آب چین

آب چیننده یا قطیفه (به عربی) در لغت به پارچه یا جامه‌ای اطلاق می‌شده است که پس از غسل دادن مرده، او را به‌وسیله آن خشک می‌کرده‌اند. در عُرفِ کاتبان متأخر به‌گونه‌ای از کاغذ گفته می‌شده که سیاهی و مرکّب نوشته تر و آبگین را توسط آن خشک می‌کرده‌اند. این نوع کاغذ که "مداد پاک‌کن" و "کاغذ آب خشک‌کن" نیز نامیده شده. به‌لحاظ آنکه الیاف آن از بافتی فشرده برخوردار نیست، با سرعت، آب مرکّب مانده بر حروف و نوشته‌ها را به خود می‌کشد. به همین سبب آن را جاذب و هم کاغذ نشاف خوانده‌اند.

البته کاربرد صورت‌های مفرد و ترکیبی این واژه، در حوزه کتابت و نسخه‌نویسی، پیشینه‌ای دیرینه ندارد و ظاهراً از سده 10 ق. به بعد که گونه‌های کاغذ فرنگی به مشرق‌زمین راه و رواج یافته است. با کاغذ مورد بحث آشنا شده‌اند. پیش از آن، کاتبان، نوشته‌ها را در معرض هوا می‌گذاشته و خشک می‌کرده‌اند یا بر نوشته آبگین و تر، خاک نرم و ماسه می‌ریخته و آب مرکّب و سیاهی را می‌گرفته و به این عمل "خاک‌پاشی" می‌گفته‌اند. معزالدین استرآبادی در کشکول خویش این عمل کاتبان را از زمره آداب کتابت برشمرده و، به‌استناد حدیث نبوی: "اذا کتب احدکم فلیتربه فانّ التراب مبارک"، آن را مؤکد کرده است.

در عملِ خاک‌پاشی بر نوشته‌های تر، کاتبان از ماسه قرمز یا خاک استفاده می‌کرده‌اند و به این مناسبت، ظرفی مانند دوات چوبی یا فلزی با سوراخ‌هایی بسیار کوچک و تَنگ داشته‌اند که خاک نرم یا ماسه را در آن می‌کرده و بر نوشته می‌پاشیده‌اند. این ظرف را کاتبان عربی‌زبان مِرمَلَه و مِترَبَه می‌خوانده‌اند.

نیز نگاه کنید به

• کاغذ

منبع اصلی

آب چین(1381). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.

نویسنده مقاله

نجیب مایل‌هروی index.php?title=رده:ارتباطات