تُرنا بازی
تُرنا بازی، نام یک بازی کهن ایرانی که به بازی «میر و وزیر» و «شاه و وزیر» نیز معروف بوده است.
این بازی مردانه بوده و در میان گروههای سنی مختلف به ویژه بزرگسالان رواج داشته است. وسیله بازی معمولاً یک تُرنا یا کمربند و یک قاب (یا قاپ) است. تُرنا، لُنگ یا پارچهای به هم تابیده و قاب یا بُجُول، کَشْکَک یا قاپَک پاک و پرداخته شده دست و پای معمولاً گوسفند است.1 قاب چهار سطح برآمده و فرورفته با نقشهای گوناگون دارد که در میان قماربازان اسب، خر، جیک و بوک،2 و در میان ترنابازان به ترتیب این نامها شاه، وزیر، دزد و شیخ یا پوچ نامیده میشوند.3
در بازی ترنا، هر بازیکن که در انداختن قاپ، قاپش اسب یا شاه روی زمین بنشیند منصب پادشاهی را به دست میگیرد و به کسی که به حکم نقش قاپی که انداخته وزیر شده، دستور میدهد تا بازیکنی را که قاپش دزد نشسته تنبیه کند.4 در مجازات دزد انواع تنبیهها، از جمله شلاق زدن با ترنا که رایجترین تنبیهات است، پیشنهاد صلوات فرستادن، غزل خواندن، چای و شیرینی دادن به بازیکنان و حاضران در مجلس ترنا، معمول است.5
از زمان تأسیس قهوهخانه در جامعه ایران و تجمع مردم صنفهای گوناگون در آن، ترنا بازی یکی از سرگرمیهای قهوهخانهنشینها شد که معمولاً در شبهای دراز زمستان و ماه رمضان به آن میپرداختند.6
مآخذ:
1. بلوکباشی، علی. «ترنا بازی». کتاب هفته. ش 96 (21 مهر 1342)، تهران: سازمان چاپ و انتشارات کیهان، ص114.
2. جهانشاهی، حسین. قاپ بازی در ایران. تهران: اداره فرهنگ عامه، 135ش، ص2-3.
3. بلوکباشی، علی. همان. ص115.
4. همانجا.
5. انواع تنبیهها را نکـ: همان، ص115-116.
6. بلوکباشی، علی. قهوهخانههای ایران. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1375، ص11، 148، نیزنکـ: همو، «ترنا بازی»، همانجا، ص114.
علی بلوک باشی