آفرینش(دردین زرتشت)

آفرینش (در دین زرتشتی)، فرآیند پیدایش كائنات در دورة دوازده هزار سالة هستی مطابق دین مزدایی.

در دین زرتشتی / مزدایی، هستی، از ابتدا تا حدوث آخرالزمان در محدودة زمانی دوازده هزار ساله‌ای حركت می‌كند، و این دوازده هزار سال به چهار دورة سه هزار ساله تقسیم می‌شود،¹ یعنی یك سال كیهانی.

در متون پهلوی، در آغاز، اهورا مزدا (سرور دانا) در روشنی بی پایان و در بالا و اهریمن نادان در تاریكی بی پایان و در پایین هستی جای داشتند و میان آن‌ها خلأ بود. اهریمن به بالا آمد، روشنی را دید و آن را از خود برتر یافت، پس به جهان تاریكی رفت و دیوان را آفرید تا به قلمرو نورانی خداوند حمله آورد. اهورا مزدا به او پیشنهاد سازش و انجام نبرد در نه هزار سال بعد را داد و اهریمن كه از آینده ناآگاه بود، آن را پذیرفت. سپس اهورا مزدا دست به كار آفرینش زد.² او جهان را در دو مرحله آفرید: نخست حالت مینوی و آن گاه بدان هستی مادی بخشید (گیتی) و با این كار آفرینش كامل و عرصه برای نبرد با بدی و از بین بردن آن فراهم شد.³

او ابتدا امشاسپندان را آفرید كه جلوه‌های خود اویند⁴ و سپس ایزدان را به وجود آورد كه قوای مقابل دیوان‌اند.⁵ در اوستای متأخر آمده كه پس از ایزدان، از روشنی بی كران آتش، از آتش باد، از باد آب، از آب زمین و همة هستی مادی آفریده شد.⁶  

ترتیب آفرینش گیتی در سه هزارة دوم بدین قرار است: آسمان، آب، زمین، گیاه، جانور و انسان.

در بندهش آمده كه اورمزد آسمان را در 40 روز، آب را در 55 روز، زمین را در 70 روز، گیا ه را در 25 روز و گوسفند را در 75 روز و انسان را در 70 روز آفرید و پس از هر یك از این آفرینش‌ها 5 روز درنگ كرد.⁷

همچنین، وی گاو «ایوداد» یا «ایوَكْداد»[1]، یعنی یكتا آفرید، و انسان نخستین یا گیومرث، به معنای زندة میرا، را كه نمونة انسان كامل است، خلق كرد.⁸ این آفریدگان گیتی در این مدت 3 هزار سال بی حركت و فعالیت بر جای ماندند.⁹

در ابتدای سه هزارة سوم اهریمن، به آفریده‌های مزدا حمله برد، آب را به زهر جانوارن موذی آمیخت؛ زمین را شكاند و لرزاند و كوه ایجاد شد؛ زمین به 6 قسمت شد؛ به گیاه حمله كرد؛ همچنین به گاو حمله كرد و چون او مرد، از اندام‌هایش غلات و گیاهان شفابخش از زمین روئیدند. به علاوه، نطفة او به ماه رفت و پالوده شد و انواع گوناگون حیوانات مفید از آن ایجاد شدند. گیومرث نیز پس از سپری كردن زمان تعیین شده، با حمله دیومرگ مرد و به پهلوی چپ افتاد، نطفة او با روشنی خورشید پاك شد و بشر از آن به وجود آمد. ابتدا مشی و مشیانه به صورت دو شاخة ریواس در هم پیچیده از زمین روییدند و آن‌گاه تبدیل به پیكر آدمی شدند. از ایشان 6 پسر و دختر زاده شدند و تمام نسل بشر از ایشان به‌وجود آمد.¹⁰

مآخذ:

1. كریستن‌سن، آرتور. نخستین انسان و نخستین شهریار. ترجمة ژاله آموزگار و احمد تفضلی، تهران: نشر نو، 1364، ص 26؛ Encyclopaedia Iranica. Vol. VI, P. 303.
2. گزیده‌های زادسپرم. ترجمة محمدتقی راشد محصل، تهران: 1366، ص 1 و2؛ Enc. Iranica, ibid.
3. بویس، مری. زرتشتیان، باورها و آداب دینی آن‌ها. ترجمة عسكر بهرامی، تهران: ققنوس، 1381، ص 49؛ موله، م. ایران باستان. ترجمة ژاله آموزگار، تهران: دانشگاه تهران، 1356، ص100 و 101؛ نیز: Boyce, M. Zoroastrians, Their Religious Beliefs and Practices. London: Routledge, 1979, P. 25.
4. آموزگار، ژاله. تاریخ اساطیری ایران. تهران: سمت، 1374، ص 15-17.
5. همان. ص 17-33.
6. بهار، مهرداد. ادیان آسیایی. تهران: چشمه، 1375، ص 45.
7. بندهش. ترجمة مهرداد بهار، تهران: توس، 1369، ص 41-42؛ گزیده‌های زادسپرم. ص 3؛ Duchesne - Guillemin, J., Religion of Ancient Iran. Bombay: 1973, PP. 212-213.
8. آموزگار. همان. ص 41؛ اسماعیل‌پور، ابوالقاسم. اسطورة بیان نمادین. تهران: سروش، 1377، ص 94؛ كریستن سن. همان. ص 28.
9. كریستن سن. همان. ص 26.
10. بندهش. ص 51-67؛ روایت پهلوی. ترجمة مهشید میرفخرائی، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی،  1367، ص 56؛ كریستن سن. همان. ص 27 به بعد؛ Enc. Iranica, Vol. VI, PP. 303-304.
11. هینلز، جان. شناخت اساطیر ایران. ترجمة ژاله آموزگار و احمد تفضلی، تهران: 1368، ص 91-92؛ Hinnells, J. R. Persian Mythology. London: Hamlyan, 1975, P. 56 ff. [1]. Ēvakdād

ندا اخوان اقدم