استان یزد

بافت تاریخی یزد ، برگرفته از سایت سفر مارکت، قابل بازیابی ازhttps://safarmarket.com/

یزد، نام استانی است در مركز جغرافیایی ایران، به مركزیت شهری به همین نام (یزد).    

استان یزد از شمال با استان سمنان، از غرب و شمال غرب با استان اصفهان، از شرق با استان‌های خراسان رضوی و خراسان جنوبی، از جنوب شرق با استان كرمان و از جنوب غرب با استان فارس همسایه است.

استان یزد با مختصات جغرافیایی َ36   ْ29 تا َ22  ْ33 عرض شمالی و َ48  ْ52 تا َ36 ْ56 طول شرقی و با 128811 كم وسعت، 9/7 درصد از مساحت كشور را تشكیل می‌دهد.

این استان براساس آخرین تغییرات در تقسیمات كشوری، دارای 10 شهرستان، 20 بخش، 51 دهستان و 23 شهر است. نام‌های شهرستان‌های استان عبارتند از: ابركوه، اردكان، بافق، تفت، خاتم، صدوق، طبس، مهریز، مِیْبُد و یزد. به جز شهرستان‌های خاتم به مركزیت هرات و صدوق به مركزیت اَشْكِذَر، بقیه شهرستان‌های استان، دارای مركزهایی همنام با شهرستان‌ خود هستند.

یزد سرزمینی كویری و با دو پهنه بزرگ كویری ایران، یعنی كویر لوت در جنوب شرقی، و دشت كویر در شمال، همسایه است. این استان به لحاظ ناهمواری‌ها و اختلاف ارتفاع در مناطق مختلف، دارای ناهمگونی و تنوع بسیاری است؛ به گونه‌ای كه بلندترین نقطه آن شیركوه با ارتفاع 4075 م و پست‌ترین نقطه آن شهر طبس با ارتفاع 690 م با هم حدود 3375 م اختلاف دارند.

با توجه به نقشه طبیعی- سیاسی استان یزد، قسمت‌های غربی و جنوب غربی استان، كوهستانی، نیمه شمال شرقی آن شامل شهرستان‌های اردكان، بافْق، به ویژه طبس، عموماً كویری است و بقیه نقاط را به جز ارتفاعات نای‌بند، ساغند وبرخی كوه‌های كم ارتفاع دیگر، مناطق پست و كم ارتفاع تشكیل می‌دهند. به همین سبب، میزان بارندگی و درجه حرارت در این سرزمین تابعی از پستی و بلندی‌های استان است. مثلاً، در حالی كه در مناطق غربی و جنوب غربی استان، میزان بارندگی بین 201 تا 300 م م است، در شمال شرقی استان این مقدار به كمتر از 50 م م می‌رسد. به طور كلی آب و هوای استان یزد، متأثر از عوامل: توده‌های هوای مدیترانه‌ای، سودانی و سیبری؛ موقعیت جغرافیایی استان، یعنی واقع شدن در مركز ایران و دوری از دریاهای شمال و جنوب؛مجاورت با دشت‌های كویر و لوت، و جهت و امتداد كوه‌های البرز و زاگرس  است.

استان یزد به طور كامل در حوضه آبریز مركزی ایران و در قسمت‌هایی از پنج زیرحوضه آن به نام‌های سیاه‌كوه، درانجیر، گاوخونی، سیرجان و كویرلوت واقع شده است. جریان‌های سطحی آب در استان یزد، غالباً به سوی مناطق پست زیر حوضه‌های مذكور یعنی به كویر ابركوه در جنوب غرب، كویر درانجیر در مركز، كویر سیاه كوه در شمال غرب، با تلاق گاوخونی در غرب، كویر لوت درشمال شرقی و برخی دیگر از مناطق كویری استان، روان هستند.

در استان یزد رودخانه پرآب و دائمی به سبب بارندگی كم، گرما و تبخیر، اصولاً وجود ندارد. رودهای اعظم (درهرات) و بَوانات (در مَرْوَست)، واقع در جنوب غربی و رودهای سَردر، كُویت و دره بید (در طبس)، واقع در شمال شرقی استان تنها جریان‌های آبی مهمی هستند كه برخی از مناطق استان را آبیاری می‌كنند. منابع آب زیرزمینی، اصلی‌ترین منابع برای تامین آب آشامیدنی و كشاورزی و صنعت استان هستند، به گونه‌ای كه از مجموع 30988 رشته قنات موجود در كشور، بیش از 2746 رشته آن در استان یزد قرار دارند، گرچه در سال‌های اخیر باحفر چاه‌های عمیق و نیمه عمیق، تعدادی از این قنات‌ها  خشك شده‌اند.⁸ یكی از راه‌های تأمین آب شهرهای یزد، اردكان و میبد انتقال آب از رودخانه‌ زاینده رود در استان اصفهان، به استان یزد⁹ بوده است.

از گذشته‌های دور سرزمینی كه امروز از آن با نام یزد یاد می‌شود، همواره مسكون و یكی از مناطق باستانی و تاریخی سرزمین ایران به شمار آمده است. پس از اسلام نیز این منطقه با مدنیت و فرهنگ اسلامی وحتی فرهنگ زرتشتی ساكنان خود حیات تاریخی مهمی در ایران داشته است. لسترینج می‌نویسد: «یزد در زمان قدیم «كَثَه» نام داشت و چون نام یزد به شهر گذارده شده، نام كثه را بر ولایت یزد اطلاق كردند و به آن حومه یا جومه یزد گفتند.»¹⁰ وی سپس می‌نویسد كه «سه شهر میبد و عقدا و نائین در شمال باختری یزد، به ترتیب یكی بعد از دیگری در حاشیه كویر جای ‌داشتند و معمولاً از توابع یزد شمرده می‌شدند ... .»¹¹

در تقسیمات مغولی، «تومان یزد» یكی از تومان‌های نه‌گانه و شامل شهرهای یزد، نایین و میبد بود و در عصر زندیه، «دارالعباد یزد» نامیده می‌شد كه یكی از ایالت‌های ایران به شمار می‌آمد. در عصر مشروطیت نیز یكی از دوازده ولایت‌ ایالت‌های چهارگانه ایران محسوب می‌شد. در 1348 شمسی، فرمانداری كل یزد به مركزیت شهر یزد شامل شهرستان‌های یزد، اردكان، بافق و تفت تاسیس گردید. در 1352 فرمانداری كل یزد به استان یزد تبدیل شد¹² و سپس با ارتقای برخی از بخش‌ها به شهرستان و نیز انتزاع شهرستان طبس از استان خراسان والحاق آن به استان یزد، تعداد شهرستان‌های استان یزد به 10 شهرستان افزایش یافت و بدین ترتیب جمعیت استان همراه با رشد طبیعی جمعیت و ورود مهاجران از 401،810 تن درسال 1375 ¹³ به 818،990 تن در سال 1385 رسید.¹⁴

استان یزد به سبب كویری بودن نیمی از مساحت آن و نیز كمبود میزان بارندگی و جریان‌های سطحی آب، شاغلان بخش كشاورزی آن اندك است. اما تعداد شاغلان در بخش خدمات و صنعت، بیش از هشتاد درصد از جمع شاغلان استان را در سال 1375، تشكیل می‌داده است.¹⁵ در 1384، استان یزد از نظر تعداد كارگاه‌های صنعتی دارای ده نفر كار كن و تعداد افراد شاغل در آنها در مقایسه با سایر استان‌ها، در ردیف دهم قرار داشته است.¹⁶  

این استان به سبب موقعیتی كه در مركز جغرافیای سیاسی ایران دارد، محل تلاقی راه‌های ارتباطی شرق به غرب و شمال به جنوب ایران از طریق راه‌آهن و راه‌های آسفالت شده درجه به شمار می‌آید.¹⁷

همچنین به سبب برخورداری از جاذبه‌های متنوع طبیعی، تاریخی، فرهنگی و نیز تولید و عرضه صنایع دستی، یكی از مقاصد پرجاذبه برای گردشگران داخلی و بویژه خارجی بوده است.¹⁸

نیز نگاه کنید به

• استان سمنان
• استان اصفهان
• خراسان رضوی
• خراسان جنوبی
• استان كرمان
• استان فارس

 

5-    

6-  

7-    

8-    منبع 4. ص 33.

9-    همان. ص 36.

10-  لسترینج، گای. جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی. چ. تهران: شركت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص306.

11-  همان. همان‌جا.

12-  امیر احمدیان، بهرام. تقسیمات كشوری. مجموعه از ایران چه می‌دانم؟ شماره 47، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، 60،77، 82، 99- 100؛ نیز مركز آمار ایران. سالنامه آماری كشور (سال 1383). تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور). 1384.ص 86.

13-  مركز آمار ایران. سالنامه آماری كشور (سال 1385). تهران: مركز آمار ایران (معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی- ریاست جمهور)،1386، ص 103.

14-  منبع 4. ص 17.

15-  منبع 13. صص 291 و 294.

16-  سازمان نقشه‌برداری كشور. نقشه راههای ایران. تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور) 1384.

17-  الف: منبع 4. صص 68- 64.

      ب: شهام، دكتر افشین و مهندس هیلدا دادفر. جغرافیای جهانگردی ایران. چ2. تهران: طراوت،1384، صص 188- 183.  

غلامحسین تکمیل همایون