گلستان سعدی
گلستان، نمونهای از نثرهای ادبی آهنگین زبان فارسی نوشتة سعدی در 656ق / 1258م.
سعدی* گلستان را كه شامل مطالب اخلاقی، اجتماعی، دینی و در قالب حكایات شیرین است.1 با عنوانهای در یك مقدمه و هشت باب در سیرت پادشاهان، در اخلاق درویشان، در فضیلت قناعت، در فوائد خاموشی، در عشق و جوانی، در ضعف و پیری، در تأثیر تربیت و در آداب صحبت نوشت و آن را به شاهزاده سعد بن ابوبكر بن سعد زنگی تقدیم كرد.2
نثر گلستان حاوی قسمتهای مصنوع و ساده و به شیوهای مختلط نوشته شده است. بدین معنی كه سعدی ضمن نثر ساده و استادانة خود، هرجا كه لازم دانسته، عبارات مسجّع لطیف هم آورده است. اما به حق باید گلستان را نوعی از نثر موزون شمرد.3 با این حال سعدی در این كتاب از شیوة خشك نثر مترسّلان و تعقید و آمیختگی شدید با زبان عربی پرهیز كرده و گلستان او با ذوق فارسی زبانان، سازگاری و انطباق كامل یافته است و همین امر سبب شده است تا سعدی به منزلة یك مبتكر و نوع آور، در نویسندگی سدة 7ق تلقّی شود.4 نثر گلستان در مقام مقایسه با دیگر آثار نثر مصنوع در این دوره از لحاظ كیفیت درج اشعار نیز روشی ممتاز و مشخص دارد.5 بعدها چند تن از نویسندگان از جمله جوینی* در نگارستان، جامی* در بهارستان، قاآنی* در پریشان و قائم مقام* نویسندة دورة قاجاریه در مقام تقلید از آن برآمدهاند.6 بسیاری از نویسندگان از جمله سروری، شمعی و سراجالدین علی خان آرزو، شروحی به عربی، تركی و فارسی بر آن نوشتهاند. غلامحسین یوسفی، خطیب رهبر و محمد خزائلی نیز شرحهایی بر این كتاب نوشتهاند.7 چاپهای قریب (1310ش)، فروغی* (1316ش) و یوسفی از بهترین چاپهای انتقادی گلستان هستند. قدیمترین ترجمة آن به زبان فرانسوی از دوریه است كه در 1634م در پاریس چاپ و منتشر شده است.8 هانری ماسه، خاورشناس فرانسوی، 55 ترجمه از گلستان به زبانهای لاتین، فرانسوی، انگلیسی، آلمانی، روسی، عربی، تركی و جز آنها را در كتابش صورت داده است.9
مآخذ:
1. خالقیراد، حسین. قطعه و قطعه سرایی. تهران: شركت انتشارات علمی و فرهنگی، چ 1، 1375، ص 338.
2. خانلری (كیا)، زهرا. فرهنگ ادبیات فارسی. تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1348، ص 268 و 424.
3. حاكمی، اسماعیل. گزیدهای از نثرهای مصنوع و مزیّن. تهران: دانشگاه تهران، 1364، ص 5 و 119.
4. رستگار فسایی، منصور. انواع نثر فارسی. تهران: سمت، 1380، ص 475.
5. خطیبی، حسین. فن نثر در ادب پارسی. تهران: زوّار، چ 1، 1366، ج 1، ص 613.
6. تمیمداری، احمد. كتاب ایران، تاریخ ادب پارسی. تهران: انتشارات بینالمللی الهدی، چ 1، 1379، ص 133.
7. خزائلی، محمد. شرح گلستان. تهران: جاویدان، چ 2، 1381، ص 73 (مقدمه).
8. مصاحب، غلامحسین. دایرة المعارف فارسی. ج 2، ص 2408.
9. Massé, H. Essai sar sur le poète Saadi. Paris: Librairie Paul Qeuthner, 1919.
ابوالقاسم رادفر