قصاص

قصاص، مجازات جرایم قتل و نقص عضو.

قصاص، اسم مصدر از ریشه «قصِّ یَقُصَّ» به معنای پیگیری نمودن اثر چیزی است. قصاص از نظر لغوی، پیگیری و دنبال نمودن اثر جنایت است، به گونه‌ای که قصاص‌کننده عین عمل جانی را نسبت به او انجام دهد. قصاص در لغت فارسی به معنی سزای کار بد دادن است، که با عناوینی چون مجازات، عِقاب، تلافی، یا مقابله به مثل، برابری می‌کند. قصاص، استیفاء از جنایت است، خواه، آن جنایت قتل، ضرب و جرح یا نقص عضو باشد؛ یعنی انجام دادن فعلی، همانند آن‌چه فاعل انجام داده است. ماده 14 قانون مجازات اسلامی قصاص، چنین تعریف می‌کند؛ قصاص کیفری است که جانی، به آن محکوم می‌شود و باید با جنایت او برابر باشد.⁷ قصاص، دارای دو وجه «حق‌اللهی» و «حق‌الناسی» است، که اولین وجه، تکلیف مجریان قانون و دیگری حق متضر، از جرم است و بر جنبه اوّل غلبه دارد.

قصاص بر دو نوع است: قصاص عضو و قصاص نفس. قصاص در جرائم نقص عضو یا ایراد جرح، قصاص عضو است که در مقابل قصاص نفس استعمال می‌شود.

قصاص، ناظر به جرایم عمدی بدنی و اجرای آن واجب است، امّا به موجب ماده 257 قانون مجازات اسلامی، «قتل عمد» موجب قصاص است، ولی با رضایت ولّی دم و قاتل به مقدار دیه کامله یا کمتر یا بیشتر از آن، تبدیل می‌شود که نظر بر جنبه حق‌الناسی قصاص دارد.

مآخذ

1. ابن‌منظور، لسان‌العرب. ج11، ص190.

2. نجفی، محمدحسن. جواهرالکلام. ج42، ص7.

3. البقره 2/178- 194؛ ازهری هروی (370ق). تهذیب اللغه. 3/225؛ همان. 15/597- 598.

4. اجتهادی، مصطفی. دایره المعارف زن ایرانی. مرکز امور مشارکت زنان؛ بنیاد دانشنامه بزرگ فارسی. ج2، ص753.

5. همان.

6. جرجانی، علی بن محمد. التعریفات. دارالکتاب المصری، ص190.

7. ماده 14 قانون مجازات اسلامی.

8. دایرهالمعارف زن ایرانی. ج2، ص751.

9. همان؛ ماده 269 به بعد قانون مجازات اسلامی؛ جواهرالکلام 60/550- 593- 594- 603 به بعد.

10.    دایرهالمعارف زن ایرانی. ج1، ص751.

11.    همانجا.