بایزید بسطامی

بایزید بسطامی، ابویزید طیفور بن عیسی، از عارفان بزرگ ایران در سده‌های 2 و 3ق / 8 و 9م چنان که از نامش پیداست اهل بسطام از شهرهای منطقه قومس بود و جز یک بار سفر حج و مواردی که به سبب مخالفت و تکفیر از سوی فقهای بسطام، مجبور به ترک موقت ان شهر شد. بیشتر عمر را همانجا گذراند. البته عطار به جستجوی 30 ساله او در بادیه شام اشارت دارد که با توجه به منابع دیگر، بعید می‌نماید. بایزید هیچ ننوشته است و بیشتر ان‌چه از او باقی مانده است سخنان حکیمانه‌ای است که دیگران نقل کرده‌اند. سخنان بی‌پروا و شطحیات او که گاه در حال وجد و بی‌خودی بر زبان می‌راند وی را نزد فقها و شریعت پرستان منفور ساخته بود. پس از مرگش، جنید بغدادی کوشید تا با نوشتن شرح و تفسیری بر شطحیات وی از این خشم و نفرت بکاهد. ولی علی‌رغم این خصومت‌ها، وی از والامقام‌ترین بزرگان صوفیه بوده است که همگان به مقامش، اذعان کرده‌اند. ابوالحسن خرقانی و ابوسعید ابوالخیر، هر دو او را پیشرو مسلک و طریقت خود دانسته‌اند. هجویری وی را یکی از ده امام تصوف شمرده است و سهروردی او را از وارثان حکمت خسروانی دانسته است. وحدت و یگانگی خداوند اساس عرفان و سلوک اوست. وحدتی که نه به معنای یگانگی در مقابل چندگانگی، بلکه به معنای بودن یک وجود، در مقابل هیچی و پوچی ماسوای اوست.

مجموعه بناهای آرامگاهی، که در فاصله 6 کیلومتری شهر شاهرود در استان سمنان، بر گرد مقبره بایزید بسطامی است، که به نام او معروف گردیده. مجموعه آرامگاهی بسطام شامل بخش‌های مختلفی است. بر روی آرامگاه بایزید، سنگ قبری قرار دارد که، متعلق به قاضی ملک (از حکام ایالات قومس) است. در غرب آرامگاه وی، سه اتاق کوچک متصل به هم وجود دارد، که معروف به صومعه یا خانقاه بایزید است، که در یکی از اتاق‌ها اثار گچی و محراب گچی زیبایی وجود دارد که بر طبق کتیبه بالای ان، در 702هـ/ 1300م توسط حسین ابن ابی‌طالب دامغانی، ساخته شده است. در قسمت جنوبی این مجموعه، ایوان و راهروی ورودی ان قرار دارد، که متعلق به دوره ایلخانی است، ایوان با گچ‌بری و مقرنس کاری زیبا، به دستور سلطان محمد خدابنده، در تاریخ 713هـ/ 1310م به مجموعه یاد شده، اضافه گردیده. در قسمت جنوب شرقی، مسجد و مناره‌ای قرار دارد که از عهد سلجوقی بازمانده و بر طبق کتیبه موجود بر مناره، در تاریخ 514هـ/ 1075م است، که خود از قدیمی‌ترین قسمت‌های مجموعه است در واقع مسجد بایزید، شامل دو شبستان بزرگ مردانه (همان مسجد سلجوقی) و شبستان کوچک زنانه است، که این بخش (مسجد زنانه) در زمان ایلخانان مغول و در تاریخ 699هـ/ 1298م مرمت و گنبد رُک (مخروطی شکل) به پیکره ان اضافه شده. بقعه امام زاده محمد، نوه امام جعفر صادق، نیز در داخل ورودی همین مسجد است، در مجاورت خانقاه بایزید، ایوان و گنبد مخروطی شکل وجود دارد، که هم زمان با گنبد امام زاده، در زمان غازان‌خان (694-703هـ/ 1295- 1303م) بنا گردیده، گنبد غازان‌خان، بر پایه نقشه مربع شکل، برای انتقال آرامگاه بایزید به آن، بنا شده بود که هیچ‌گاه انجام نپذیرفت.

در سمت جنوب شرقی مسجد سلجوقی، مدرسه شاهرخیه، در دو طبقه وجود دارد، که در زمان شاهرخ تیموری (807- 850هـ/ 1403- 1446م) بنا گردیده.

در جنوب ایوان ورودی و در شرقی‌ترین بخش مجموعه، مقبره‌ای وجود دارد، که منتسب به، علاءالدین محمد، اخرین شاهزاده غوری است ، تاریخ احداث این ارامگاه 612هـ/ 1210م است.

اخرین بنایی که در مرکز حیاط قرار گرفته، مقبره شاهزاده افغانی به نام، اعظم‌خان است. در زمان فتحعلی‌شاه قاجار، در 1242هـ/ 1824م اقداماتی برای مرمت سردر مسجد بایزید انجام گرفته، که کتیبه‌ای در سردر مسجد قابل مشاهده است. با نگاهی به مجموعه آرامگاهی بسطام، در می‌یابیم که عمده بناها و تزئینات این مجموعه متعلق به شیوه معماری دوره ایلخانی (654- 736هـ/ 1256- 1335م) است، همچنین محراب گچی مسجد بایزید و درب چوبی موجود در داخل مسجد از جمله زیباترین آثار، این مجموعه می‌باشند.

نیز نگاه کنید به

• ایلخانان

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسندگان مقاله

امیرحسین ساکت اف و کیانوش معتقدی