شوش
شوش، شهرستانی در شمال غربی استان خوزستان، با مرکزیتی به همین نام، دارای 2 شهر، 2 بخش و 7 دهستان. این شهرستان از جنوب با مرکز استان (اهواز)، از شرق با شهرستانهای شوشتر و دزفول، از شمال و غرب با شهرستانهای اندیمشک، دهلران (در استان ایلام) و دشت آزادگان همسایه است.1
شهر شوش، در فاصلة حدود 100 کیلومتری مرکز استان و در فاصلة 770 کیلومتری شهر تهران از راه زمینی، قرار دارد. این شهر از طریق راه آهن نیز با تهران و مرکز استان و چند شهر دیگر متصل است.2
شوش با مختصات جغرافیایی ً00 َ15 ْ48 طول شرقی و ً00 َ12 ْ32 عرض شمالی و با ارتفاع 87 متر از سطح دریا، دارای آب و هوایی گرم و خشک، در کنار رودخانة شاهور (شاخهای از کرخه) و در اراضی نسبتاً همواری واقع شده است.3
رودخانة کرخه در غرب این شهر جریان دارد و رودخانة دز نیز در دَه کیلومتری شرق آن به سوی جنوب روان است. وجود جریان های آبی دز و کرخه و احداث سدهای آبی- برقی در منطقه موجب رونق کشاورزی در اطراف شهر و توسعة زندگی شهری شده است. شوش در جریان جنگ عراق علیه ایران به دلیل نزدیکی به منطقة جنگی، متحمل صدماتی شد، امّا در سالهای اخیر با بازگشت مهاجران جنگی و ارائة کمکهای لازم برای بازسازی، این شهر مجدداً به دوران توسعه و عمران خود بازگشته است.
شهر باستانی شوش در گذشته با نامهای گوناگونی خوانده میشده است که آلامیس، ایران خوره شاهپور، خاتام تی، سوزیانا، سوزیس، سوس، سوسونکا، شوشن، کوسیا4 و... از آن جملهاند.
در قدیمیترین اثر جغرافیایی به زبان فارسی دربارة شهر شوش چنین آمده است: «شوش، شهریست تونگر [توانگر] و جای بازرگانان و بارکدة خوزستان است و از وی جامه و عمامة خز خیزد و ترنج دست انبوی خیزد، و تابوت دانیال پیغمبر علیه السلام [را] آنجا یافتند».5
در عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات نیز آمده که «مدینة شوش شهریست به خوزستان ابن مقنع گوید، اول سوری که بنا کردند بعد از طوفان نوع سور شوش بود و ششتر و گویند که سام بن نوح بنا کرد و این شهر را ابوموسی اشعری گشود در عهد عمر بن خطاب در آن سیصد خزینه نهاده بود... .6
حمدالله مستوفی از شوش با نام «سوس» یاد کرده است: «از اقلیم سیم و شهری و سطست و گرمسیر. مهالیل بن قنیان بن انوش بن شیت بن آدم (عم) ساخت. و این اولین شهریست که در خوزستان بنا کردند و هوشنگ بر آن عمارات افزود و آنجا قلعة محکم ساخت و بر آن قلعة دیگر ساخت که در غایت استحکام بود. شاپور ذوالاکتاف تجدید عمارت آن شهر کرد و شاپورخوره خواند، و شکلش بر مثال باز نهاده بود. گور دانیال پیغمبر (عم) آنجاست بر جانب غربی آن شهر در میان آب. و در آنجا ماهیان انسیاند و از مردم نگریزند و کسی ایشان را نرنجاند».7
شوش در تاریخ عمر طولانی خود دارای دو عصر طولانی بوده است. دورة عظمت پادشاهان ایلام... و دورة دوم عصر شاهنشاهان هخامنشی است که داریوش بزرگ شوش را تجدید عمارت نمود و قصرها و عمارات بسیار عالی و زیبا در آن برپا کرد مانند قصر معروف آپادانا...».8 آثار کشف شده در منطقه و دیگر اسناد و مدارک تاریخی حکایت از تاریخ پر ماجرایی دارد که شوش و به گونة وسیعتر سرزمین عیلام (ایلام) به خود دیده است. آرامگاههای عیلامی هفتتپه، معبد چغازنبیل در 40 کیلومتری شهر و دیگر آثار بر جای مانده، شوش را همواره مورد توجه باستانشناسان قرار داده است. موقعیت جغرافیایی شوش نیز همواره پر اهمیت بوده است: «شوش در عین حال محل تلاقی راههای مهمی هم بود. در سفر به سوی غرب با قایق از کرخه میگذشتند و با کاروانی سه روزه در جایی که امروز اماره در عراق در قرار دارد، به دجله میرسیدند، و در صورت ادامة سفر به مدت یک هفتة دیگر، مسافر به بابل میرسید. مسیر دیگری که همیشه به شمال ختم میشد، از کرخه و کاشقان به خرمآباد لرستان و از طریق بروجرد به سوی تهران امروز که در جنوب آن ری قرار دارد و در اصل راگا نامیده میشد میرفت. جادة سوم با گذشتن از شوشتر، شوش را به ایذه و از آنجا به دشت اصفهان وصل میکرد و در ادامه به سوی جنوب از طریق بهبهان و فهلیان به پرسپولیس یا شیراز میرسید».9 جمعیت شهر شوش در سرشماری 1375ش تعداد 52058 تن و طبق برآوردها در 1384ش به 58490 تن رسیده است.10
مآخذ:
1. دفتر تقسیمات کشوری. نقشه و جدول تقسیمات کشوری. تهران: وزارت کشور، 1383.
2. سازمان حمل و نقل و پایانههای کشور (وزارت راه و ترابری). اطلس جادههای ایران. ویرایش دوم. تهران: 1380، همشهری، ص34 و 134.
3. جعفری، عباس. گیتاشناسی ایران. دایرةالمعارف جغرافیایی ایران. ج3،چ1، تهران: 1379، گیتاشناسی، ص793.
4. چکنگی، علیرضا. فرهنگنامة تطبیقی نامهای قدیم و جدید مکانهای جغرافیایی ایران و نواحی مجاور. چ1، مشهد: 1378، آستان قدس رضوی، ص210-211.
5. حدود العالم من المشرق الی المغرب. به کوشش دکتر منوچهر ستوده، تهران: 1362، ، ص139.
6. طوسی، محمد بن محمود بن احمد طوسی. عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات. به اهتمام منوچهر ستوده، چ2، تهران: 1382، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ص240.
7. مستوفیقزوینی، حمدالله. نزهةالقلوب. به کوشش دکتر محمد دبیرسیاقی، چ1، قزوین: 1381، حدیث امروز، ص168.
8. قدیانی، عباس. شوش بهشت شهرهای عیلام. چ1، تهران: 1381، فرهنگ مکتوب، 1381، ص61.
9. هینس، والتر. دنیای گمشدة عیلام. ترجمة فیروز فیروزنیا، چ3، تهران: 1383، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ص25.
10. مرکز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستانهای کشور بر اساس محدودة سال 1380. تهران: 1382، مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، ص111و113.
غلامحسین تکمیل همایون