اقتباس

اقتباس، گرفتن، اخذ کردن، آموختن، و فرا گرفتن علم و هنر و ادب از دیگری، که امروزه در برابر آن کلمه انطباق یا بازنویسی نیز به کار می‌رود. اصطلاح اقتباس تا قبل از قرن ششم وجود نداشت. اگر چه در الفهرست به کتاب المقتبس از مدائنی (د225ق / 840م) و کتاب دیگری از مرزبانی اشاره شده است، معلوم نیست که مراد از کلمه اقتباس در این دو تصنیف همان معنای اصطلاحی بوده باشد. برخی دانشمندان اقتباس را محدود به استفاده از عبارات قرآنی دانسته‌اند، در حالی که دیگران، در معنایی گسترده‌تر، آن را در مورد اصطلاحات فقه و دانش‌های دیگر نیز به کار برده‌اند. گاه اقتباس با صنعت ارسال مثل جمع می‌شود، مانند: از لبت زنده گشت جان هما/ و من الماء کلُّ شیِء حی (همای شیرازی). گاه به ضرورت وزن، در کلام اقتباس شده تغییری داده می‌‌شود یا معنایی غیر از معنای اصلی از آن اراده می‌گردد.

هر گاه اقتباس را مترادف بازنویسی بدانیم و غرض، بازسازی هیئت اثری ادبی در قالبی نو باشد، معادل کلمه انگلیسی adaptation یا adoption تلقی شده است؛ مانند رمان که برای فیلم یا تئاتر بازنویسی شود، یا نمایشنامه که به صورت رمان درآید. بسیاری از قصّه‌های «هزار و یک شب» برای سینما، رادیو، تئاتر، و ادبیات کودکان بازنویسی شده است. در قلمرو ادبیات، اقتباس محتوایی یا مضمونی معمول‌تر از اقتباس تاریخی است، بسیاری از داستان‌های ایران پس از اسلام، اقتباس یا ترجمه از منابع فارسی پیش از اسلام است، مانند شاهنامه و ویس و رامین. برخی کتاب‌ها و داستان‌ها از کشوری به کشور دیگر سفر می‌کنند و جنبه بین‌المللی می‌یابند، مانند حکایات کلیله و دمنه که از هند به ایران و سپس به نقاط دیگر عالم سفر کرده و آثار اقتباسی شگفت‌انگیزی به وجود آورده است. یکی از کارکردهای مهم اقتباس احیای مجدّد آثار کهنه ادبی است که به عللی توانایی ایجاد ارتباط با مخاطب را از دست داده‌اند. اقتباس، با ایجاد هماهنگی میان اثر ادبی کهن و تحولات اجتماعی نوین، نقش مهمی ایفا می‌کند.

نیز نگاه کنید به

• استنساخ

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

عباس جاهدجاه