حساب
حساب، رشتهای از ریاضیات مقدماتی. ابوریحان بیرونی در روایت فارسی كتاب التفهیم واژه فارسی «شُمار» را به جای حساب به کار برده است[۱]. اغلب ریاضیدانان دوره اسلامی جبر را نیز نوع خاصی از حساب به شمار میآوردند. مثلاً ابوریحان در باب دوم کتاب التفهیم که «در شمار» نام دارد، بخشی را با عنوان «فصل در جبر و مقابله» به جبر اختصاص داده است[۲] و به همین رو برخی آثار جبری، همچون کتاب خوارزمی[۳]، عنوان حساب جبر و مقابله بر خود دارند. در بسیاری از آثار نوشته شده در باب حساب که بدانها اشاره خواهد شد، مبحثی نیز به جبر اختصاص یافته است. در این جا به برخی آثار مشهور ریاضی دانشمندان ایرانی دوره اسلامی که تمام یا بخش مهمی از آن به حساب اختصاص یافته است، اشاره میشود:
1. بخشهایی از کتاب المختصر فی حساب الجبر و المقابله و نیز الجمع و التفریق (درباره حساب و دستگاه شمار هندی) نوشته محمد بن موسی خوارزمی* که کهنترین و از جمله مهمترین رسالات ریاضی دوره اسلامی به شمار میروند[۴].
2. ما یحتاج الیه الکتّاب و العمال و غیرهم من علم (یا صناعه) الحساب (یا المنازل السبع)، نوشته ابوالوفای بوزجانی*. وی در این کتاب، همچنان که از عنوانش پیداست، آنچه را که حسابداران، کاتبان، کارگزارانِ دیوان خراج و سایر دیوان ها، بازرگانان و دیگر صاحبان مشاغل از حساب و محاسبه مساحت نیاز داشتهاند به زبانی ساده و بدون اشاره به علل و براهین، گرد آورده است[۵].
3. برخی آثار بیرونی از جمله راشیکات الهند (درباره تناسبهای هندی)، و فصل دوم، كتاب التفهیم (با عنوان: در شمار)[۶].
4. آثار کَرَجی* از جمله: الکافی فی الحساب، الفخری فی الحساب، البدیع فی الحساب، که كتاب آخری از همه مهمتر است[۷].
5. آثار محمد بن ایوب طبری* مانند شُمارنامه و مِفتاح المعاملات(كلید اعمال حساب) که از جمله نخستین آثار مستقل فارسی درباره حساب به شمار میروند[۸].
6. مفتاح الحساب نوشته غیاث الدین جمشید کاشانی* ریاضیدان نامدار ایرانی كه کاملترین و دقیقترین اثر دوره اسلامی درباره حساب به شمار میرود. بسیاری از روشهای کنونی اعمالی چون ضرب، یافتن ریشه دوم و ریشه چندم و مانند آنها در واقع همانهایی است که کاشانی در این کتاب مطرح کرده است. برای نمونه روش وی برای ریشه n اُم عدد دلخواه، اساساً همان روشی است كه آن را صدها سال بعد پائولو روفینی (ریاضیدان ایتالیایی، 1765-1822میلادی)، و ویلیام جُرج هارنر (ریاضیدان انگلیسی،1786-1837میلادی)، بازیافتند و ارائه دادند و به روش روفینی ـ هارنر شهرت یافت و امروزه نیز به کار میرود[۹].
نیز نگاه کنید به
- جبر
- ابوریحان بیرونی
- ابوعبدالله محمد بن موسی خوارزمی
- ابوبکر محمد بن حسن کرجی
- محمد بن ایوب حاسب طبری
- غیاث الدین جمشید کاشانی
مآخذ
- ↑ بیرونی. التفهیم لأوائل صناعة التنجیم، روایت فارسی، به کوشش جلال همایی، تهران: 1352، باب دوم: «در شمار».
- ↑ بیرونی. التفهیم لأوائل صناعه التنجیم، روایت فارسی، به کوشش جلال همایی، تهران: 1352، ص 48-51.
- ↑ خوارزمی، محمد بن موسی. المختصر فی حساب الجبر و المقابله، به کوشش فردریک رزن، لندن: 1831م.
- ↑ کرامتی، یونس. نخستین گامهای جبر. تهران: 1380، ص 15 به بعد.
- ↑ کرامتی، یونس. «بوزجانی»، دائره المعارف بزرگ اسلامی. ج 12، ص 735.
- ↑ کرامتی، یونس. «التفهیم»، دائره المعارف بزرگ اسلامی. ج 14، زیر چاپ.
- ↑ كرامتی، یونس. کارنامه ایرانیان. تهران: 1380، ص 103-104.
- ↑ قربانی. زندگینامه ریاضیدانان دوره اسلامی. تهران: 1365، ص 444-445.
- ↑ کرامتی، یونس. در قلمرو ریاضیات. تهران: 1381، ص 19، 31-34، 49-51.