خجندی

خجندی، ابومحمود حامد بن خضر (درگذشت حدود 390 قمری)، ریاضی‌دان و ستاه‌شناس مشهور ایرانی.

به گفتة بیرونی*، در ساخت افزارهای نجومی، بویژه اسطرلاب* یگانة روزگار خود بود. در روزگار فخرالدولة دیلمی در ری می‌زیست و بر قلة كوه طبرك (احتمالا همان كوه صفائیه در جنوب تهران) دستگاه بسیار عظیمی برای رصد نصف النهاری خورشید و ستارگان ساخت كه به افتخار حامی خود آنرا «سُدس فخری» نامید. بیرونی آنرا دقیق‌ترین دستگاه رصدی ساخته شده تا آن روزگار برشمرده است.^(1تا4) وی كوشید ناممكن بودن حل مسأله‌ای را كه بعدها به معادلة فِرما (ریاضی‌دان فرانسوی) مشهور شد ثابت كند (این قضیه حدوداً 1000 سال بعد در نخستین سال‌های هزارة سوم میلادی ثابت شد!)، اما از حاصل كار او نشانی در دست نیست.^{(1، 2)}

مآخذ:

1-     كرامتی، یونس. كارنامة ایرانیان. تهران: 1380، ص 85-89.

2-     قربانی، ابوالقاسم. زندگی‌نامة ریاضی‌دانان دورة اسلامی. تهران: 1365، ص 231-236.

3-    بیرونی. «حكایه آلة مسمی بسدس فخری»، به كوشش لوئیس شیخو، مجلة المشرق. بیروت: ج 11، 1908م، ص 60-69.

4-             Wiedemann, Eilhard, “Uber den sextant des al-chogendi”, Archiv fur Geschichte der Naturwissenschaften und der Technik, Vol. II, 1910, pp 149-151.

یونس کرامتی