برهان

برهان، به معنای واضح و حجت روشن است. در منطق یکی از صناعات خمس [←صناعات خمس] به شمار می‌اید و عبارت است از قیاسی که مقدمات ان مرکب از قضایای یقینی باشد و به همین سبب، نتیجه ان نیز یقینی است. به عنوان مثال، نتیجه قیاس زیر، یقینی است: اهن، فلز است (= صغری) هر فلزی در اثرحرارت منبسط می‌شود (= کبری) اهن  در اثر حرارت منبسط می‌شود (= نتیجه یقینی). هر برهانی ازجهت صورت، قیاس محسوب می‌شود؛ امّا تنها برخی از قیاس‌ها از جهت معنا و محتوا برهان به شمار می‌ایند. اهمیت برهان در منطق ارسطویی موجب شده است تا قیاس و برهان سخت به یکدیگر پیوند یا بند و با شنیدن قیاس، برهان به ذهن متبادر شود. طبقه‌بندی برهان: 1) طبقه‌بندی منطقی: استدلال برهانی دو گونه است: سیر از علت به معلول (= برهان لِمّ) و سیر از معلول به علت (= برهان اِنْ). همچنین برهان را بر مبنای ان‌که به نحو مستقیم و یا به صورت غیر مستقیم (= نفی نقیض یک چیز) به اثبات مطلوب می‌پردازد، می‌توان به برهان مستقیم و برهان خلف تقسیم کرد.

2) طبقه‌بندی حکمی و کلامی: می‌توان برهان‌ها؛‌ (= برهان لِمّ؛ برهان ان؛ برهان مستقیم؛ برهان خلف) را از جهت ان‌که در اثبات یا نفی چه امری به کار می‌روند و در کدام حوزه فلسفی مورد استفاده قرار می‌گیرند نامگذاری کرد. مهم‌ترین براهین از این دیدگاه عبارتند از:

الف) براهین اثبات وجود خدا؛ ب) براهین اثبات توحید؛ ج) براهین ابطال تسلسل؛ د) براهین اثبات تناهی ابعاد؛ هـ) براهین اثبات و نفی جزء لایتجزی [←جزء لایتجزی]؛ و) براهین اثبات هیولی؛ ز) براهین اثبات مکان و... .

منبع اصلی

دانشنامه ایران

نویسنده مقاله

اصغر دادبه