کتابخانه های ارامنه ایران

ارامنه ايران

كتابخانه‌های ارامنه ایران از اقلیت‌های مذهبی و رسمی ایران هستند كه در سراسر كشور، از جمله آذربایجان، اصفهان، تهران، گیلان، و خوزستان پراكنده‌اند. جمعیت آنها در سال 1375 در حدود 80000 نفر بوده است (6: 1).

فهرست

• ۱كتابخانه‌های كلیساها
• ۲كتابخانه‌های عمومی
• ۳كتابخانه‌های آموزشگاهی
• ۴مآخذ:

كتابخانه‌های كلیساها

ارامنه ایران از دیرباز دارای كلیساهای متعدد بوده‌اند. كلیسای مریم مقدس (س) كه در قرن 6 ق./ 12 م. بنا گردید، از جمله كلیساهایی است كه دارای كتابخانه و موزه ارزشمندی از كتب نفیس خطی و چاپی به زبان‌های ارمنی، فارسی، و عربی بوده است. در این موزه 117 نسخه خطی فارسی و عربی، 35 نسخه ارمنی، و توراتی به شكل طومار و به خط عبری روی پوست آهو موجود است. بعضی از نسخه‌های قدیمی و ارزشمند آن از این قرار است: مثنوی مولانا جلال‌الدین رومی (تحریر 954 ق.)، اربعین شیخ بهایی (تحریر 995 ق.)، تذكره دولتشاه سمرقندی (تحریر 981 ق.)، و شاهنامه فردوسی (تحریر 980 ق.) (7: ج 1، ص 393؛ 46:2،47).

ارامنه اصفهان نیز، كه در زمان شاه عباس اول صفوی (996-1038 ق.) به اصفهان كوچانده شدند، كلیساهای متعددی برای خود ساختند كه هم اكنون 13 باب از آنها باقی است. پس از سقوط اصفهان توسط افغان‌ها در 1135ق.، بیشتر كتاب‌های خطی ارامنه از میان رفت (5: 73، 75).

نخستین كتابخانه در 1844/1260ق. در كلیسای وانك تأسیس شد. در 1906/1905 1323/1324ق. طاطاوس در هوهانیان به یادبود پدرش، هارتون (مورخ جلفایی)، ساختمانی مخصوص كتابخانه، شامل سه سالن و دو اتاق در این كلیسا بنا كرد. در 1930/1309ش، محل كتابخانه به موزه تبدیل شد و كتابخانه به طبقه بالای كلیسا منتقل گردید. در 1971/1350ش، با اتمام ساختمان موزه كه در كنار محل كتابخانه قبلی ساخته شد، كتابخانه به محل سابق خود بازگشت. از 1974/1353ش تاكنون این كتابخانه، به نام یكی از روحانیان مشهور ارمنی، كتابخانه "نرسس شنورهالی" نامیده می‌شود (5: 75؛ 1:8).

مجموعه كتابخانه تا 1374، شامل 25000 جلد كتاب (17000 جلد به زبان ارمنی، 4000 جلد به زبان انگلیسی، 2000 جلد به زبان فارسی، و 1000 جلد به زبان‌های دیگر) بوده است. در این كتابخانه نسخه‌های خطی بسیار قدیمی و ارزشمندی وجود دارد كه می‌توان از انجیل مربوط به هزار سال پیش كه بر روی پوست نوشته شده، تاریخ میخائیل آشوری (قرن 13م)، تفسیر رساله بغوس (1301م)، و سرودهای مذهبی (1317م) نام برد (5: 78 و 80).

از كهن‌ترین كتاب‌های چاپی این كتابخانه می‌توان به دو كتاب زبور داود (چاپ 1638/1048ق.) و نماز خاص (چاپ 1641/1051ق.) اشاره كرد كه در جلفای اصفهان چاپ شده‌اند (5: 82).

در تهران نیز كلیسای سورپ سركیس دارای كتابخانه معتبری است كه همه ارامنه تهران از آن استفاده می‌كنند. طبق اسناد موجود در آرشیو كلیسای جلفای اصفهان، نخستین انجمن دوستداران كتاب ارامنه نیز در سال 1321 ق./1903 در شهر قزوین تشكیل شده است (9: ج 2، ص 1156).

كتابخانه‌های عمومی

در سال 1257 ق./ 1841 لازاریست‌های فرانسوی، كه از سوی كلیسای كاتولیك فرانسه به ایران آمده بودند، تأسیسات فرهنگی متعددی در ارومیه، سلماس، و روستاهای مسیحی‌نشین اطراف آنها، از جمله یك باب كتابخانه و قرائتخانه در ارومیه تأسیس كردند. تا سال 1299 ق.، تعداد 74 باب مدرسه و دو یتیم‌خانه و نیز یك قرائتخانه و یك كتابخانه توسط آنها در ارومیه احداث شد (1: ج 1، ص 508-510؛ 516:5).

در 1258 ق./1842 فهرستی از كتاب‌های خطی و چاپی موجود نزد ارامنه جلفا تهیه گردید و در سال بعد این مجموعه در محلی خاص قرار گرفت و به‌صورت كتابخانه ارامنه جلفا در آمد. از سال 1971/1350ش كتابخانه كلیسای وانك اصفهان نیز عمومی گردید (5: 75؛ 1:8).

نخستین كتابخانه عمومی ارامنه تبریز در 1291 ق./ 1874 به نام "انجمن مطالعه‌كنندگان" تأسیس شد. پس از آن، كتابخانه‌های عمومی دیگری با نام‌های "انجمن خیریه تبریز"، "كتابخانه خاچاطوریان"، و "شركت مستمعین تبریز" ایجاد شد كه در سال 1900، این كتابخانه‌های متفرقه در مجموع، "كتابخانه و قرائتخانه اتحاد" را تشكیل دادند (2: 45-47).

همچنین در 1304 ق./ 1886 كتابخانه باشگاه ارامنه اصفهان تأسیس شد و پس از آن كتابخانه مدرسه كانانیان در 1320 ق./ 1902، "كتابخانه انجمن خیریه زنان جلفا" در 1327 ق./ 1909، و "كتابخانه حمایت بینوایان زنان ارامنه" در 1328 ق./ 1910 ایجاد شد. مجموعه این كتابخانه‌ها در 1351 ش./ 1972 به كتابخانه كلیسای وانك اصفهان منتقل گردید (1:8).

از سال 1905 به بعد كتابخانه‌های متعددی در آذربایجان تأسیس شد، از جمله كتابخانه ورژ توسط فرقه داشناكسیون (تأسیس 1905)، كتابخانه خانه فرهنگ ارامنه تبریز (تأسیس 1917)، كتابخانه جوانان یا رستم (تأسیس 1924)، و كتابخانه گاسپار هاكوپیان تبریز با 12000 جلد كتاب (تأسیس 1932). این كتابخانه‌ها با تعدادی از كتابخانه‌های آموزشگاهی در 1327 ق./ 1947 در هم ادغام شدند و، بدین ترتیب، كتابخانه جدیدی با عنوان "كتابخانه ملی رستم ـ گاسپار" تشكیل شد كه تا سال 1350 ش.، بیش از 16000 جلد كتاب چاپی به زبان ارمنی داشته است (45:2، 46).

در شهر و حومه ارومیه نیز از اوایل قرن 13 ق. كتابخانه‌های متعددی دایر بوده است. در 1314 ق./ 1896 در قریه هفتوان سلماس، كتابخانه گولوشیان فعالیت داشته كه در 1344 ش./ 1965 به كتابخانه ملی ارامنه تبریز انتقال یافت. در 1321 ق./ 1903 كتابخانه عمومی جانشیان فعالیت داشت كه بعداً جزو كتابخانه مدرسه ملی ارامنه این شهر گردید. در شهرستان خوی نیز كتابخانه استپانوس نظریانس دایر بود كه در آشوب سال 1337 ق./ 1918 به غارت رفت. در روستای گردآباد ارومیه نیز در 1350 ش. كتابخانه‌ای به نام كتابخانه رفیع ـ آداك فعالیت داشته كه مجموعه آن حدود 1000 جلد بوده است (47:2).

در دهه 1290 ق./ 1880 خاچاتور میناسیان در گیلان كتابخانه مسروپیان را دایر كرد. قرائتخانه مسروپیان اصفهان در تاریخ معاصر ایران نخستین كتابخانه‌ای است كه آیین‌نامه امانت كتاب و آداب اداره كتابخانه را مدون كرده است (19:4). مجموعه این كتابخانه تا 1337 ش./ 1958، بیش از 5000 جلد كتاب و نشریه به زبان‌های گوناگون را شامل می‌شده است. در سال 1306 ش. نیز كتابخانه‌ای عمومی در كنار مدرسه ارامنه (رشت) وجود داشته كه اولیای مدرسه آن را اداره می‌كرده‌اند (3: 106-108).

كتابخانه‌های آموزشگاهی

نخستین كتابخانه آموزشگاهی ارامنه در سال 1283 ق./ 1865 م. توسط "كنستانتین میرمانیان" در رشت تأسیس شد. به‌همت وی، اولین انجمن دوستداران كتاب نیز در همین شهر تشكیل گردید (3: 92-93). در حدود سال 1304 ق./ 1886 در شهر تبریز، كتابخانه مدرسه آرامیان تأسیس شد. بانی این كتابخانه هابدناكوپ الك نیانس بود كه مدیریت آن را نیز برعهده داشت (524:5). پس از آن در سال 1316 ق./ 1898 كتابخانه كودك مدارس لیلی‌آباد، در 1333 ق./ 1915، كتابخانه دبیرستان سروش، كتابخانه مدرسه ملی آرامیان، و كتابخانه مدرسه ارامنه هایقازیان ـ تامادیان در تبریز ایجاد گردید.

در 1321 ق./ 1903 كتابخانه جانشیان ارومیه، جزو كتابخانه مدرسه ارامنه ارومیه گردید كه بعداً به كتابخانه مدرسه ملی انوشیروان تغییر نام داد (2: 44-47). در اصفهان نیز كتابخانه مدرسه كانانیان در 1320 ق./ 1902 تأسیس گردید و از آن پس كتابخانه‌های دیگری در مدارس ارامنه اصفهان، ارومیه، تبریز، و تهران تشكیل شد كه اطلاع دقیقی از وضعیت آنها در دست نیست.

در 1318 ق./ 1900 كتابخانه دبستان پسرانه ارامنه، با بیش از یكصد جلد كتاب در شهر قزوین گشایش یافت و پس از آن نیز، در سال 1345 ق./ 1927، كتابخانه مدرسه وارتانیان تأسیس شد كه اكثر كتاب‌های آن به دلایل نامعلومی مفقود شده است (9: ج 2، ص 1155-1159).

در سال 1326 ق./ 1908 نیز كتابخانه مدرسه آوادیس هوردانانیان در رشت گشایش یافت كه بعدها وقف كلیسای مسروپ مقدس رشت شد (3: 96-98).

كتابخانه‌های تخصصی. باشگاه ورزشی آرارات ارامنه اصفهان و گروه زبان ارمنی دانشكده ادبیات دانشگاه اصفهان هر یك دارای كتابخانه‌ای تخصصی است. علاوه بر آن، روزنامه ارمنی‌زبان آلیك و انجمن نویسندگان ارمنی نیز مقصد كتابخانه‌ای تخصصی برای خود فراهم آورده‌اند (8: 1، 2).

مآخذ:

1) افشار سیستانی، ایرج. نگاهی به آذربایجان غربی. ]تهران[: مؤسسه انتشاراتی و آموزش نسل دانش، 1369؛

2) دولت‌آبادی، عزیز. كتابخانه‌های آذربایجان. ]تبریز[: اداره كل آموزش و پرورش آذربایجان شرقی، 1350؛

3) فروحی، علی؛ طالبی، فرامرز. ارمنیان گیلان. رشت: گیلكان، 1377؛

4) قاسمی پویا، اقبال. مدارس جدید در دوره قاجاریه، بانیان و پیشروان. تهران: مركز نشر دانشگاهی، 1377؛

5) كلباسی، محمدعلی. "كتابخانه‌های ارامنه اصفهان". پایان‌نامه كارشناسی ارشد كتابداری، دانشكده علوم تربیتی، دانشگاه تهران، 1374؛

6) مركز آمار ایران. سرشماری عمومی نفوس و مسكن 1375 نتایج تفصیلی كل كشور. ]تهران[: مركز آمار ایران،1378؛

7) مصطفوی، محمدتقی. آثار تاریخی ایران. تهران: انجمن آثار ملی، 1361؛

8) میناسیان، لئون. "گزارش كتابخانه‌های عمومی ارامنه جلفای اصفهان، 1378" (پلی‌كپی)؛

9) ورجاوند، پرویز. سیمای تاریخ و فرهنگ قزوین. تهران: نشر نی، 1377.

منبع اصلی

ارامنه ایران، کتابخانه های(1381). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.

نویسنده مقاله

محمدحسن رجبی