محمدفؤاد سزگین

محمدفؤاد سزگين در سال /1924 1343ق. در استانبول متولد شد. تحصیلات مقدماتی را در همان جا آغاز کرد و پس از اتمام دوره دبیرستان وارد دانشکده هندسه استانبول شد، اما آن را رها کرد و به ادامه تحصیل در "مؤسسه شرق‌شناسی" دانشکده ادبیات دانشگاه استانبول پرداخت. وی با تلاش مستمر توانست در 1947 در سن 23 سالگی مدرک کارشناسی ارشد خود را در رشته "مطالعات شرق‌شناسی" و به‌دنبال آن، دکترای خود را در رشته "علوم اسلامی پژوهش‌های ایرانی و فلسفه" در 1950 اخذ کند. سزگین مدت‌ها در گروه پژوهش‌های اسلامی دانشگاه استانبول به فعالیت علمی و پژوهشی پرداخت^[۱]. در 1960 به دلایل سیاسی، مؤسسه پژوهشی خود و چندی بعد زادگاهش، استانبول، را ترک کرد و با یاری دوستش، والی هارتنر، راهی فرانکفورت شد. هارتنر مؤسسه‌اش را در اختیار او قرار داد تا وی کتابش، تاریخ التراث العربی، را کامل کند. سزگین برای قدردانی جلد اول کتابش را تقدیم او کرد^[۲].

سزگین علاوه بر تحقیق و پژوهش، کرسی تدریس در رشته تاریخ علوم طبیعی و علوم عربی اسلامی در دانشگاه فرانکفورت را به‌دست گرفت و اینک بیش از 40 سال است که در آنجا به تدریس و پژوهش مشغول است و برای گسترش تحقیقات تاریخ علوم اسلامی و تداوم طرح‌های پژوهشی در این حوزه در 1970 تأسیس "مؤسسه تاریخ علوم اسلامی و عربی" را به مرکز اروپا پیشنهاد کرد که با تلاش او در 1981-1982 شکل گرفت. این مؤسسه وابسته به دانشگاه فرانکفورت است و کتاب‌های مهمی منتشر کرده که در واقع حاصل خدمات سزگین است. هم‌اکنون وی رئیس مؤسسه است. نخستین اقدام عملی وی برای مؤسسه مذکور، اهدای کتابخانه شخصی‌اش بود که بین 16000 تا 24000 جلد کتاب برگزیده داشت و جایزه‌ای که از ملک فیصل به‌خاطر ترجمه کتاب تاریخ التراث العربی از آلمانی به عربی دریافت کرده بود^[۱]^[۳]^[۴].

فؤاد سزگین دارای تألیفات زیادی است. مهم‌ترین اثر او تاریخ التراث العربی، در کتابشناسی و فهرست‌نگاری نوشته‌های عربی ـ اسلامی (که به مواریث مکتوب اسلامی نیز شهرت دارد) است. این اثر در 12 جلد منتشر شده است؛ آن‌گونه که در (فهرست کتاب‌های چاپی درباره خاورمیانه) آمده، قرار است 14 جلد باشد^[۵]. نوشته‌های عربی ـ اسلامی از ابتدای قرن اول تا سال 430ق. را شامل می‌شود و با جامعیتی مناسب توانسته است در پاره‌ای از علوم اسلامی تحقیقات و دستاوردهای شایان توجهی در حوزه پژوهش، به‌ویژه تاریخ و مواریث مکتوب جهان اسلام عرضه کند، و نواقص و کاستی‌ها را جبران کند^[۱]^[۶]^[۷].

تاریخ التراث العربی Geschichte der Arabischech) Schrrifttums) ، قابل بازیابی ازhttps://www.zvab.com/erstausgabe/Geschichte-Arabischen-Schrifttums-Band-Quranwissenschaften-Hadit/32171458393/bd

این اثر برای نخستین بار در 1967م، به زبان آلمانی باعنوان (Geschichte der Arabischech Schrrifttums) در مؤسسه بریل لیدن منتشر شد و تا 1984 نُه جلد در موضوعات زیر به‌تدریج منتشر شد:

جلد اول) علوم قرآنی (شامل قرائات و تفاسیر)، حدیث، تاریخ، فقه، عقاید و تصوف؛
جلد دوم) شعر؛
جلد سوم) پزشکی ـ داروسازی، جانورشناسی ـ دام‌پزشکی؛
جلد چهارم) کیمیا ـ شیمی، گیاه‌شناسی ـ کشاورزی؛
جلد پنجم) ریاضیات؛
جلد ششم) نجوم؛
جلد هفتم) احکام نجوم؛
جلد هشتم) فرهنگ‌نگاری؛ و
جلد نهم) دستور زبان است.

از سال 1984 وقفه‌ای 16 ساله در انتشار این کتاب پیش آمد و سزگین برای این نه جلد، نمایه‌ای درهمکرد در 604صفحه، منتشر کرد. در سال 2000 سه جلد 10، 11، و 12 در زمینه جغرافیا و نقشه‌نگاری منتشر شد^[۶]^[۸]^[۹]. جلد سیزدهم فلسفه و منطق است و جلد چهاردهم آشنایی با تاریخ دانش و شناخت در کشورهای اسلامی است^[۱۰].

فؤاد سزگین در مقدمه اثرش گفته است که در آغاز قصد داشته است کتاب تاریخ ادبیات عربی اثر شرق‌شناس آلمانی، کارل بروکلمان (1867-1956) را با افزودن نسخه‌های خطی موجود در استانبول تکمیل کند، اما در جریان کار از طرح نخست چشم پوشیده و تصمیم گرفت از سویی، در حد امکان تمامی فهرست‌ها و پژوهش‌هایی را که پس از اثر بروکلمان انتشار یافته بود در اثر خود بگنجاند، و از سویی دیگر درباره ادبیات چاپی و نسخه‌های خطی دست به‌تحقیق مستقل بزند^[۱۱].

هم‌اکنون، بیش از چهل سال از تألیف این اثر می‌گذرد. سزگین در این مدت برای جمع‌آوری آگاهی‌های لازم در تألیف این اثر، به نقاط مختلفی از خاور و باختر جهان سفر کرده و به غیر از فهرست‌ها و کتابشناسی‌ها، با کثیری از فهرستنگاران و کتابشناسان جهان دیدار و رایزنی کرده است^[۷].

شیوه تألیف تاریخ التراث العربی به‌این صورت است که مؤلف در آغاز هر فصل از کتاب که مختص یک علم است ابتدا مقدمه‌ای راجع به پیشینه این علم، آثاری را که از ابتدا در آن زمینه پدید آمده، و به آغازگران آن علم اشاره می‌کند و بعد به‌ترتیب سال وفات مؤلفان و آثاری که از ابتدا در آن موضوع نوشته شده است به همراه توضیحی، کوتاه درباره مؤلفان معرفی می‌کند. در معرفی مؤلف و آثار به منابعی که از آن استفاده شده نیز اشاره می‌کند و در موضوعاتی که مستقیمآ با تاریخ علوم ربط دارند (جلدهای 3، 4، 5، 6، 7) فصلی را با عنوان "منابع" می‌آورد. در این بخش، هر علم را پیش از آنکه وارد فرهنگ عربی ـ اسلامی شود به تفصیل بحث می‌کند. بیشتر این منابع یونانی، سریانی، هندی، و ایرانی هستند و در ذیل نام مؤلفان به‌ترتیب شرح حال مؤلفان، تألیف‌ها، شرح‌های نوشته شده بر آثار آنها، تلخیص‌ها، گزیده‌ها، و نیز ذیل‌ها و ردیه‌های نوشته شده بر آثار مؤلفان می‌آید^[۱۲]^[۱۳]^[۱۴]^[۱۵].

هم‌اکنون جلدهای 1-4 این اثر در مؤسسه نشر فهرستگان توسط گروهی از مترجمان از روی متن اصلی کتاب (آلمانی) به فارسی ترجمه شده است که سرویراستاری آن را احمدرضا رحیمی ریسه بر عهده داشته است^[۷].

دیگر آثار سزگین عبارتند از:

کتابخانه‌ها و مجموعه‌های نسخه‌های خطی عربی در جهان، همراه با کتابشناسی علوم قرآنی، حدیث، تاریخ‌نگاری، تاریخ فرهنگ و ادبیات، فقه، کلام و تصوف، ترجمه و تنظیم چنگیز پهلوان. این اثر شامل تمامی اطلاعات سزگین در مجلدات 1-9 است که فهرست کاملی در اختیار خواننده قرار می‌دهد و علاوه بر اطلاعات نسخه‌های خطی عربی آگاهی‌های فراوانی درباره نسخه‌های خطی به زبان‌های دیگر، از جمله فارسی به‌دست می‌دهد^[۱۶]؛

گفتارهایی پیرامون تاریخ علوم عربی و اسلامی، ترجمه و تنظیم محمدرضا علایی است. این اثر شامل مقاله‌هایی درباره تاریخ علوم اسلامی و کشورهای اسلامی است؛ و مختارات من الجغرافیا الریاضیه والکرتو غرافیا عندالعرب والمسلمین و استمرارها فی‌العرب. در این اثر، سزگین به علم جغرافیای ریاضی و نقشه‌کشی نزد اعراب و مسلمانان پرداخته است.

همچنین می‌توان به :

تاریخ العلوم، دراسات حول مصادر الجامع الصحیح (1956، استانبول)، محاضرات فی تاریخ العلوم العربیه والاسلامیه، مجاز القرآن:ابوعبیده محمد بن المثنی التیمی ( - 210ق.) تصحیح و تعلیق فؤاد سزگین، و الدرالفرید و بیت‌القصید ابن ایدمر، محمد بن سیف‌الدین(-639ق.) به‌اهتمام فؤاد سزگین و دیگران اشاره کرد^[۱].

نیز نگاه کنید به

مآخذ

↑ ^۱٫۰ ^۱٫۱ ^۱٫۲ ^۱٫۳ راد، علی. تاریخ التراث العربی و مؤلف آن. آیینه پژوهش، 85 (فروردین ـ اردیبهشت 1383)، ص16.
↑ سزگین، فؤاد. تاریخ نگارش‌های عربی. ترجمه، تدوین و آماده‌سازی مؤسسه نشر فهرستگان؛ به اهتمام خانه کتاب. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات، 1380، ص31.
↑ مؤسسه تاریخ علوم اسلامی و عربی وابسته به دانشگاه فرانکفورت. میراث جاویدان، 3-4 (پاییز و زمستان 1375)، ص173.
↑ دکتر محمد فؤاد سزگین در بنیاد پژوهش‌های اسلامی. مشکوه، 12-13 (پاییز و زمستان 1365)، ص242-243.
↑ دانش‌پژوه، محمدتقی. سرچشمه‌های شناخت نگارش‌ها. مقدمه‌ای بر فؤاد سزگین. کتابخانه‌ها و مجموعه‌های نسخه‌های خطی عربی در جهان. ترجمه چنگیز پهلوان. تهران: معارف، 1366، ص28.
↑ ^۶٫۰ ^۶٫۱ اذکایی، پرویز. بحثی در رده‌بندی کتابشناسی. جهان کتاب، 161-162 (دی 1381)، ص4.
↑ ^۷٫۰ ^۷٫۱ ^۷٫۲ شادان، جبریل. میراث تازی‌نگاران. جهان کتاب، 133-134 (آبان 1380)، ص18.
↑ تاریخ نگارش‌های عربی. گلستان قرآن، 80 (شهریور 1380)، ص28.
↑ سزگین، فؤاد. تاریخ نگارش‌های عربی. ترجمه، تدوین و آماده‌سازی مؤسسه نشر فهرستگان؛ به اهتمام خانه کتاب. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات، 1380، ص12.
↑ دانش‌پژوه، محمدتقی. سرچشمه‌های شناخت نگارش‌ها. مقدمه‌ای بر فؤاد سزگین. کتابخانه‌ها و مجموعه‌های نسخه‌های خطی عربی در جهان. ترجمه چنگیز پهلوان. تهران: معارف، 1366، ص28.
↑ سزگین، فؤاد. کتابخانه‌ها و مجموعه‌های نسخه‌های خطی عربی در جهان. ترجمه، تنظیم فهرست‌ها از چنگیز پهلوان. تهران: معارف، 1366، ص31.
↑ سزگین، فؤاد. تاریخ نگارش‌های عربی. ترجمه، تدوین و آماده‌سازی مؤسسه نشر فهرستگان؛ به اهتمام خانه کتاب. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات، 1380، ص14.
↑ رضائی، محمدمهدی. گزارشی از کتاب تاریخ نگارش‌های عربی. فرهنگ جهاد. س. هفتم، 3(بهار 1381)، ص170-176.
↑ راد، علی. تاریخ التراث العربی و مؤلف آن. آیینه پژوهش، 85 (فروردین ـ اردیبهشت 1383)، ص23.
↑ اذکایی، پرویز. بحثی در رده‌بندی کتابشناسی. جهان کتاب، 161-162 (دی 1381)، ص5.
↑ سزگین، فؤاد. کتابخانه‌ها و مجموعه‌های نسخه‌های خطی عربی در جهان. ترجمه، تنظیم فهرست‌ها از چنگیز پهلوان. تهران: معارف، 1366، ص32.

منبع اصلی

سزگین، محمدفؤاد (1385). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.

نویسنده مقاله

فرحناز کهن

[:0-1] ۱٫۰ ^۱٫۱ ^۱٫۲ ^۱٫۳ راد، علی. تاریخ التراث العربی و مؤلف آن. آیینه پژوهش، 85 (فروردین ـ اردیبهشت 1383)، ص16.

[2] سزگین، فؤاد. تاریخ نگارش‌های عربی. ترجمه، تدوین و آماده‌سازی مؤسسه نشر فهرستگان؛ به اهتمام خانه کتاب. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات، 1380، ص31.

[3] مؤسسه تاریخ علوم اسلامی و عربی وابسته به دانشگاه فرانکفورت. میراث جاویدان، 3-4 (پاییز و زمستان 1375)، ص173.

[4] دکتر محمد فؤاد سزگین در بنیاد پژوهش‌های اسلامی. مشکوه، 12-13 (پاییز و زمستان 1365)، ص242-243.

[5] دانش‌پژوه، محمدتقی. سرچشمه‌های شناخت نگارش‌ها. مقدمه‌ای بر فؤاد سزگین. کتابخانه‌ها و مجموعه‌های نسخه‌های خطی عربی در جهان. ترجمه چنگیز پهلوان. تهران: معارف، 1366، ص28.

[:1-6] ۶٫۰ ^۶٫۱ اذکایی، پرویز. بحثی در رده‌بندی کتابشناسی. جهان کتاب، 161-162 (دی 1381)، ص4.

[:2-7] ۷٫۰ ^۷٫۱ ^۷٫۲ شادان، جبریل. میراث تازی‌نگاران. جهان کتاب، 133-134 (آبان 1380)، ص18.

[8] تاریخ نگارش‌های عربی. گلستان قرآن، 80 (شهریور 1380)، ص28.

[9] سزگین، فؤاد. تاریخ نگارش‌های عربی. ترجمه، تدوین و آماده‌سازی مؤسسه نشر فهرستگان؛ به اهتمام خانه کتاب. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات، 1380، ص12.

[10] دانش‌پژوه، محمدتقی. سرچشمه‌های شناخت نگارش‌ها. مقدمه‌ای بر فؤاد سزگین. کتابخانه‌ها و مجموعه‌های نسخه‌های خطی عربی در جهان. ترجمه چنگیز پهلوان. تهران: معارف، 1366، ص28.

[11] سزگین، فؤاد. کتابخانه‌ها و مجموعه‌های نسخه‌های خطی عربی در جهان. ترجمه، تنظیم فهرست‌ها از چنگیز پهلوان. تهران: معارف، 1366، ص31.

[12] سزگین، فؤاد. تاریخ نگارش‌های عربی. ترجمه، تدوین و آماده‌سازی مؤسسه نشر فهرستگان؛ به اهتمام خانه کتاب. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات، 1380، ص14.

[13] رضائی، محمدمهدی. گزارشی از کتاب تاریخ نگارش‌های عربی. فرهنگ جهاد. س. هفتم، 3(بهار 1381)، ص170-176.

[14] راد، علی. تاریخ التراث العربی و مؤلف آن. آیینه پژوهش، 85 (فروردین ـ اردیبهشت 1383)، ص23.

[15] اذکایی، پرویز. بحثی در رده‌بندی کتابشناسی. جهان کتاب، 161-162 (دی 1381)، ص5.

[16] سزگین، فؤاد. کتابخانه‌ها و مجموعه‌های نسخه‌های خطی عربی در جهان. ترجمه، تنظیم فهرست‌ها از چنگیز پهلوان. تهران: معارف، 1366، ص32.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]