باغ

واژه‌ی باغ، در فارسی میانه‌ی مانوی به صورت b`w و در پهلوی به صورت bāg بوده است که به معنای قطعه‌ای از زمین است که مترادف با واژه‌ی اوستایی bāgā و سانسکریت bhāga به معنای بخش یا سهمی از دارایی به کار می رفته است. باغ محوطه‌ای غالبا محصور، و ساخته دست انسان است که با گل و گیاه، درخت، آب و بناهای مبتنی بر قواعد هندسی و باورها جوامع ساخته است.

باغ‌های از اوایل هزاره سوم قبل از میلاد در سرزمین‌های مصر و سومر و بابل و آشور به صورت باغ‌های سلطنتی (همچون باغ معلق بابل) و در بین‌النهرین در باغ‌های معابد ساخته می‌شدند.

یونانیان نیز برای زیبایی معابد و محوطه‌های اطراف ورزشگاه‌های خود از درخت‌ها و باغ‌ها استفاده می‌کردند و رومیان نیز گونه‌های مختلف باغ را  به اشکال مجزا یا وابسته به بنا و باغ‌های تفریحی مس‌ساختند.

سابقه‌ی باغ در ایران قبل از اسلام به پاسارگاد پایتخت کورش هخامنشی باز می‌گردد. این شهر که هیچ استحکامات قابل توجهی نداشت، بناهایش در محدوده باغی سلطنتی معروف به پردیس قرار داشت و توسط جوی‌ها و حوضچه‌هایی احاطه ‌شده است. پاسارگاد به عنوان کهن‌ترین باغ ایرانی در مجاورت کاخ اصلی او  و به عنوان باغ سلطنتی طراحی شد. این باغ دارای فضایی مستطیل‌شکل بود که محور طولی آن به کاخ اصلی پیوند می‌خورد. باغ دارای چهار کرت بود و آبگذرهای مستقیمی باغ را تقسیم می‌کردند. این ویژگی هندسی یکی از بنیادی‌ترین عناصر باغ‌های ایرانی یعنی چهارباغ به عنوان نماد هنجارین اولین بار در بنای پاسارگاد توسط کورش ساخته شد.

از نظر طرح و نقشه، باغ‌های ایرانی را می‌توان به سه گروه تقسیم کرد:‌

• باغ‌های مسطح و کم‌شیب (باغ فین)؛
• باغ‌های شیبدار و صفحه‌دار که معماری آن‌ها در خیابان‌های اصلی و آب‌نماهای میانی تمرکز دارد و بنای اصلی در طبقه‌ی فوقانی است. قدیمی‌ترین نمونه آن باغ تخت شیراز و بهترین نمونه‌ی آن باغ هزارجریب صفوی در اصفهان است؛
• باغ‌هایی که در بسترهای عارضه‌دار طبیعی و یا در میان آبگیرها ساخته می‌شود. این باغ‌ها شباهت زیادی به باغ‌های باستانی دارند و در آن‌ها سعی شده که حالت طبیعی محیط حفظ گردد (باغ عباس‌آباد بهشهر، دوره صفوی).

باغ ایرانی چهارگوش و عموماٌ مستطیل‌شکل طراحی شده و محور آن جهت طولی آن است. باغ ایرانی با دیوار و بعضا برج و بارو (مثل فین کاشان) محصور می‌گردید. و سردر ورودی آن مبین میزان تمکن مالی صاحبان آن بوده است. این سردرها  معمولاٌ در محور اصلی باغ ایجاد می‌شدند. خیابان‌بندی باغ به نسبت وسعت و چگونگی بستر و شمار بناهای آن شکل می‌گرفته است.

از شاخص‌ترین مولفه‌های باغ ایرانی، شبکه‌بندی نهرها به چهاربخش قرینه یا چهارباغ، احداث کوشک و عمارت و ایوان است که از بهترین چشم‌اندازهای طبیعی برخوردار بوده است. گاهی کوشک باغ‌های ایران به دو بخش تقسیم می‌شود: بخش وسیع‌تر کوشک عمومی و بخش کوچک‌تر کوشک خصوصی (همچون باغ ارم شیراز). در شکل باغ ایرانی اساسی‌ترین عنصر آب است و درختان در مرتبه‌ی بعدی اهمیت قرار دارند.

معمولا در باغ‌های ایرانی درختان میوه در کرت‌های بزرگ کاشته می‌شوند و زمان شکوفایی و تنوع رنگ گل‌ها در نحوه‌ی قرارگیری آن‌ها لحاظ می‌گردد. معمولا درختان میوه را یا در حاشیه‌ی کرت‌های باغچه و خیابان‌ها یا داخل آن‌ها می‌کاشتند.

از نمونه‌های باغ‌های ایرانی می‌توان باغ نارنجستان یا باغ مرکبات، گودال باغچه و باغچه‌ی خانگی را نام برد که در مقیاس‌های متعدد با معماری ایرانی طراحی گردیده‌اند.

آزیتا رجبی