استان قم

قم، استاني در نيمة شمالي كشور و به مركزيت شهري به همين نام (← شهر قم).

اين استان از شمال با استان تهران، از غرب با استان مركزي، از جنوب با استان اصفهان و از شرق با استان سمنان همسايه است. استان قم با مختصات جغرافيايی '09 ˚34 تا '11 ˚35 عرض شمالي و '06 ˚50 تا '58 ˚51 طول شرقي با 11237 كم‍ وسعت، 7/0 درصد از مساحت كشور را تشكيل مي‌دهد و برابر با آخرين تغييرات در تقسيمات كشوري داراي 1 شهرستان و 5 بخش و 5 شهر است.

استان قم را به لحاظ ناهمواري مي‌توان  به سه قسمت به شرح زير تقسيم كرد.

1.  نواحي كوهستاني استان كه عموماً در جنوب غربي، غرب و جنوب متمركز است. مساحتي اندك از شمال و شمال شرق استان نيز با كوه‌هاي سياه، مَره و كورابُلاغ پوشيده شده است. در جنوب استان ارتفاعات اردهال با قله‌هايي بيش از 3000م‍ كشيده شده كه كوه غليق به ارتفاع 3176م‍ يكي از ارتفاعات اردهال است. در غرب استان بخش‌هايي از دامنه‌هاي شرقي ارتفاعات تفرش با قله‌هايي به بلندي بيش از 2500م‍، قرار دارد كه كوه گوجه از اين ارتفاعات به بلندي 3141م‍. در جنوب غرب، ارتفاعاتي با بيش از 2500م‍ وجود دارد، كه كوه سخت حصار به ارتفاع 2756م‍ و كوه خَستك به ارتفاع 2777م‍، بلندترين آنها به شمار مي‌آيند. در شمال غرب، غرب و شمال شهر قم نيز كوه نمك به بلندي 1235م‍، كمر كوه به ارتفاع 1609م‍ و كوه چرخ سفيد به ارتفاع 1000م‍ قرار دارند.

2.  نواحي پاي‌كوهي استان كه غالباً در دامنة كوه‌هاي جنوب و غرب استان داراي بلندي بيشتري هستند و به شكل مخروطه افكنه‌هاي بزرگ و كوچك و از رسوبات ريز و درشت تشكيل يافته و داراي سفره‌هاي غني آب‌هاي زيرزميني هستند. نواحي پاي‌كوهي، به ويژه به سبب امكان حفر قنات در آنها از مناطق قابل سكونت و مساعد براي توسعه كشاورزي استان به شمار مي‌آيند.

3.  نواحي هموار استان كه دشت‌ها و قسمت وسيعي از ناهمواري‌هاي استان را در بر مي‌گيرند. اين دشت‌ها عبارتند از:⁵

دشت قم كه از طريق قم رود آبياري مي‌شود و بستري براي رشد و توسعة شهر قم است. دشت سَلَفچِگان و نيزار كه در جنوب غرب استان قرار دارد و محصور در ميان ارتفاعات اردهال در شرق و كوه سخت حصار در غرب است. قم رود پس از ورود به استان، از ميان اين دشت عبور مي‌كند. دشت جعفريه در شمال غرب، دشت كَهَك در جنوب، دشت خَلَجستان در غرب از دشت‌هاي حاصلخيز استان قم هستند كه از طريق چند رودخانه كه به قم رود يا قره چاي مي‌پيوندند آبياري مي‌شوند. سرانجام دشت مسيله كه پست‌ترين قسمت استان است و در غرب درياچة نمك و در منطقه‌اي با آب و هواي بياباني واقع شده است.

استان قم تماماً در زير حوضة درياچة نمك، از حوضة آبريز مركزي ايران قرار دارد.⁶ در اين زير حوضه، رودخانه‌هاي قم رود، قره چاي، رود شور، كرج و جاجرود جاري هستند و همه به درياچة نمك مي‌ريزند. در دهه‌هاي اخير با احداث سدهاي كرج و لَتيان، (در استان تهران)، سد ساوه (در استان مركزي)، ورودي آب به درياچة نمك به شدت كاهش يافته، به گونه‌اي كه در فصول كم آب و خشك، اين درياچه به كويري پوشيده از نمك تبديل مي‌شود.⁷

پديدة برجستة ديگري كه در گسترة جغرافيايي استان قم مشاهده مي‌شود، درياچة حوضِ سلطان در كنارة جادة تهران ـ قم است كه در منابع جغرافيايي، تاريخي و سفرنامه‌ها دربارة پيدايش آن روايت‌هاي مختلفي نقل شده است. (← شهر قم). در سمت شرق درياچة حوض سلطان و در دامنة جنوبي كوه مره، قطعة كوير كوچكي به چشم مي‌خورد كه به هنگام دريافت آب كافي از رود شور و ريزآبه‌هاي كوه مره، به شكل چاله‌اي پر از آب به نام حوض مره در مي‌آيد كه در نقشه‌هاي جغرافيايي در نزديكي ساحل شرقي درياچه حوض سلطان نشان داده مي‌شود.⁸ استان قم در منطقة زلزله خيز با خطر خيلي بالا، بالا و متوسط قرار دارد⁹ و در مجموع تعداد هفت گُسل در اطراف شهر قم، به‌ويژه در جنوب آن به چشم مي‌خورد.¹⁰

سرزميني كه اكنون استان قم را تشكيل مي‌دهد، در گذشته در تقسيمات عصر مغول، همراه با كاشان و چند شهر ديگر، تومان پنجم از نُه تومان آن عصر را تشكيل مي‌داده است.¹¹ در دورة قاجار، قم يكي از ولايت‌هاي ايران به شمار مي‌آمده و در تقسيمات كشوري در 1316ش جزو استان شمال، سپس از شهرهاي استان دوم¹² محسوب مي‌شده است. در 1326ش، شهرستان قم همراه با تهران، قزوين، ساوه، دماوند و محلات، استان مركزي را تشكيل دادند. در 1356ش مركز استان مركزي به اراك منتقل شد و شهرستان قم همچنان زير پوشش آن قرار داشت. مدتي بعد اين شهرستان به استان تهران به مركزيت شهر تهران ملحق شد و بالاخره در 1375ش، استان قم به مركزيت شهر قم بنياد گرفت.¹³

استان قم در 1375، داراي 853044 تن جمعيت بوده است. اين استان در محدودة جغرافيايي خود در 1365ش، تعداد 615628 تن جمعيت داشته و طبق برآوردهاي انجام گرفته، اين تعداد در 1384ش به 1064457 تن رسيده است.¹⁴

از آنجا كه استان قم در محدودة شهرستان قم تأسيس شده، لذا جمعيت آن با جمعيت شهرستان مذكور كه داراي پنج نقطة شهري به نام‌هاي قم، جعفريه، كَهَك، دستجرد و قنوات است، برابر است. استان قم از جمله استان‌هاي استثنايي كشور است كه اكثريت قريب به اتفاق جمعيت آن (904783 تن از 964250 تن) شهرنشين هستند.¹⁵

استان قم داراي جاذبه‌هاي مختلف طبيعي در كوير و كناره‌هاي درياچة نمك به‌ويژه براي پژوهشگران است. اماكن مذهبي و تاريخي شهر قم و اطراف آن سالانه هزاران تن از زائران و سياحتگران را به سوي خود فرا مي‌خواند (← شهر قم).

استان تهران

استان مركزي استان اصفهان استان سمنان مآخذ:

1.  

2.  

3.  

4.  

5.   همان. ص 6 و7.

6.   سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي رودهاي كشور (حوزه آبريز ايران مركزي). چ1. تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1383، ص 255 (نقشه شماره 1) و 270 (نقشه شماره 16).

7.   جغرافیای استان قم. همان. ص 21.

8.   اطلس راهنماي استان‌هاي ايران. همان. ص40؛ جغرافیای استان قم. همان. ص 35.

9.   سازمان نقشه‌برداري كشور. اطلس زمين‌شناسي (اطلس ملي ايران). چ1. تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص 45.

10. جغرافیای استان قم. همان. ص54.

11. اميراحمديان، بهرام. تقسيمات كشوري. چ1، تهران: دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي، 1383، ص 60.

12. همان. ص 85 و 88.

13. همان. ص 101 و 107.

14. مركز آمار ايران. بازسازي و برآورد جمعيت شهرستان‌هاي كشور. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه ريزي كشور)، 1382، ص155.

15. همان. همانجا.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

غلامحسین تکمیل همایون