعبههای دانشکده پزشکی شد اما از سال تحصیلی 1335-1336ش این بخش مستقل شد و دانشکده دندانپزشکی نام گرفت[۲۳].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ رازی. الحاوی، ج 3، ص 129، 136.
- ↑ همان. ص 117، 141، 142. 150؛ ابن ابی اصیبعه. عیون الأنباء. به کوشش آگوست مولر، قاهره: 1299ق، ج1، ص183.
- ↑ Elgood, C. L., A Medical History of Persia, Cambridge, 1951, pp 93-95, 287
- ↑ ابن ابی اصیبعه. ج 1، ص 199؛ رازی. ج 3، ص 145-150.
- ↑ علی بن ربن طبری. فردوس الحکمه. به کوشش محمد زبیر صدیقی، برلین: 1928م، ص 47، 188-189.
- ↑ رازی. الحاوی. ج 3، ص 93-155.
- ↑ رازی. الحاوی. ص 106.
- ↑ Malvin, E., Dentistry, An illustrated History, New York, 1985, 66
- ↑ اخوینی بخاری. هدایه المتعلمین فی الطب. به کوشش جلال متینی، مشهد: 1344، ص 297، 302-303.
- ↑ ابن سینا. القانون فی الطب. بولاق، 1294ق، ج 3، ص 97-98، 100.
- ↑ جرجانی. ذخیره خوارزمشاهی. چاپ تصویری به کوشش سعیدی سیرجانی، تهران: 1355، ص 379.
- ↑ Elgood, C. L., Safavid Medical Practice, London: 1970, p 143
- ↑ Elgood, C. L., Safavid Medical Practice, London: 1970, pp 20, 143.
- ↑ بهاء الدوله. خلاصه التجارب. نسخه خطی شماره 1400 کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، برگهای 189-192.
- ↑ امین الدوله، فرخ خان. مجموعه اسناد. به کوشش کریم اصفهانیان، تهران: 1347، ج 2، ص 178.
- ↑ اعتماد السلطنه. روزنامه خاطرات. به کوشش ایرج افشار، تهران: 1350، وقایع سال 1310ق/1892م، ص 806.
- ↑ اعتماد السلطنه. المآثر و الآثار. تهران: 1348، ص 126.
- ↑ معتمد الاطباء (میرزا علی دکتر). جواهر الحکمه. تهران: 1304ق، ص 224 به بعد.
- ↑ نجمی، ناصر. دارالخلافه تهران. تهران: 1356، ص 201؛ سیمجور، کاظم. «تاریخچه دندانپزشکی»، نشریه دانشکده دندانپزشکی دانشگاه تهران، سال 11، شماره 4، بهار 1356، ص 12.
- ↑ ساروخانیان، گاراگین. «طب و بهداشت»، ایرانشهر. ج 2، ص 1406.
- ↑ گل پرور. ص 49، 51.
- ↑ سیمجور. ص 16.
- ↑ محبوبی اردکانی. تاریخ تحول دانشگاه تهران و مؤسسات عالی آموزشی ایران. تهران: 1350، ص 377، 379.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
یونس كرامتی