براهمه

براهمه، جمع برهمن و در اصطلاح متکلمان اسلامی عنوانی است بر خردگرایان منکر نبوّت. برطبق نظریه براهمه ـ که از آن به شبهه براهمه تعبیر می‌شود ـ نبوّت، بی‌معناست و به وجود پیامبر نیازی نیست؛ چرا که سخنان و فرمان‌های پیامبر با معیار خرد سه حالت دارد:

1. نیک است و خرد ان را نیک تشخیص داده و در نتیجه امری است پذیرفتنی؛
2. بد است و خرد آن را بد تشخیص داده و غیر قابل پذیرش اعلام کرده است. در صورت نخست، تشخیص خرد، کافی است و در صورت دوم، نه فقط آنچه پیامبر آورده است پذیرفتنی نیست؛ بلکه اساساً  برانگیخته شدن وی نارواست؛
3. نه نیک است، نه بد. یعنی که خرد، آن را نه نیک تشخیص می‌دهد، نه بد. در این صورت، معیار «نیازمندی» و «بی‌نیازی» است. بدین معنا که اگر در حوزه زندگی عملی به کار می‌آید و انسان بدان نیازمند است و خرد هم زیانی در ان نمی‌بیند به کار بستن و بهره‌مند شدن از آن روا است و اگر عملاً بدان نیازی نیست بهره‌ گرفتن از آن دیدگاه خرد مردود ناپسند خواهد بود و در هر حال این خرد است که حکم می‌کند و تشخیص می‌دهد.

متکلمان تحت عنوان «حُسن بعثت» به شبهه براهمه پاسخ می‌دهند و نیازمندی انسان را به وجود پیامبر اثبات می‌کنند. به نظر متکلمان، پیامبر هیچگاه سخن ناسازگار با عقل نمی‌گوید و سخنان خردمندانه پیامبر متضّمن دو سود بزرگ است.

الف) تأیید خرد، یعنی سخنان حکیمانه پیامبر دریافت‌های خرد را تأیید می‌کند و اگر خرد در یک موضوع به دریافت اجمالی و کلی رسیده باشد سخنان پیامبر کمک می‌کند تا این اجمال، تفصیل یابد و گسترش پیدا کند؛

ب) تأسیس حکم، بدین معنا که مواردی هست که ممکن است خرد به تشخیص و دریافت آن‌ها نرسد و حکمی صادر نکند در این صورت، پیامبر به مدد وحی و نیروی الهی به تشخیص و دریافت می‌رسد و احکام لازم را  صادر می‌کند. از این قبیل است صفات جزئی حق تعالی مثل سمع و بصر و کلام و دیگر  صفات که خرد بدانها راه ندارد و تنها پیامبر می‌تواند ما را بدانها ره نماید.

حسن بعثت ← براهمه

شبهه براهمه ← براهمه

نیز نگاه کنید به

• اسلام

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

اصغر دادبه