کتابخانه های استان گلستان

استان گلستان در شمال ایران و حاشیه جنوب شرقی دریای خزر قرار دارد. از شمال به كشور تركمنستان، از غرب به دریای خزر و استان مازندران، از جنوب به استان سمنان، و از شرق به استان خراسان محدود می‌شود. این استان در دی ماه 1376 با تصویب مجلس شورای اسلامی از استان مازندران جدا شد.

استان گلستان با مساحتی برابر 022,22 كیلومترمربع، دارای 11 شهرستان، 18 شهر، 16 بخش، 45 دهستان، و 1077 آبادی است. شهرستان‌های این استان عبارتند از: آزادشهر، آق‌قلا، بندرتركمن، بندرگز، رامیان، علی‌آباد، كردكوی، كلاله، گرگان، گنبد، و مینودشت. مركز استان گلستان شهر گرگان است و (طبق آمار 1383)، جمعیت آن 691,613,1 نفر است.

مردم ساكن در این استان را دو گروه عمده فارس‌ها (شامل بومیان و مهاجران) و تركمن‌ها(شامل دو تیره یموت و گوكلان) تشكیل می‌دهند. فارس‌ها عمدتآ به لهجه‌های گرگانی و مازندرانی، و تركمن‌ها در عین آشنایی با زبان فارسی، به زبان تركمنی تكلّم می‌كنند (:8 1، 3). اقتصاد و معیشت مردم بیشتر بر اساس كشاورزی، باغداری، صنعت، دامداری، و شیلات قرار دارد (:3 17).

تاریخچه

از حدود ششصد سال قبل از میلاد مسیح، در نوشته‌های مورخان یونانی و در حجاری‌های عهد هخامنشیان، از استان گلستان (جلگه گرگان) به‌عنوان سرزمینی آباد و فعال یاد شده است؛ هرودوت نام آن را "پارتن" و نویسندگان قدیم آن را "هیركانیا" ضبط كرده‌اند و در كتاب اوستا از آن با نام "وهركانا" یاد شده است. مسلمانان به سركردگی یزید بن مهلّب در 98ق. گرگان را فتح كردند و چندی بعد، این منطقه به مركز مخالفان اموی و مأمن پیروان علی (ع) تبدیل شد (:6 47-48). این سرزمین تا قرن هفتم به ایالت گرگان (جرجان) و از قرن هفتم تا چهاردهم به ایالت استرآباد موسوم بوده است و در عهد صفویه بدان دارالمؤمنین می‌گفته‌اند (:8 2). از وقایع مهم و تاریخی این سرزمین تشكیل دولت آل زیار است.

از مشاهیر گرگان می‌توان میرمحمدباقر استرآبادی (-1040ق.)، معروف به میرداماد؛ و ابوالقاسم میرفندرسكی استرآبادی (970-1050ق.) از فیلسوفان عصر صفوی را نام برد؛ سیداسماعیل جرجانی (مؤلف ذخیره خوارزمشاهی)؛ عبدالقاهر جرجانی (مؤلف اسرارالبلاغه و دلایل الاعجاز)؛ و فخرالدین اسعد گرگانی (سراینده منظومه ویس و رامین) نیز از جمله ناموران دانش و ادب سرزمین گرگان هستند (:8 2). نخستین چاپخانه سربی در گرگان در 1307 ش. تأسیس شد (:12 181). فعالیت نشر و نشریات به‌دلیل ضعف مالی، عدم استقبال مردم، و ضعف كیفیت كارها در منطقه گرگان سابقه‌ای دیرپا ندارد، كار انتشار روزنامه، هفته‌نامه، و گاهنامه موقت و كم رونق بوده است (:11 231).

در حال حاضر، هفته‌نامه‌های گلشن مهر، گلستان نو، همزیستی، سلیم و حریف؛ دوهفته‌نامه صحرا؛ ماهنامه خودآزما؛ و فصلنامه‌های مختومقلی فراغی و بایراق در گرگان منتشر می‌شوند (10). نخستین كتابخانه‌های این ناحیه متعلق به قرن 11 قمری است. كتابخانه استرآباد در عصر صفوی (قرن 11) "كتابخانه حسین اردبیلی‌نژاد استرآبادی" نام داشته است. در عصر قاجار هم در بعضی مدارس و خانه‌های بعضی از فضلا و ادبا كتابخانه‌هایی وجود داشته است.

كتابخانه‌های عمومی

نخستین كتابخانه عمومی شهر گرگان در 1339 شمسی و با هزینه شهرداری شكل گرفت و در عمل از 1345-1346 با 952 جلد كتاب فعالیت خود را آغاز كرد. این كتابخانه در 1358 به ساختمان فعلی آن در پارك شهر منتقل و كتابخانه عمومی شماره یك گرگان نامیده شد. هم‌اكنون با 815,21 جلد كتاب، 2168 عضو، و 6 كارمند و با نام كتابخانه شماره یك به ارائه خدمت به مردم می‌پردازد. از دیگر كتابخانه‌های عمومی این استان كتابخانه عمومی بشارت گرگان (تأسیس 1356، مجموعه 887,13 جلد، اعضا 609 نفر و كارمند 6 نفر)؛ كتابخانه عمومی علی‌آباد كَتول (،1376 مجموعه 609,16 جلد، اعضا 597 نفر، و كارمند 2 نفر)؛ كتابخانه عمومی رامیان (1351، مجموعه 1160 جلد، اعضا 748 نفر، و كارمند 2 نفر)؛ كتابخانه عمومی شماره یك گنبد (1354، مجموعه 8948 جلد، اعضا 1132 نفر، و كارمند 2 نفر)؛ و كتابخانه عمومی بندرتركمن(1350، مجموعه 185,13 جلد، اعضا 760 نفر، و كارمند 3 نفر) نام برد. طبق آمار ،1382 تعداد كل كتابخانه‌های عمومی استان 26 باب، با مجموعه 706,212 جلد كتاب و 431,70 مجله، و 211,14 عضو فعال بوده و سهم 73/1 درصد را در بین كل كتابخانه‌های عمومی كشور دارد (:2 1-3). كتابخانه مسجد جامع گرگان هم به همت حاج محمدرضا میبدی در 1354ش. تأسیس شد و هم‌اكنون با 000,30 جلد كتاب و بیش از 150 نفر عضو و 3 كارمند به ارائه خدمات عمومی می‌پردازد (4). بر اساس آمار 1382 تعداد كتابخانه‌های عمومی این استان 24 باب، تعداد كتاب‌های موجود 548,263 جلد، تعداد اعضا 770,16 نفر و تعداد مراجعان 450,152 نفر است (13).

كتابخانه‌های كودكان و نوجوانان

نخستین كتابخانه كودكان و نوجوانان در استان در 1356ش. در گرگان تأسیس شد. طبق آمار سال 1382، تعداد این مراكز 6 واحد است كه شامل مركز فرهنگی هنری گرگان (مجموعه 480,11 جلد، 1444 نفر عضو)؛ مركز فرهنگی ـ هنری گنبد (،1356 مجموعه 348,12 جلد، و 1107 نفر عضو)؛ مركز فرهنگی ـ هنری بندرتركمن (1359، مجموعه 987,12 جلد، 873 نفر عضو)؛ مركز فرهنگی ـ هنری دَلَند (1373، مجموعه 7255 جلد، و 396 نفر عضو)؛ و مركز فرهنگی و هنری كلاله (1382، مجموعه 4347 جلد، و 336 نفر عضو) است(7).

كتابخانه‌های آموزشگاهی

در مجموع، تعداد كل كتابخانه‌های آموزشگاهی موجود در سطح استان، اعم از كودكستانی، ابتدایی، راهنمایی، و دبیرستانی (متوسطه، هنرستان، و پیش‌دانشگاهی) 711 باب است كه تعداد كل مجموعه آنها بالغ بر 927,371,1 جلد و مساحت آنها برابر 042,177 مترمربع و شاخص سرانه كتاب به‌ازای هر فراگیر 47/3 است. كل كاركنان شاغل در این كتابخانه‌ها 128 نفر است (:9 9).

كتابخانه‌های تخصصی

از جمله كتابخانه‌های تخصصی قابل ذكر كتابخانه سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان گلستان (1377، مجموعه 5308 جلد، و كارمند 2 نفر) است (:12 129). كتابخانه سازمان جهاد كشاورزی (،1370 مجموعه 1625 جلد، كارمند 1 نفر)، و 36 باب كتابخانه روستایی تحت‌نظر آن سازمان، كتابخانه اداره‌كل مخابرات استان (1380، مجموعه 1400 جلد)، كتابخانه اداره برق گرگان (1379، مجموعه 1512 جلد)، كتابخانه سازمان بهزیستی استان، و كتابخانه شورای شهر گرگان نیز قابل ذكرند. بر اساس آمار 1382 تعداد كتابخانه‌های تخصصی این استان 11 باب و موجودی آنها 620,36 جلد كتاب است (13).

كتابخانه‌های دانشگاهی

. كتابخانه مركزی دانشگاه علوم كشاورزی و منابع طبیعی گرگان در 1342ش. تأسیس شد و طبق آمار سال 1382، بیش از 000,42 جلد كتاب، 435 عنوان مجله داخلی و خارجی و 2195 عنوان غیرادواری دارد و تمامی اعضا از امكانات دسترسی پیوسته به منابع در تالار كتابخانه بهره می‌برند. این دانشگاه 10 كتابخانه اقماری دیگر در دانشكده‌ها و مراكز شهرستان‌ها دارد (:5 11).

از كتابخانه‌های تابعه دانشگاه علوم پزشكی گلستان می‌توان به كتابخانه دانشكده پزشكی (1371، مجموعه 6686 جلد، اعضا 359 نفر، و كارمند 2 نفر)؛ كتابخانه دانشكده پرستاری ـ مامایی بویه (1346، مجموعه 7922 جلد، اعضا 434 نفر، و كارمند 3 نفر)؛ كتابخانه دانشكده پیراپزشكی (1374، مجموعه 5872 جلد، اعضا 363 نفر، و كارمند 2 نفر) نام برد. همچنین كتابخانه‌های مركز آموزشی ـ درمانی پنج آذر با 3905 جلد؛ مركز آموزشی ـ درمانی دزیانی با 1421 جلد؛ و مركز آموزشی ـ درمانی طالقانی با 1117 جلد از كتابخانه‌های تخصصی این دانشگاه هستند كه همه آنها از رده‌بندی كتابخانه ملی پزشكی امریكا بهره جسته‌اند (:1 33). طبق آمار 1382 تعداد كتابخانه‌های دانشگاهی این استان 9 باب، موجودی آنها 468,127 جلد، تعداد اعضا 8198 نفر و تعداد مراجعان 25860 نفر است (13).

حیدر مختاری؛ مریم بنی‌صفار

مآخذ

1) آمار و مشخصات واحدهای بهداشتی، درمانی استان گلستان در سال1382. گرگان: دانشگاه علوم پزشكی گلستان، معاونت پژوهشی، 1383 (پلی‌كپی)،

2) بررسی وضعیت توصیفی كتابخانه‌های عمومی استان گلستان. [گرگان]: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی استان گلستان، اداره امور كتابخانه‌ها، 1382 (پلی‌كپی)؛

3) جغرافیای استان گلستان. تهران: وزارت آموزش و پرورش، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی، 1379؛

4) دهقان، زین‌العابدین. كتابخانه مسجد جامع گرگان، گرگان. مصاحبه. 6 خرداد 1383؛

5) راهنمای دانشگاه علوم كشاورزی و منابع طبیعی گرگان. گرگان: دانشگاه علوم كشاورزی و منابع طبیعی، معاونت پژوهشی، 1382؛

6) شعبانی، خلیل. "تقسیمات كشوری استان گلستان". در تاریخ گرگان از دوران باستان تا عصر حاضر (مجموعه مقالات). به‌كوشش زنان پژوهشگر تاریخ. تهران: برگ زیتون، 1381، ص 46-؛50

7) فرم جمع‌بندی نتایج آمارگیری سالیانه مراكز فرهنگی هنری در سال 1382. ]گرگان[: كانون پرورش فكری كودكان و نوجوانان استان گلستان، ،1382 (پلی‌كپی)؛

8) گلستان در یك نگاه. گرگان: سازمان ایرانگردی و جهانگردی استان گلستان، 1381؛

9) لیست مدارس و تعداد كتاب و كتابخانه. ]گرگان[: اداره‌كل آموزش و پرورش استان گلستان، گروه طرح و برنامه، 1383 (پلی‌كپی)؛

10) مشخصات نشریات محلی استان گلستان. ]گرگان[: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی استان گلستان، روابط عمومی، 1382 (پلی‌كپی)؛

11) معطوفی، اسدا.... تاریخ فرهنگ و ادب گرگان و استرآباد: خلاصه‌ای از تاریخ ادبیات ایران، گرگان و استرآباد. گرگان: مؤسسه فرهنگی و انتشاراتی پدیده گرگان، 1376؛

12) نتایج بررسی و ارزشیابی كتابخانه‌های سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان‌ها در سال 1380-1381. تهران: سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور، معاونت امور پشتیبانی، مركز مدارك علمی و انتشارات، 1382؛

13) وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات به سازمان اسناد و كتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران. نامه اداری. مورخ 13 شهریور .1384

منبع اصلی

گلستان، کتابخانه های (1385). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد دوم، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.

نویسندگان مقاله

حیدر مختاری و مریم بنی‌صفار