آب چین
آب چین
آب چیننده یا قطیفه (به عربی) در لغت به پارچه یا جامهای اطلاق میشده است که پس از غسل دادن مرده، او را بهوسیله آن خشک میکردهاند[۱]. در عُرفِ کاتبان متأخر بهگونهای از کاغذ گفته میشده که سیاهی و مرکّب نوشته تر و آبگین را توسط آن خشک میکردهاند[۲]. این نوع کاغذ ـ که "مداد پاککن" و "کاغذ آب خشککن" نیز نامیده شده[۳][۴]. بهلحاظ آنکه الیاف آن از بافتی فشرده برخوردار نیست، با سرعت، آب مرکّب مانده بر حروف و نوشتهها را به خود میکشد. به همین سبب آن را جاذب و هم کاغذ نشاف خواندهاند[۵].
البته کاربرد صورتهای مفرد و ترکیبی این واژه، در حوزه کتابت و نسخهنویسی، پیشینهای دیرینه ندارد و ظاهراً از سده 10 ق. به بعد که گونههای کاغذ فرنگی به مشرقزمین راه و رواج یافته است. با کاغذ مورد بحث آشنا شدهاند. پیش از آن، کاتبان، نوشتهها را در معرض هوا میگذاشته و خشک میکردهاند[۶] یا بر نوشته آبگین و تر، خاک نرم و ماسه میریخته و آب مرکّب و سیاهی را میگرفته و به این عمل "خاکپاشی" میگفتهاند. معزالدین استرآبادی در کشکول خویش این عمل کاتبان را از زمره آداب کتابت برشمرده و، بهاستناد حدیث نبوی: "اذا کتب احدکم فلیتربه فانّ التراب مبارک"، آن را مؤکد کرده است[۷].
در عملِ خاکپاشی بر نوشتههای تر، کاتبان از ماسه قرمز یا خاک استفاده میکردهاند و به این مناسبت، ظرفی مانند دوات چوبی یا فلزی با سوراخهایی بسیار کوچک و تَنگ داشتهاند که خاک نرم یا ماسه را در آن میکرده و بر نوشته میپاشیدهاند. این ظرف را کاتبان عربیزبان مِرمَلَه و مِترَبَه میخواندهاند[۸].
منبع اصلی
آب چین(1381). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.
نویسنده مقاله
نجیب مایلهروی
- ↑ جمالالدین انجو، حسینبن حسن. فرهنگ جهانگیری. ج 1. ذیل "آبچین".
- ↑ دهخدا، علیاکبر. لغتنامه. ذیل "آبچین".
- ↑ شاد، محمد پادشاهبن غلام محییالدین. فرهنگ جامع فارسی [آنندراج]. ذیل "مدادپاککن" و "کاغذ".
- ↑ معین، محمد. فرهنگ فارسی. ذیل "کاغذ".
- ↑ مایل هروی، نجیب. کتابآرایی در تمدن اسلامی. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1372، ص604، 757.
- ↑ مایل هروی، نجیب. کتابآرایی در تمدن اسلامی. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1372، ص757.
- ↑ مایل هروی، نجیب. کتابآرایی در تمدن اسلامی. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1372، ص631.
- ↑ قَلقَشَندی، احمدبن علی. صبحالاعشی. قاهره: دارالکتب السلطانیه، 1963 م. = 1383 ق. = 1342، ج 2، ص 478-479.