کتابخانه های آذربایجان شرقی

آذربايجان شرقی

كتابخانه‌های استان آذربایجان شرقی در شمال غرب ایران قرار دارد و از شمال به جمهوری آذربایجان و ارمنستان، از جنوب به استان‌های زنجان و آذربایجان غربی، از مغرب به آذربایجان غربی، و از مشرق به استان اردبیل محدود است. جمعیت آن (طبق آمار سال 1375) 3325540 نفر و مساحت آن 54132 كیلومترمربع است. 60 درصد جمعیت در شهرها و 40 درصد در روستاها سكونت دارند.

آذربایجان شرقی دارای 14 شهرستان، 39 شهر، 34 بخش، 134 دهستان، و 2840 آبادی است. شهرستان‌های این استان عبارت است از: اهر، بستان‌آباد، بناب، تبریز، جلفا، سراب، شبستر، كلیبر، مراغه، مرند، ملكان، میانه، هریس، و هشترود. مركز این استان شهر تبریز است (24: پانزده و شانزده).

فهرست

• ۱تاریخچه
• ۲كتابخانه‌های شخصی
• ۳كتابخانه‌های عمومی
• ۴كتابخانه‌های كودكان و نوجوانان
• ۵كتابخانه‌های آموزشگاهی
• ۶كتابخانه‌های تخصصی
• ۷كتابخانه‌های دانشگاهی
• ۸مآخذ :

تاریخچه

سابقه تمدن آذربایجان به هزاره‌های پیش از میلاد باز می‌گردد. آثار باستانی قره تپه در نزدیكی تبریز (حدود 2500 سال ق.م.)، دو كتیبه سنگی به خط میخی اورارتو در ارتفاعات شمالی سراب (حدود 700 ق.م.)، كتیبه سنگی سقین دل به خط فارسی باستان در بخش ورزقان شهرستان اهر، قلعه تخت سلیمان در نزدیكی مراغه، و تپه‌های باستانیِ آبادیِ آتش خسرو در شهرستان اهر، از جمله آثار تاریخی پیش از اسلام این منطقه است (14: 7، 9؛ 15: ج 2، ص 926، 927، 935). آتشكده آذر گشسب، كه یكی از سه آتشكده معروف زردشتی و متعلق به دربار و ارتش ساسانی بوده، احتمالاً در یكی از نقاط همین سرزمین به نام گازاكا  (بین مراغه و تبریز) قرار داشته است. در این آتشكده، ظاهراً، نسخه‌ای از كتاب اوستا ـ به جا مانده از دوران هخامنشیان ـ نگهداری می‌شده كه در جریان حمله اسكندر، به همراه دیگر اشیا به یغما رفته و به یونان یا اسكندریه منتقل شده است (80:10 ـ 81؛ 15: ج 2، ص 930-932).

آذربایجان در سال‌های 18 تا 22 ق. به‌دست مسلمانان فتح گردید (2: ج 1، ص 79؛ 82:10 ) و نخستین مسجد جامع آن در قرون نخستین اسلامی و به گفته‌ای در قرن اول هجری، در زمان عبدالله‌بن عامر، در تبریز ساخته شد (21: ج 1، ص 261-264) و سپس مساجد متعدد دیگری بنا گردید، اما تا قبل از آغاز قرن هفتم هیچ‌گونه اطلاعی از وجود كتابخانه‌های مساجد، مدارس دینی، یا كتابخانه‌های شخصی در این منطقه در دست نیست.

به نوشته سعدالدین وراوینی (مترجم فارسی مرزبان‌نامه) خواجه ربیب‌الدین، وزیر دانشمند و هنرپرور ازبك‌بن محمد ایلدگز (607-622 ق.)، از اتابكان آذربایجان، كتابخانه باشكوهی برای مسجد جامع تبریز تأسیس كرد و در آن كتاب‌هایی در همه رشته‌های علوم و فنون از جمله تفسیر، حدیث، كلام، تاریخ، ادبیات، حكایات، طب، و مانند آن فراهم آورد و ترجمه فارسی مرزبان‌نامه را نیز به آنها افزود (3:14).

ایلخانان مغول (654-756 ق.)، آذربایجان را مقرّ حكومت و شهر تبریز را پایتخت امپراتوری وسیع خویش قرار دادند و هلاكوخان مغول مراغه را به پایتختی خود برگزید (1: ج 1، ص 27).

كتابخانه رصدخانه مراغه كه در 657 ق. به همت خواجه نصیرالدین طوسی، وزیر دانشمند هلاكوخان مغول (654-663 ق.) در مراغه تأسیس شد، از بزرگ‌ترین كتابخانه‌های ایران و جهان اسلام به‌شمار می‌رفت و كتاب‌های زیادی از سراسر ولایات اسلامی و غیراسلامی به زبان‌های گوناگون در آن فراهم شده بود. تعداد كتاب‌های آن را تا 400000 جلد تخمین زده‌اند (5:14 ـ 6؛ 85:26). كتابخانه ربع رشیدی نیز كه در اواخر قرن هفتم هجری به امر خواجه رشیدالدین فضل‌الله، وزیر باتدبیر و دانشمند غازان خان مغول (694-703 ق.)، ساخته شد از بزرگ‌ترین كتابخانه‌های ایران به‌شمار می‌رفت و بیش از 60000 جلد كتاب داشت كه از سراسر جهان اسلام گردآوری شده بود و تعداد زیادی از آنها به خط مؤلفان آنها بود (5:14-10؛ 26: 90-93). كتابخانه شنب غازان (تأسیس 702 ق.)، كتابخانه مسجد علی‌شاه یا ارك (قرن 8 ق.)، كتابخانه سلطان احمد جلایر (قرن 8 و 9 ق.)، كتابخانه مدرسه مظفریه (حدود 870 ق.)، كتابخانه اوزون حسن (قرن 9 ق.)، كتابخانه شاه طهماسب اول صفوی (930-984 ق.)، كتابخانه شرف‌الدین محمدرضا تبریزی، متخلص به "مجذوب" (قرن 12 ق.)، كتابخانه عبدالرزاق بیگ دُنبُلی، متخلص به "مفتون" ( - 1243 ق.)، كتابخانه و قرائت‌خانه عمومی خازن لشكر (1312 ق.)، كتابخانه خاندان قاضی (قرون 12 تا 14 ق.)، كتابخانه خاندان ممقانی (قرون 13 و 14 ق.)، كتابخانه ثقه‌الاسلام تبریزی، كتابخانه سلطان القرّایی، كتابخانه (محمدعلی) تربیت، كتابخانه واعظ چرندابی، و كتابخانه سیدعلی ایروانی از جمله كتابخانه‌های عمومی و شخصی آذربایجان تا حدود 1300 ش. است (10:14-25؛ 27: ج 2، ص 125، 127، 128، 179، 180، 183، 200، 203، 205، 206).

كتابخانه‌های شخصی

از نخستین قرون اسلامی، صدها تن از علما، دانشمندان، ادیبان، شاعران، و حاكمان فرهنگ‌دوست در منطقه آذربایجان درخشیده‌اند كه تعداد آنها به حدود دوهزار نفر می‌رسد (18: ج 4، ص 1548). چه‌بسا گروه زیادی از آنان، برحسب نوع كار، دارای كتابخانه‌های شخصی بوده‌اند، اما تا قرن 8 ق. از وجود این نوع كتابخانه اطلاعی در دست نیست.

به‌سبب علاقه افراد خاندان به حفظ مجموعه‌های پدران خود، این كتابخانه‌ها در طی سالیان دراز و قرون متمادی حفظ و حراست می‌شده و در كتاب‌های رجال و تاریخ به دفعات از این كتابخانه‌های خاندانی سخن رفته است. قدیمی‌ترین كتابخانه شخصی آذربایجان كتابخانه معروف و نفیس سلطان اویس جلایر (757-776 ق.) و پسرش سلطان احمد (784- 813 ق.) در تبریز بود كه نسخه‌های متعددی از مجموعه آنها باقی است (15:14-17). كتابخانه اوزون حسن (873-882 ق.) در تبریز در قرن نهم هجری مورد توجه دانشمندان بوده و كتابخانه حمزه بیگ آق‌قویونلو (839-848 ق.) كه در تبریز حكومت می‌كرده شهرت و اعتبار خاصی داشته است (27: ج 2، ص 125-127).

پس از آنكه شاه اسماعیل اول صفوی (907-930 ق.) هرات را فتح كرد، هنرمندان معروف آن شهر از جمله كمال‌الدین بهزاد را كه در دربار سلطان حسین بایقرا گرد آمده بودند، با احترام تمام با خود به تبریز (پایتخت) آورد و كتابخانه باشكوهی ترتیب داد و بهزاد را به سرپرستی آن گماشت. آنان نیز كتاب‌های مصور نفیسی برای وی تهیه كردند كه بعضی از آنها هم‌اكنون در كتابخانه‌های معروف جهان، مانند كتابخانه موزه بریتانیا و كتابخانه كنگره امریكا، موجود است (26: 132 ـ 133). شاه طهماسب اول صفوی (930-984 ق.) نیز كه خط و نقاشی را نزد استادان فن آموخته بود به كتاب و فن كتابت علاقه فراوان داشت. از همین رو، دارالصنایعی را كه پدرش (شاه اسماعیل) ترتیب داده بود گسترش داد و عظمت بخشید و اشخاص نامداری چون شاه محمود نیشابوری، محیی شیرازی، و امیر نظام‌الدین اسكویی را به سمت مدیر كتابخانه برگزید (133:26).

كتابخانه شرف‌الدین محمدرضا تبریزی (مجذوب)، در قرن یازدهم مشهور بود و مورد استفاده مریدانش قرار داشت. عبدالرزاق بیگ دنبلی، از ادبا و مورّخان بزرگ قرن 13 ق.، نیز كتابخانه نفیسی داشته و كتابخانه خاندان معروف قاضی در تبریز در طول چهار قرن دارای شهرت و اعتبار فراوانی بوده است. سیل ویرانگر تبریز در 1353 ق. آسیب زیادی به مجموعه این كتابخانه وارد كرد، اما كتاب‌ها از دستبرد حوادث محفوظ مانده و تا پیش از 1350 ش. نزد افراد این خاندان نگهداری می‌شده است.

كتابخانه‌های حاج‌میرزا احمد قراچه‌داغی و شیخ محمدحسین ممقانی در قرن 13 ق. و كتابخانه شهید ثقه‌الاسلام تبریزی، از علما و آزادیخواهان دوره مشروطیت، از شهرت و اعتبار فراوانی برخوردار بودند. مرآهُ الكتب، در واقع، فهرست كتابخانه عظیم و ارزشمند ثقه‌الاسلام بوده كه مشتمل بر اسامی و عناوین كتاب‌ها و زندگینامه‌های رجال شیعه است. از دیگر كتابخانه‌های شخصی و نفیس آذربایجان در دهه‌های اخیر می‌توان از كتابخانه‌های سلطان‌القرّایی، نخجوانی، واعظ چرندابی، و سیدعلی ایروانی نام برد. بعضی از این مجموعه‌ها به كتابخانه‌های بزرگ‌تر تبریز و تهران وقف یا اهدا شده است (156:6-157؛ 52:14، 53، 57، 61-67، 108-110؛ 18: ج 4، ص 141؛ 27: ج 2، ص 127، 128، 153، 179، 183، 203، 205ـ206).

كتابخانه‌های عمومی

چون در گذشته كتابخانه‌های مساجد همان نقش كتابخانه‌های عمومی را برعهده داشتند و همگان می‌توانستند از آنها استفاده كنند، كتابخانه مسجد جامع تبریز را می‌توان نخستین كتابخانه عمومی آذربایجان به‌شمار آورد. اما نخستین كتابخانه عمومی به مفهوم جدید و متداول آن، در سال 1312 ق. توسط حاجی میرزا حسن خازن لشكر، رئیس محاكمات عسكریه و قورخانه آذربایجان در تبریز و جنب مسجد و مدرسه‌ای در نزدیكی ارك تأسیس گردید و حاج میرزا محمدحسین شریعمتدار، از علمای آذربایجان، كتابدار آن شد. شریعتمدار، چند سال پیش از آن، كتابخانه عمومی بزرگی در نجف اشرف تأسیس كرده بود (4: ج 1، ص 235). مجموعه كتابخانه از كتاب‌های شخصی خازن لشكر و مجموعه‌هایی كه به‌تدریج وقف كرده بودند فراهم گردید (668:5؛ 4:6؛ 20:14 ـ 21).

كتابخانه مدرسه لقمانیه تبریز كه در 1317 ق. افتتاح گردید بخشی از مجموعه‌ای فرهنگی شامل "مدرسه، انجمن معارف، اداره روزنامه، مطبعه چاپ حروف، و دواخانه عمومی" محسوب می‌شد. مجموعه این كتابخانه به كتاب محدود نبود و نقشه، كره جغرافیایی، روزنامه، پرده مصور، و نوشت‌افزار را نیز دربر می‌گرفت. علاوه بر محصلان مدرسه، دیگران نیز با ضوابط جداگانه می‌توانستند از منابع كتابخانه استفاده كنند. اگر كتابی در كتابخانه موجود نبود، از راه مكاتبه به خارج سفارش می‌دادند و كتاب برای ترجمه نیز در اختیار مترجمان متقاضی قرار می‌گرفت (668:5).

در 1321 ق. قرائتخانه‌ای نیز نزدیك مهمانخانه، جنب قاری كورپیسی (پل پیرزن) تبریز، به همت معززالدوله كلانتری باغمیشه تأسیس شد. این قرائت‌خانه صرفاً برای مطالعه روزنامه‌ها و جراید درنظر گرفته شده بود (5: 669).

در جریان انقلاب مشروطیت، آذربایجان، به‌ویژه تبریز، از كانون‌های اصلی انقلاب به‌شمار می‌رفت و روزنامه‌ها و شبنامه‌های متعددی به زبان‌های فارسی و تركی منتشر می‌شد كه خوانندگان زیادی داشت. بدین منظور، در صفر 1325 ق. (حدود یك سال پس از مشروطیت)، قرائتخانه‌ای در مهمانخانه محمدیه تبریز دایر شد و در آن جراید سیاسی و انقلابی قفقاز و ایران در اختیار خوانندگان علاقه‌مند قرار می‌گرفت. در آگهی تأسیس قرائتخانه كه در روزنامه انجمن تبریز، مورخ 22 صفر آن سال انتشار یافت، برای تشویق و جلب مشتریان مهمانخانه و قرائتخانه آمده است كه "برای عمومی كه در قرائتخانه است قیمت چای تخفیف داده خواهد شد" (669:5).

در 1316 ق. محمدعلی تربیت، از دانشمندان و مشروطه‌خواهان آذربایجان، دفتر مجله گنجینه فنون را، كه در كنار مدرسه طالبیه تبریز قرار داشت، تبدیل به كتابخانه و جای گفت‌وگوهای علمی و مركز توزیع كتب و نشریات داخل و خارج كشور كرد (669:5؛ 88:19 ـ 89). وی در 1300 ش. كه ریاست اداره معارف آذربایجان را برعهده داشت، یكی از اتاق‌های اداره خود را به كتابخانه اختصاص داد. سال بعد تعداد كتاب‌های آن به 2000 جلد و سه سال پس از آن به 5000 جلد رسید. این كتابخانه، در سال‌های اول، به نام "كتابخانه و قرائتخانه عمومی معارف" خوانده می‌شد، اما بعدها به نام مؤسس آن به "كتابخانه و قرائتخانه دولتی تربیت" تغییر نام داد. پیشرفت كمّی و كیفی این كتابخانه، در سال‌های نخست، مرهون فداكاری‌ها و فعالیت‌های خستگی‌ناپذیر تربیت بود. مؤسسات دولتی و ملی و نیكوكاران تبریز بر اثر احساس اعتماد و احترام، كتاب‌های كتابخانه خود را به كتابخانه تربیتهدیه می‌كردند (21:14-23؛ 200:26؛ 27: ج 2، ص 101). این كتابخانه در نیمه اول سال 1378 ش، 10 كارمند، 87843 جلد كتاب و نشریه، و 31200 نفر مراجعه‌كننده داشته است (25).

در سال‌های بعد از مشروطیت، كتابخانه‌های عمومی دیگری در تبریز و دیگر شهرهای استان آذربایجان شرقی ایجاد شد كه عبارتند از: كتابخانه ملی تبریز (تأسیس 1335، با مجموعه 72189 جلد)، كتابخانه عمومی شهریار (تأسیس 1350، با مجموعه 26173 جلد)، كتابخانه عمومی مرند (تأسیس 1330، با مجموعه 25097 جلد)، كتابخانه عمومی مراغه (تأسیس 1334، با مجموعه 28571 جلد)، كتابخانه عمومی شبستر (تأسیس 1334، با مجموعه 16932 جلد)، كتابخانه عمومی سراب (تأسیس 1346، با مجموعه 14893 جلد)، كتابخانه عمومی اهر (تأسیس 1346، با مجموعه 19206جلد)، كتابخانه عمومی بستان‌آباد (تأسیس 1346، با مجموعه 12381 جلد)، كتابخانه عمومی میانه (تأسیس 1346، با مجموعه 24526 جلد)، كتابخانه عمومی ملكان (تأسیس 1350، با مجموعه 11463جلد)، و كتابخانه عمومی هشترود (تأسیس 1357، با مجموعه 21400 جلد) (9:17، 15، 23، 37، 41، 53، 55، 24، 65، 75).

ارامنه آذربایجان نیز از دیرباز كتابخانه‌های عمومی برای استفاده خود به‌وجود آوردند. نخستین كتابخانه ارامنه در سال 1874 در تبریز به نام "انجمن مطالعه‌كنندگان" تأسیس شد. پس از آن، كتابخانه دیگری به نام "انجمن خیریه تبریز" در 1892 گشایش یافت. در سال 1898 "كتابخانه خاچاطور آبویان" و "شركت مستمعین تبریز" تأسیس شد. در سال 1900 همه كتابخانه‌های متفرقه در كتابخانه جدیدی به نام "كتابخانه و قرائتخانه اتحاد" ادغام گردید. از آن پس، كتابخانه‌های عمومی دیگری نیز در تبریز به همت ارامنه دایر شد كه می‌توان از كتابخانه ورژ (تأسیس 1905)، خانه فرهنگ ارامنه تبریز (تأسیس 1917)، كتابخانه جوانان یا كتابخانه رستم (تأسیس 1924)، و كتابخانه گاسپار هاكوپیان (تأسیس 1932)، وابسته به جمعیت فرهنگی ارامنه تبریز، یاد كرد كه دارای 16000 جلد كتاب چاپی به زبان ارمنی بود (:12 65-69؛ 14: 44-46).

مجموع كتابخانه‌های عمومی این استان تا 1357 (سال پیروزی انقلاب اسلامی) 26 واحد بود، كه از آن زمان تا پایان نیمه اول سال 1378، تعداد 46 كتابخانه دیگر ساخته شد و بدین ترتیب، تعداد كتابخانه‌های عمومی (وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی) در این استان به 72 باب و تعداد كل مجموعه آنها به 735,265 جلد رسید (9: جدول 3-1). علاوه بر این، تعدادی كتابخانه عمومی (وابسته به جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی ایران) نیز در این استان فعالیت دارند كه دارای 31699 جلد كتاب و نشریه و 38320 نفر عضو هستند (34:23). در سال 1375، كتابخانه عمومی بزرگ و معتبری به كوشش امام جمعه تبریز و با همكاری دانشگاه تبریز به نام "كتابخانه عمومی حضرت ولیّعصر (عج)" تأسیس شده و مورد بهره‌برداری قرار گرفته است كه دارای مجموعه نفیس و ارزشمندی است و بیش از 32000 جلد كتاب و نشریه، و 780 نفر ظرفیت دارد (18: ج 4، ص 2284 و 2285؛ 25).

كتابخانه‌های كودكان و نوجوانان

نخستین كتابخانه كودكان و نوجوانان آذربایجان شرقی در سال 1898/1316 ق. توسط ارامنه تبریز و برای استفاده كودكان ارمنی در این شهر تأسیس شد كه نام آن "كتابخانه كودك مدارس ملی ارامنه لیلی‌آباد" بود (44:13). در شهریور 1345 ش. از طرف كانون پرورش فكری كودكان و نوجوانان، اولین كتابخانه عمومی كودكان و نوجوانان در سمت غربی باغ گلستان تبریز تأسیس شد. در سال 1350 تعداد كتاب‌های آن 7339 جلد بود و روزانه حدود 200 نفر كودك و نوجوان به آن مراجعه می‌كردند (29:14).

تا سال 1378، تعداد كتابخانه‌های كانون در این استان، 17 واحد (15 واحد ثابت، 1 واحد پستی، و 1 واحد سیّار)، با 55 نفر كارمند، 14992 نفر عضو (آمار سال 1374)، و 92986 جلد كتاب بوده است. این كتابخانه‌ها، علاوه بر امانت كتاب، فعالیت‌های متعدد و متنوع فرهنگی، هنری، و مذهبی نیز در برنامه خود دارند (16: 226-228؛ 22).

كتابخانه‌های آموزشگاهی

نخستین مدرسه به سبك جدید در 1225 ق./ 1839 توسط هیأت تبلیغی مذهبی لازاریست‌های فرانسه در تبریز تأسیس شد و پس از آن نیز مدارس دیگری در این شهر و دیگر شهرهای استان توسط این هیأت و هیأت‌های تبلیغی اروپایی ایجاد گردید (520:20-524)، اما تا سال 1333 ق./ 1915 از وجود كتابخانه‌های آموزشگاهی در استان خبری در دست نیست. در این سال، نخستین كتابخانه آموزشگاهی آذربایجان شرقی در دبیرستان ملی ارامنه تبریز - كه بعداً دبیرستان سروش نام‌گذاری گردید ـ تأسیس شد. این كتابخانه در 1311 ش. دارای 4000 جلد كتاب بود. در همین سال كتابخانه مدرسه ملی آرامیان، 4000 جلد كتاب چاپی و خطی ارمنی، و كتابخانه مدرسه ملی ارامنه هایقازیان ـ تا مادیان كه بعداً مدرسه اسدی نامیده شد، 3000 جلد كتاب داشت (65:12-69؛ 14: 44-46).

در سال 1337 ق. نخستین كتابخانه آموزشگاهی برای دانش‌آموزان مسلمان در دبیرستان فردوسی این شهر افتتاح شد. تعداد مجموعه این كتابخانه در سال 1348، حدود 8100 جلد بود. پس از آن، كتابخانه‌های متعددی در دبیرستان‌های تبریز و دیگر شهرهای آذربایجان شرقی تأسیس گردید كه می‌توان از كتابخانه دبیرستان پرورش (تبریز، تأسیس 1302). كتابخانه دبیرستان كمال (تبریز، تأسیس 1302)، و كتابخانه دبیرستان رشدیه (تبریز، تأسیس 1310) نام برد (14: 40-42).

پس از انقلاب اسلامی، كتابخانه‌های متعددی در مدارس سراسر استان ایجاد شد. تا پایان نیمه اول 1378، تعداد كل كتابخانه‌های آموزشگاهی استان 743 باب و مجموعه آنها 1,387,424 جلد بود (1:8).

كتابخانه‌های تخصصی

كهن‌ترین كتابخانه تخصصی این استان، كتابخانه رصدخانه مراغه در سال 657 ق. بود كه در دسترس دانشمندان رصدخانه قرار داشت. پس از آن، از كتابخانه بزرگ ربع رشیدی (اوایل قرن 8 ق.) می‌توان نام برد كه بخشی از مجموعه عظیم ربع رشیدی به‌شمار می‌رفت و در اختیار چهارصد دانشمند و استاد و هزاران دانشجوی مدرسه ربع رشیدی بود. كتابخانه شنب غازان كه در اوایل قرن هشتم هجری ساخته شد به حكما و محققان اختصاص داشت (14: 5-18). كتابخانه مدرسه مظفریّه هم كه در 870 ق. بنا گردید محل رجوع طلاّب آن مدرسه بود و در زمان صفویه نیز شهرت و اعتبار فراوان داشت. كتابدار و متصدی آن در زمان شاه اسماعیل اول صفوی (907-930 ق.) كمال اسماعیل، شاعر آذری، و در زمان شاه طهماسب اول صفوی امیر فصیح بوده است (14:17 ـ 18؛ 27: ج 2، ص 127).

در سال 907 ق.، كه شاه اسماعیل صفوی در تبریز به پادشاهی رسید، آن شهر را پایتخت خود قرار داد. تبریز در زمان او، و سپس تا چند سال پس از پادشاهی شاه طهماسب، پایتخت بود و حتی پس از آنكه پایتخت به قزوین و سپس اصفهان انتقال یافت، همچنان مورد توجه شاهان صفوی قرار داشت. پس از یك دوره فترت، بار دیگر تبریز در زمان قاجاریه شكوه و اهمیت گذشته خود را بازیافت و در تمام دوره قاجار ولیعهدنشین بود و دومین شهر معروف و مهم كشور به‌شمار می‌رفت. از این رو، در دوره‌های صفویه و قاجاریه بناهای زیادی از جمله مسجد، مدرسه، و كتابخانه در این شهر ساخته شد.

كتابخانه مدرسه نصیریه تبریز در قرن دهم هجری اهمیت و اعتبار زیادی داشته و تا پایان سلسله صفوی پابرجا بوده و مولانا امیر فیض‌الله حاجی برمكی، مدتی تولیت آن را برعهده داشته است (27: ج 2، ص 127).

در 1326 ش. كتابخانه مركزی اداره آموزش و پرورش آذربایجان شرقی افتتاح شد كه محل رجوع دبیران و فرهنگیان استان بود و در حدود 20000 جلد كتاب مرجع داشت. كتابخانه جوانان شیروخورشید سرخ (هلال احمر) تبریز نیز در 1345 توسط آن سازمان و با یاری دیگر نهادهای استان ایجاد شد (29:14 ـ 30). در سال‌های بعد، كتابخانه‌های تخصصی متعددی در این استان پدید آمد كه می‌توان از كتابخانه تخصصی موزه آذربایجان در تبریز (تأسیس 1342)، كتابخانه مركز آموزش كشاورزی تبریز (تأسیس 1351)، كتابخانه شركت سهامی ماشین‌سازی تبریز (تأسیس 1356)، كتابخانه تراكتورسازی تبریز (تأسیس 1360)، و كتابخانه تخصصی میراث فرهنگی آذربایجان شرقی (تأسیس 1368) نام برد (236:7، 267، 195، 178).

كتابخانه‌های دانشگاهی

نخستین كتابخانه دانشگاهی تبریز، كتابخانه مركز تربیت معلم پسران شهید رجایی (نام فعلی آن) است كه در 1316 ش. در تبریز تأسیس شد. این كتابخانه در سال 1368، دارای 21,341 جلد كتاب فارسی، 1506 جلد كتاب به زبان‌های اروپایی، و 207 جلد نسخه خطی بوده است (232:7). از دیگر كتابخانه‌های باسابقه دانشگاهی، كتابخانه دانشكده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تبریز است كه در سال 1326 و همزمان با تأسیس آن دانشكده افتتاح شد. این كتابخانه در اندك زمانی در ردیف كتابخانه‌های مهم كشور قرار گرفت. تعداد كتاب‌های آن در آذر 1330، بیش از 12000 جلد بود كه در 1340 به 30000 جلد و در 1346 به 40000 جلد رسید. در این سال، به‌منظور تمركز كتابخانه‌ها، به دستور رئیس وقت دانشگاه، كلیه كتاب‌های آن به‌استثنای 800 جلد كتاب درسی به كتابخانه مركزی دانشگاه انتقال یافت، اما مدتی بعد قرار نهادند كه آن دانشكده دارای كتابخانه‌ای مستقل باشد. از این رو، برخی كتاب‌های عربی، فرانسوی، دیوان‌های شعر، و كتاب‌های تاریخی برگشت داده شد و كتابخانه به تهیه كتاب‌های مفید و مورد نیاز خود اقدام كرد (6: 26،27؛ 13: 105، 106). این كتابخانه در 1368، دارای 40000 جلد كتاب فارسی، 20000 جلد كتاب به زبان‌های اروپایی، و 5000 جلد كتاب عربی بود (50:7).

كتابخانه دانشكده پزشكی تبریز در 1326 افتتاح شد و تا سال 1348، حدود 6500 جلد و بیست سال بعد، حدود 15,000جلد كتاب (فارسی و اروپایی) و 1040 جلد پایان‌نامه داشت (116:7؛ 105:14). از كتابخانه‌های معتبر آذربایجان شرقی می‌توان از كتابخانه مركزی دانشگاه تبریز نام برد. این كتابخانه در 1346 و از ادغام كتابخانه‌های دانشكده‌های این دانشگاه تأسیس شد. در 1350، تعداد مجموعه آن 75000 جلد و كاركنان آن 16 نفر بود (31:14)، ولی در 1377 مجموعه كتاب‌های (فارسی، عربی، و اروپایی) آن 93650 جلد و تعداد نشریات ادواری آن 1594 عنوان، و ریزنگارهای آن 11000حلقه بوده است ( 3: [2]).

كتابخانه دانشكده كشاورزی (تأسیس 1342، با مجموعه حدود 11000 جلد فارسی و اروپایی)، و كتابخانه دانشكده فنی دانشگاه تبریز (تأسیس 1346، با مجموعه 17000 جلد فارسی و اروپایی) از زمره كتابخانه‌های دانشگاهی این استان محسوب می‌شوند (7: 52). تعداد كل مجموعه این دانشگاه تا پایان سال 1377 نزدیك به 250000 جلد بوده است (3: ]2]). همچنین كتابخانه مركزی دانشگاه علوم پزشكی تبریز (تأسیس 1365، با مجموعه 10300 جلد فارسی و اروپایی) و كتابخانه مركزی دانشگاه صنعتی سهند (با مجموعه 17370 جلد و 6 نفر كارمند) از كتابخانه‌های مهم دانشگاهی این استان به‌شمار می‌روند (7: 116؛ 36:23).

دانشكده‌های دانشگاه آزاد اسلامی استان نیز كتابخانه‌های مستقلی دارند كه از جمله می‌توان از كتابخانه‌های دانشكده‌های واحد تبریز بدین شرح یاد كرد: كتابخانه دانشكده دامپزشكی (تأسیس 1370، با مجموعه 2372 جلد، و 1 نفر كارمند)، كتابخانه دانشكده تحصیلات تكمیلی (تأسیس 1371، با مجموعه 5362 جلد، و 1 نفر كارمند)، كتابخانه دانشكده علوم انسانی شماره 1 (تأسیس 1372، با مجموعه 29200 جلد، و 5 نفر كارمند)، كتابخانه دانشكده پزشكی (تأسیس 1365، با مجموعه 9906 جلد، و 5 نفر كارمند)، كتابخانه دانشكده حقوق (تأسیس 1376، با مجموعه 1950 جلد، و 2 نفر كارمند)، كتابخانه دانشكده علوم فنی و پایه شماره 2 (تأسیس 1376، با مجموعه 7633 جلد، و 2 نفر كارمند)، و مركز خدمات فنی كتابخانه‌ها (تأسیس 1377، با مجموعه 3800 جلد، و 8 نفر كارمند). تا پایان سال 1378، تعداد كل مجموعه این دانشگاه 60223 جلد، با 24 نفر كارمند (14 نفر متخصص و 10 نفر غیرمتخصص)، و 851 مترمربع زیربنا بوده است (11: 1).

مآخذ :

1) "آذربایجان". دایره‌المعارف تشیع. ج 1، ص 25-29؛

2) "آذربایجان". دایره‌المعارف فارسی. ج 1، ص ؛79

3) آشنایی با كتابخانه مركزی و مركز آمار و اسناد دانشگاه تبریز . تبریز: دانشگاه تبریز، ]بی‌تا[؛

4) اعتمادالسلطنه، محمدحسن. المآثر و الآثار. تهران: اساطیر، 1363؛

5) انصاری، نوش‌آفرین. "كتابخانه‌های ایران از دارالفنون تا انقلاب مشروطیت: سال‌های 1269-1315 ق." آینده. س. دهم (دی و بهمن 1363): 668-669؛

6) تربیت، محمدعلی. دانشمندان آذربایجان. به‌كوشش غلامرضا طباطبایی مجد. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات، 1378؛

7) تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. راهنمای مراكز اسناد و كتابخانه‌های تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی. ویرایش 2. تهران: كتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، ؛1370 8) "تعداد كل كتابخانه و كتاب در سطح مدارس كشور: گزارش شماره 8 ". ]تهران[: وزارت آموزش و پرورش، 1378 (پلی‌كپی)؛

9) "خلاصه گزارش نیمه دوم 1378 كتابخانه‌های عمومی كشور". ]تهران[: هیأت امنای كتابخانه‌های عمومی كشور، دبیرخانه، مدیریت مطالعات و برنامه‌ریزی پژوهشی، 1378 (پلی‌كپی)؛ 10) چهره آذرآبادگان در آئینه تاریخ ایران. تبریز: دانشگاه آذرآبادگان، 1353؛

11) دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تبریز به معاونت پژوهشی كتابخانه ملی. نامه اداری. مورخ 10 فروردین، 1379؛

12) دولت‌آبادی، عزیز. "كتابخانه‌های ارامنه آذربایجان". هور. س. اول، 5-6 (آبان ـ آذر 1350): 65-69؛

13) همو. كتابخانه‌های آذربایجان. ]تبریز[: اداره كل آموزش و پرورش آذربایجان شرقی، 1350؛

14) دیباج، اسماعیل. آثار باستانی و ابنیه تاریخی آذربایجان. ]تهران[: انتشارات شورای مركزی جشن شاهنشاهی ایران، 1346؛

15) رئیس‌نیا، رحیم. آذربایجان در سیر تاریخ ایران از آغاز تا اسلام. تبریز: نیما، 1368؛

16) سازمان برنامه و بودجه استان آذربایجان شرقی. معاونت آمار و اطلاعات. آمارنامه استان آذربایجان شرقی .1374 تبریز: سازمان برنامه و بودجه استان آذربایجان شرقی، معاونت آمار و اطلاعات، 1376؛

17) شناسنامه كتابخانه‌های عمومی كشور. تهران: هیأت امنای كتابخانه‌های عمومی كشور، دبیرخانه، 1370؛

18) عقیقی بخشایشی، عبدالرحیم. مفاخر آذربایجان. قم: دفتر نشر نوید اسلام، 1378؛

19) قاسمی، فرید. "گنجینه فنون". گفتگو، 18 (زمستان 1376): 88-89؛

20) قاسمی پویا، اقبال. مدارس جدید در دوره قاجاریه. تهران: مركز نشر دانشگاهی، ؛1377

21) كارنگ، عبدالعلی. آثار باستانی آذربایجان. ]تهران[: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1351؛

22) كانون پرورش فكری كودكان و نوجوانان. معاونت اداری و مالی. "گزارش كتابخانه‌های كانون پرورش فكری كودكان و نوجوانان در سراسر كشور". ]تهران[، 1377-1378 (پلی‌كپی)؛ 23) گزارش فرهنگی كشور 1376. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت پژوهشی و آموزشی، مركز آمار و برنامه‌ریزی پژوهش‌های فرهنگی و هنری، 1378؛

24) مركز آمار ایران. سرشماری عمومی نفوس و مسكن 1375، استان آذربایجان شرقی. تهران: مركز آمار ایران، 1376؛

25) مؤسسه فرهنگی حضرت ولی‌عصر (عج) تبریز به معاونت پژوهشی كتابخانه ملی. نامه اداری. مورخ 15 اسفند 1378؛

26) همایونفرخ، ركن‌الدین. تاریخچه كتابخانه‌های ایران و كتابخانه‌های عمومی. ]تهران[: سازمان كتابخانه‌های عمومی شهرداری تهران، 1344؛

27) همو. كتاب و كتابخانه‌های شاهنشاهی ایران. ]تهران[: وزارت فرهنگ و هنر، اداره كل نگارش، .1347

منبع اصلی

آذربایجان شرقی(1381). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.

نویسنده مقاله

محمدحسن رجبی