آسیابانی

آسیابانی، یااسبانی کار گرداندناسیا وارد کردن غلات و نگهداری ازاسیاخانه.

آسیابانی در ایران پیشینه دراز دارد و احتمالاً با پیدایی آسیاهایابی و بادی و ستوری همزمان بوده است. با وجود اهمیت پیشه آسیابانی و نقش و ارزش اجتماعی آسیابان در جامعه‌های کشاورز ایران،آگاهی درباره این پیشه و چگونگی کارآسیابانان و سازمان صنفی و زندگی وآداب و اخلاق و منزلت اجتماعیانان اندک است. در متون بازمانده از زبان پهلوی دوره ساسانی، تاآنجا کهاگاهی داریم ازآسیابان وآسیابانی نامی نیامده است، در صورتی که نام «نانباگ» (= نانوا)، پیشه‌ور وابته به اآسیابانی آمده است.

در اوایل دوره اسلامیاسیابانان شهری در گروه و صنفی تشکل یافته بودند و مانند پیشه‌وران دیگر در برخی شهرهای مهم، مانند بصره، رسته بازاری مخصوص خود داشتند. در قدیم بیشتر صنف‌ها با نشان و علامتی مخصوص شناخته می‌شدند. نشان‌ و نماد صنفی گروه آسیابانان سنگ آسیا بود.

آسیابانان وظایف گوناگونی بر عهده داشتند. تنظیم فشارآب درآسیاب و سرعت وزش باد در بادآس، مراقبت از حرکت چارپا در خراس، میزان سرعت گردش سنگاسیا و حد خُرد وارد کردن غلات، تراش واج دادن دندانه‌های روی سنگ گردان آسیا، که در اثر چرخش زیاد و کار مداوم سائیده و کُند می‌شد، تعمیر ابزار و وسایلآسیاخانه و گاهی بوجاری (غربال و پاک کردن) غلّه پیش ازآسیا کردن از کارهای آسیابانان بود.

آسیابان‌های شهرها موظف بودند هر روز علاوه بر گندمی که برای مردم محلارد می‌کردند، مقدارآرد مورد نیاز نانوایی‌های شهر را هم تأمین کنند. برای عوض و یا مخلوط نشدن غلّه مردم،آسیابان‌ها نام صاحبان غلّه را روی تکه‌هایی از کدوحلوایی یا کدوغلیانی می‌کندند و از کیسه‌های غلّه می‌آویختند.اسیابان‌هایی که سواد نداشتند نشانه‌هایی رویانها می‌گذاشتند. هر چند گاه محتسبی به آسیاخانه‌های شهر می‌رفت و دستگاه آسیا و ابزارها و وسایل آسیابانی و شیوه کار و رفتارآسیابان را بررسی می‌کرد. هرگاه آسیابانی در کار و وظیفه‌اش کوتاهی و تقلب می‌کرد، او را حد می‌زدند و جریمه می‌کردند.

آسیابانی از قدیم کار مردان بوده است. در برخی روستاها، مانند بلوک زهرا، که آسیاخانه را مقدس می‌پنداشتند، زنان را از ورود بهاسکده و گرداندن آسیا منع می‌کردند. در برخی روستاهای دیگر مانندالاشت سوادکوه، برعکس کاراسیابانی به زنان سپرده می‌شد. اسیابانان برای کاراسیابانی مزد می‌گرفتند. مزد را که اصطلاحاً «تَژْده» می‌نامیدند، به صورت جنس یا پول نقد، روزانه یا سالانه می‌پرداختند. پرداخت مزداسیابان به عهده صاحباسیاخانه، یا صاحبان غلّه بود، و معمولاً بر اساس چند یک درآمداسیا حساب می‌شد. همه درآمد حاصل از کار دراسیاهای وقفی یااسیاهایی که مردم یک ده یا محل دران سهم داشتند به اسیابان می‌رسید. در دهات اربابیِ متعلق به بزرگ مالکان،اسیابانان سهمی از درآمداسیا را به نام «حقّابه» به مالک می‌پرداختند. سهمی از درآمداسیا را هم به عنوان «طَقْاسیا» (مالیات) به حاکم شهر یا شاه می‌پرداختند. مزد شاگرداسیابان نیز ازارد غلّهاسیا شده پرداخت می‌گردید. در این زمان نیز هنوز در برخی جاها مزداسیابان را به همان رسم گذشته می‌پردازند. در جاهایی هم کهاسیای موتوری یا برقی کار می‌کند،اسیا یا در اجارهاسیابان است و بهاسیابدار اجاره می‌پردازد و یااسیابان ازاسیابدار روزانه دستمزد دریافت می‌دارد.

آسیابان‌های برخی شهرها در میان خود به زبانی ساختگی یا «لوترا» صحبت می‌کردند که دیگرانان را در نمی‌یافتند. این لوترایاسیابانی که امروزه از میان رفته در دزفول و شوشتر به «زبان چَپی» معروف بوده است.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

علی بلوکباشی