کتابخانه های استان اردبیل

اردبيل

كتابخانه‌های استان اردبیل در شمال غربی ایران قرار دارد و از شمال به جمهوری آذربایجان، از جنوب به استان زنجان، از مغرب به استان آذربایجان شرقی، و از مشرق به استان گیلان محدود است. مساحت آن 18050 كیلومترمربع و جمعیت آن (طبق آمار سال 1375) 1168011 نفر است كه از این تعداد 49 درصد در شهرها و 51 درصد در روستاها سكونت دارند (25:6).

اردبیل دارای 6 شهرستان، 13 شهر، 16 بخش، 62 دهستان، و 2193 آبادی است. شهرستان‌های این استان عبارت است از: اردبیل (مركز استان)، خلخال، مشكین‌شهر، گرمی، بیله‌سوار، و پارس‌آباد (5:4).

تاریخچه

اردبیل از شهرهای كهن ایران است كه حدود 1500 سال قدمت دارد (10:7). این شهر در زمان حكومت بنی‌امیه مركز حكومت آذربایجان و در زمان بنی‌عباس مركز قیام بابك خرّمدین بود (9: ج 1، ص 32). در سال 618 ق. مورد حمله مغولان قرار گرفت، اما در زمان تیموریان و صفویان، نهضت تشیع و جنبش‌های سیاسی ایران از آنجا برخاست. اردبیل در زمان صفویان آباد گردید و به اوج اعتبار، عزت، و عظمت خود رسید (5: ج 1، ذیل "اردبیل")، اما پس از انقراض این سلسله در پیشامدها و تحولات تاریخی دوره نادرشاه و اوایل قاجار و به‌خصوص با ورود قشون روسیه تزاری (1242 ق.) و حوادث دوران مشروطیت، از رونق و اهمیت افتاد. پس از انقلاب اسلامی، در جهت محرومیت‌زدایی از این منطقه در 24 فروردین 1372 به استان اردبیل تبدیل شد.

از آثار تاریخی اردبیل ـ كه برخی به دوره پیش از اسلام می‌رسد ـ می‌توان از دهكده آتشگاه، روستای هیر، شهریور، و مسجد جمعه شهر اردبیل ـ كه در اصل آتشكده بوده است ـ نام برد (9: ج 2، ص 175، 176). با توجه به اینكه این مسجد، بزرگ‌ترین و قدیم‌ترین مسجد اردبیل است، احتمال می‌رود یكی از واحدهای آن، كتابخانه بوده ولی در تاریخ اردبیل اشاره‌ای به آن نشده است.

نخستین كتابخانه در اردبیل در قرن 8 ق. به‌همت شیخ صدرالدین، فرزند شیخ صفی‌الدین اردبیلی، در جوار آرامگاه پدرش جهت استفاده عموم ایجاد شد كه پس از كتابخانه آستان قدس رضوی، قدیم‌ترین و غنی‌ترین كتابخانه ایران به‌شمار می‌رفت (9: ج 2، ص 232). شیخ صفی‌الدین اردبیلی به سال 700 ق. جانشین شیخ زاهد گیلانی گردید و خانقاهی برای مریدانش ترتیب داد و كتابخانه‌ای نیز بنیان نهاد كه پس از مرگ او، كتابخانه همچنان مجمع مریدان بود. مخصوصاً پس از تشكیل سلسله صفویه (907 ق.)، به كتابخانه و آرامگاه شیخ توجه بیشتری شد به‌حدّی كه شاه عباس اول صفوی (996-1038 ق.) در سنه 1017 ق. كتاب‌های گرانبهایی به آنجا وقف كرد. آدام اولئاری كه به سال 1047 ق./ 1637 م. از این كتابخانه بازدید كرده، می‌نویسد كه اكثر كتاب‌های خطی آنجا از نظر هنر و درونمایه در دنیا بی‌نظیرند. جیمز موریه انگلیسی این كتابخانه را به سال 1227 ق./ 1812 م. در حالی‌كه كتاب‌ها بر روی هم انباشته شده بود، دیده است (9: ج 3، ص 296، 297). در جنگ دوم ایران و روس (1241-1243ق.)، این كتابخانه به‌عنوان غنیمت جنگی به‌تصرف روس‌ها در آمد و تعداد 114 نسخه از كتاب‌های نفیس و نادر آن به پترزبورگ فرستاده شد. در سال 1314 ش. تعداد كتاب‌های باقی‌مانده به‌دستور وزارت معارف به تهران انتقال یافت (1: 49، 50).

كتابخانه‌های عمومی

در سال 1328 ش. كتابخانه‌ای عمومی با نام "قرائت‌خانه عمومی" با 900 جلد كتاب جهت استفاده عموم، به‌ویژه معلمان، به‌همت معاون رئیس فرهنگ اردبیل تأسیس شد. در سال 1346 با تشكیل كتابخانه عمومی اردبیل، مجموعه قرائت‌خانه عمومی به این كتابخانه منتقل گردید (9: ج 3، ص 235)، كه با نام "كتابخانه عمومی شماره یك"، قدیم‌ترین كتابخانه عمومی در مركز استان اردبیل به‌شمار می‌رود (5:8).

از آن پس، كتابخانه‌های دیگری در شهرهای استان تأسیس شد، از جمله: كتابخانه خلخال (تأسیس 1344)، و كتابخانه شهر گیوی (1345) (1: 49، 50). علاوه بر این، تعداد 2 واحد كتابخانه وقفی در دهه 1340 در شهرستان اردبیل موجود بوده كه می‌توان از كتابخانه سید حمزه (با مجموعه 1200 جلد) و كتابخانه حسین صدر (تأسیس 1342، با مجموعه 588 جلد) یاد كرد (20:13).

تا نیمه دوم سال 1378، در استان اردبیل 33 واحد كتابخانه عمومی (با مجموعه 242307 جلد، 5870 عضو، و 65 كارمند) فعالیت داشته كه از این تعداد، بخشی (با مجموعه 5583 جلد و 9932 عضو) وابسته به جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی است (1:3؛ 34:10).

همچنین، تعداد كتابخانه‌های مساجد استان در سال 1378، 28 واحد بوده كه با مجموعه‌ای در حدود 30000 جلد كتاب و 3760 عضو فعالیت داشته‌اند (1:11).

تا سال 1378، تعداد كتابخانه‌های كودكان و نوجوانان استان 9 واحد (7 واحد ثابت، 1 واحد پستی، 1 واحد سیّار) و مجموعه آن 92986 جلد و كاركنان آن 17 نفر بوده است (1:12).

كتابخانه‌های آموزشگاهی. تا نیمه اول سال ،1378 حدود 266 كتابخانه آموزشگاهی با 279,454 جلد كتاب در استان اردبیل فعالیت داشته‌اند (1:2). در مجموع تا سال 1376، 30 كتابدار در كتابخانه‌های آموزشگاهی این استان فعالیت داشته‌اند كه فقط 3 نفر آنها دارای تخصص كتابداری بوده‌اند و تعداد 62353 نفر نیز در این كتابخانه‌ها عضویت داشته‌اند (4:14).

كتابخانه‌های تخصصی

كتابخانه تخصصی مركز تحقیقات و مطالعات و سنجش صداوسیمای مركز اردبیل بین سال‌های 1368 تا 1373 تأسیس شد. این كتابخانه 3272 جلد كتاب و 2 كتابدار داشته است (53:10)؛ كتابخانه تخصصی سازمان برنامه و بودجه استان اردبیل (تأسیس 1373)، دارای 6000 جلد كتاب، 100 نفر عضو، و یك كتابدار است (آمار سال 1376)؛ و مركز تحقیقات كشاورزی فعال (پارس آباد) وابسته به دانشگاه محقق اردبیلی (تأسیس 1368) نیز 2000 جلد كتاب، 200 عضو، و یك كتابدار دارد. این كتابخانه‌ها فاقد مجلات لاتینی بوده و فقط در مركز تحقیقات كشاورزی پارس‌آباد تعدادی مجله تخصصی فارسی در زمینه كشاورزی موجود است (1).

كتابخانه‌های دانشگاهی

تا پیش از انقلاب اسلامی، در این استان دانشگاهی وجود نداشته است و به‌سبب نوپا بودن دانشگاه‌ها، كتابخانه‌‌ها نیز امكانات كافی و لازم را نداشته‌اند. تا شهریور 1376، 14 كتابخانه دانشگاهی در استان وجود داشته كه دارای 150266 جلد كتاب، 4 عنوان مجله، 24 كارمند (5 نفر كتابدار و 19 نفر غیركتابدار)، و 5996 عضو بوده است (1).

مآخذ:

1) امانی، غفور. بررسی وضعیت كتابخانه‌های عمومی استان اردبیل. پایان‌نامه كارشناسی ارشد كتابداری و اطلاع‌رسانی، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، 1374،

2) تعداد كل كتابخانه‌ها و كتاب در سطح مدارس كشور: گزارش شماره 8. تهران: وزارت آموزش و پرورش، 1378 (پلی‌كپی)،

3) خلاصه گزارش نیمه دوم 1378 كتابخانه‌های عمومی كشور. [تهران]: هیأت امنای كتابخانه‌های عمومی كشور، دبیرخانه، مدیریت مطالعات و برنامه‌ریزی پژوهشی، 1378 (پلی‌كپی)،

4) درآمدی بر سیمای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی استان اردبیل. اردبیل: 1373 (پلی‌كپی)،

5) دهخدا، علی‌اكبر. لغت‌نامه. ج 1، ذیل "اردبیل".

6) زنده‌دل، حسن. مجموعه راهنمای ایرانگردی: استان اردبیل. سازمان برنامه و بودجه استان اردبیل، تهران: نشر ایرانگردان، 1377،

7) سیمای اقتصادی استان اردبیل. اردبیل: وزارت بازرگانی، اداره كل بازرگانی استان اردبیل، 1373 (پلی‌كپی).

8) شناسنامه كتابخانه‌های عمومی كشور. تهران: هیأت امنای كتابخانه‌های عمومی كشور، دبیرخانه، 1370،

9) صفری، بابا. اردبیل در گذرگاه تاریخ. اردبیل: دانشگاه آزاد اسلامی (اردبیل)، 1370،

10) گزارش فرهنگی كشور: 1376. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت پژوهشی و آموزشی، مركز آمار و برنامه‌ریزی پژوهش‌های فرهنگی و هنری، 1378،

11) لیست كتابخانه‌های مساجد و امكانات موجود در آنها به تفكیك استان‌ها. تهران: ستاد عالی هماهنگی و نظارت بر كانون‌های فرهنگی و هنری مساجد، مدیریت امور كتابخانه‌ها، 1378 (پلی‌كپی).

12) لیست مراكز بر اساس استان‌ها. [تهران]: كانون پرورش فكری كودكان و نوجوانان، معاونت فرهنگی، 1377-1378 (پلی‌كپی).

13) مجموعه آماری امكانات فرهنگی اردبیل. تهران: دفتر امور اجتماعی، حوزه معاونت سیاسی و اجتماعی، 1366،

14) وضعیت كتابخانه‌های استان اردبیل در سال 1375. اردبیل: وزارت آموزش و پرورش. اداره كل آموزش و پرورش استان اردبیل؛ 1375 (پلی‌كپی).

منبع اصلی

اردبیل، کتابخانه های (1381). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.

نویسنده مقاله

غفور امانی

تلخیص سودابه نوذری